اسپرزه

نویسنده: صمصام صانعی

 
اسپرزه گونه‌های مختلفی دارد که تمامی آنها خواص دارویی دارند. در اینجا به نام علمی و مشخصات مربوط به یک گونه از آنها که نسبت به دیگرگونه‌ها معروف‌تر می‌باشد اشاره شده است.

نام علمی:

Plantago psyllium L. نام فرانسه Psylle و نام انگلیسی آن Fleaseed می‌باشد. نام‌های دیگر آن به فارسی، عربی و در کتب طب سنتی، اسفرزه، حشیشه‌ی البراغیث، برزقطوناء، قطونا، تخم کک، اسپغول و شکم‌پاره نامیده شده است.

تیره گیاه:

بارهنگ Plantaginaceae

نوع گیاه:

بوته

مشخصات ظاهری:

گیاهی است علفی و یک ساله با ساقه‌ای به ارتفاع حدود 50 سانتی‌متر و برگ‌های آن باریک، دراز، نوکدار، مجتمع و به وضع متقابل بر روی ساقه قرار دارند. در قسمت‌های انتهایی ساقه، گل دهنده، گل‌های آن خوشه‌ای، مدور و رنگ گلها سفید، سرخ و قرمز تیره می‌باشد. میوه‌اش پوشینه، شکوفا، دو خانه‌ای و محتوی معمولاً یک دانه‌ی کوچک، لغزنده و به رنگ قهوه‌ای در هر خانه است.

طبیعت دانه:

طبق نظر حکمای طب سنتی طبیعت آن سرد و تر است.

رویش جغرافیایی:

در اغلب نواحی اروپا، آسیا و آفریقا انتشار دارد و در ایران نیز در منطقه وسیعی از نواحی شمال انتشار دارد.

ترکیبات شیمیایی و مواد موجود در اسپرزه:

گلوکوزیدی به نام اوکوبین، نوعی هیدرات کربن صمغ‌دار به نام گزیلین، لعاب و غیره در آن مشخص شده است.

بخش مورد استفاده:

دانه (اسپرزه)

نحوه مصرف:

معمولاً دانه را به صورت خیسانده در آب استفاده می‌کنند و در صنایع مختلف از جمله صنایع غذایی، دارویی و نوشیدنی نیز کاربرد دارد.

خواص درمانی:

تصفیه کننده خون و خارج کننده سنگ کیسه صفرا، خنک کننده و ضد التهاب مثانه، رفع کننده یبوست‌های صفراوی و مزمن و برطرف کننده ناراحتی‌های روده، ضد اسهال‌های ساده و مفید برای تکرر ادرار، ضد تب‌های گرم و آرام کننده، ضد تب و لرز و برطرف کننده تشنگی می‌باشد. در ضمن برای خشونت سینه، خونریزی ریه، نزله‌های مزمن، دیسانتری (اسهال خونی)، زخم اثنی‌عشر، مننژیت و خارش بدن نیز مفید است.

بیشتر بخوانید:اسفرزه

 

توجه:

اسپرزه تا زمانی که سالم خیسانده شود خواص دارویی دارد. اسپرزه را نباید آسیاب یا نیم کوب کرد زیرا سمّی و کشنده می‌شود. در صنایع دارویی اسپرزه را به صورت آسیاب شده استفاده می‌کنند ولی با اضافه کردن مواد و ترکیبات شیمیایی مجاز، سمّیت آن را از بین می‌برند.

تذکر:

استفاده از آن برای خانم‌های بارداری که دچار یبوست هستند، کودکان زیر دو سال و بیماران قندی ممنوع است.
منبع مقاله :
صانعی، صمصام؛ (1395)، طبّ الصمصام -آشنایی با بیش از 400 نوع از گیاهان دارویی- (جلد دوم)، تهران: انتشارات حافظ نوین، چاپ اول.