رسالت صحیفه سجادیه
رسالت صحیفه سجادیه

نويسنده: حسن منتظري
صحیفه سجادیه این صحیفه و مجموعه نورانی كه از سوی حضرت حق جل ّ و اعلی بر لسان مبارك زین العابدین امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ نازل شده را با این فهم و درك بشری نمی‎توان شناخت و به عمق معارف ارزشمند و نورانی آن دست یافت، لیكن با انس و بهره‎مندی هر چه بیشتر از معارف سرشار از عشق و معرفت و غنای آن می‎توان به گوشه‎هائی از عظمت آن دست یافت.
امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ در آن دوران خفقان و اختناق كه از سوی حاكمان ظالم اموی ایجاد شده بود آن همام تحت نظر بوده و تمامی رفت و آمد آن حضرت شدیداً تحت كنترل و مراقبت آنها بود و در واقع، تشنگان حقیقت و شیعیان در آن عصر، از محضر امام و ارشادات ایشان، به طور كامل بهره‎مند نبودند و در واقع نمی‎گذاشتند كه مردم بتوانند از فیض حضور امام استفاده نمایند.
لذا در این دوران غم‎انگیز، امام زین العابدین ـ علیه‎السلام ـ برترین و استوارترین ابزار برای ابلاغ رسالت امامت خویش را در قالب دعا و نیایش متبلور نمود كه در حقیقت بهترین سلاحی بود كه در آن عصر خفقان، برّنده‎ترین شمشیر و زیباترین نبرد در برابر سیل هجوم ظلم، تعدّی و افكار باطل بود. این شیوه ابلاغ رسالت به قدری در خور عظمت بود كه حضرت امام خمینی(ره) از آن به عنوان قرآن صاعد یاد نموده و آنرا زبور آل محمّد می‎نامند و می‎فرمایند: ما مفتخریم كه ادعیه حیات بخش كه او را قرآن صاعد می‎خوانند از ائمه معصومین ـ علیهم السلام ـ است.[1]

تبیین رسالت صحیفه سجادیه:

برای به دست آوردن رسالت صحیفه سجادیه، توجه به دو مبدأ فاعلی و مبدأ غایی در این صحیفه نورانی حائز اهمیت است.
وقتی كه به مبدأ فاعلی پیام‎ها و معارف ارزشمند صحیفه سجادیه توجه می نماییم، در می‎یابیم كه این عبارات غنی، استوار و جامع، نمی‎تواند از زبان شخصی معمولی ارائه شده باشد. مجموع دعاهای امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ كه به نام زیبای صحیفه سجادیه معروف شده است، پس از قرآن مجید و نهج البلاغه، بزرگترین و مهمترین گنجینه گرانبهای حقایق و معارف الهی است، به طوری كه از ادوار پیشین از طرف دانشمندان برجسته ما، این صحیفه نورانی به «اخت القران»[2] و «انجیل اهل بیت ـ علیهم السلام ـ» و «زبور آل محمد ـ علیهم السلام ـ» لقب گرفته است.[3]
امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ ملقّب به القاب بی‎نظیر از سوی بزرگان شیعه و سایر فرق اسلامی بودند مانند:‌ سید العابدین، سید المتقین، امین، سیدالساجدین، زین الصالحین، زكی و... .[4]
توجه به زندگانی سرشار از زهد، عبادت و معنویت آن حضرت و نیز توجه به علم متصل به منبع لا یزال الهی و استشمام بوی خوش كلام نبوی در بیانات آن حضرت و عظمت مافوق بشری آن وجود نازنین و آسمانی، ما را به این واقعیت رهنمون می‎سازد كه صحیفه سجادیه دارای پیامی سترگ و رسالتی بس عظیم و غنایی بی‎بدیل می‎باشد.
ـ ابعاد مختلف عملكرد امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ در طول حیات مباركشان عبارتند از: ارشاد و هدایت امت، تربیت اصحاب خاص و كادرسازی، هشدار به عقاید غالیان، جبرگرایان، و منحرفان و دفاع جدی از حریم دین و سنّت نبوی، احتجاجات و مناظرات با افراد مختلف، دستگیری از درماندگان، تأسیس حوزه علمیه، مبارزه با تهاجم فرهنگی، تفسیر و تبیین معارف والای قرآن و ترویج فرهنگ قرآنی، نشر احكام و آثار تربیتی اخلاقی، تبیین معارف والای دین در كلاس دعا و...
ـ و اما توجه به مبدأ غایی صحیفه سجادیه كه همان انگیزه نهایی آن حضرت است، اهداف الهی و رسالت عظیم آنرا نمایان می‎سازد.
یكی از روشهای تبلیغی و عملكرد فرهنگی مبارزاتی امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ، تبیین معارف والای اسلام در قالب دعا بود. از آنجا كه در زمان امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ شرایط اختناق آمیزی حكمفرما بود، امام بسیاری از اهداف و مقاصد خود را در قالب دعا و مناجات بیان می‎كرد[5] و از این طریق رسالت الهی امامت خویش را به همگان ابلاغ می‎فرمود.
آری دعا و نیایش كه بهترین پیوند معنوی میان انسان و پروردگار متعال است آثار ارزنده و بی‎نظیری دارد كه با سیر و انس با معارف ادعیه صحیفه سجادیه می‎توان رسالت و اهدافی كه در آن دنبال شده است را به موارد زیر اشاره نمود:
ـ صحیفه سجادیه به منزله یك دائره المعارف علوم بشری است كه آنچه انسان برای سعادت خویش به آن نیازمند است در آن بیان شده كه در حقیقت شامل تمامی اصول اعتقادات و فروع دین و معارف والای توحیدی و عرفانی و اخلاقیات و... است كه از زوایای مختلف این مباحث بیان شده است.
وقتی در آثار بسیاری از بزرگان و اندیشمندان شیعی سیر می‎نماییم در می‎یابیم كه بسیاری از مباحث خود را نشأت گرفته از معارف صحیفه سجادیه نگاشته‎اند.
ـ امام سجاد ـ علیه‎السلام ـ توجه كامل دارند به اینكه انقلابی بدون پشتوانه معنوی، افرادی در آن پدید می‎آیند كه سست بنیان بوده و جزء گروه باد و افرادی متزلزل می‎باشند كه در هر موجی خود را می‎بازند و این نیست مگر ویژگی انسانهایی كه بدون دانش و بینش اسلامی و به دور از فضایل اخلاقی رشد كرده‎اند. لذا با توجه به این نیاز اساسی و مسئولیت و رسالت امامت، یكی از مهمترین اهدافی كه به وضوح در صحیفه سجادیه متجلّی است تعلیم، تربیت، رهنمایی به سوی خودسازی و كمالات انسانی و تعالی روح انسانی است.
امام در حقیقت در قالب دعا و نیایش، به بیان یك سلسله جامع از مسایل عرفانی و فضایل اخلاقی و كمالات روحی پرداخته‎اند.
دعای شریف مكارم الاخلاق صحیفه سجادیه، حاوی تعالیمی مهم و درس‎های آموزنده و انسان‎ساز است و به هر نسبت كه افراد علاقمند و با ایمان در مضامین آن دقت كنند و محتوای آنرا به نیكی فرا گیرند و دستورهایش را عملاً به كار بندند، به همان نسبت از سعادت واقعی و كمال راستین برخوردار می‎گردند و به مكارم اخلاق و سجایای انسانی متخلق می‎شوند.[6]
ـ یكی دیگر از اهداف ارزشمند صحیفه سجادیه به فعلیت رساندن قابلیت‎ها و استعدادهای انسانی كه در درون تمامی انسان نهفته است به گونه‎ای كه با انس و بهره‎مندی از این معارف نورانی می‎توان استعدادها و توانمندیهای روحی، اخلاقی معنوی، علمی و... را شكوفا نمود.
ـ این صحیفه، درها و روزنه‎های امید و آرزو و توكل به رحمت بی‎انتهای الهی را می‎گشاید. انسانی كه در این آشفته بازار دنیا همواره در تند بادهای شیاطین، به بن‎بست‎های لاعلاج می‎رسد، هر قدر هم گنهكار و دور از معرفت ذات احدیت باشد، با دل سپردن به این صحیفه آسمانی، گم شده خود را یافته و با آرامشی وصف ناشدنی دل به رحمت بی‎انتهای الهی می‎سپارد و از غنای ادعیه آن بهره‎مند می‎گردد.
ـ امید است بتوانیم هر چه بیشتر در پناه این نازله آسمانی، بهترین بهره‎های معنوی را برده و از مسیر این ادعیه گهربار كه لذت انس با آن وصف ناشدنی است به مراتب والای معرفت و یقین نائل آییم. انشاءا...

پي نوشت :

[1] . وصیت نامه سیاسی الهی، امام خمینی(ره)،‌ص 3، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
[2] . شیخ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج15،‌ص 18،‌بیروت دارالاضواء 1378ق.
[3] . سید علیخان مدنی، ریاض السالكین ص 4، قم موسسه آل البیت.
[4] . سید جعفر شهیدی، زندگانی علی ابن الحسین ـ علیه‎السلام ـ ص 7، دفتر انتشارات اسلامی، ج3،1370 ش.
[5] . مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، ص 270، موسسه امام صادق ـ علیه‎السلام ـ، 1372ش.
[6] . محمد تقی فلقی، شرح و تفسیر دعای مكارم الاخلاق از صحیفه سجادیه ج1 ص 1، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

منبع: اندیشه قم