عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر کس حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار اوست. بحارالأنوار، ج43، ص261

بخش دوم: دوران امامت‏

بخش دوم: دوران امامت‏
دوشنبه 24 اسفند 1394  09:44 ب.ظ

دوران امامت حضرت موسى بن جعفر
مدّت امامت موسى بن جعفر (35) سال بود. آن‏حضرت از سال‏148ه. ق يعنى زمانى كه 20 سال داشت تا سال 183 ه. ق كه در سن 55سالگى به شهادت رسيد، عهده دار منصب امامت و پيشوايى مردم بود. به‏اين ترتيب او زمان حكومت تعدادى از فرمانروايان عبّاسى را درك كرد. دوران امامت ايشان در زمان سلطنت منصور و همچنين تمام مدّت‏سلطنت مهدى (10 سال) وسلطنت هادى (يك سال) و زمانى طولانى‏از حكومت هارون الرشيد بود. حكومت بنى عبّاس در اين زمان، دوران‏شكوه و عظمت خود را طى مى‏كرد تا آنجا كه دوران حكومت هارون‏الرشيد را عصر طلايى نام نهاده بودند. بى گمان شوكت واقتدار كشوراسلامى در اين دوره با دورانهاى پيشين بسيار تفاوت داشت و قابل مقايسه‏نبود. 
درست در همين زمان و در دورانى كه امام كاظم‏عليه السلام، منصب امامت‏وپيشوايى را عهده دار شده بود، جنبش مكتبى نيز تا حدودى نيرو يافته‏بود واين امر به آن‏حضرت اجازه مى‏داد كه دست اندركار ايجاد انقلابى‏گسترده وفراگير شود، امّا با وجود اين، گويى تقدير از ظهور انقلاب‏جلوگيرى مى‏كرد وموفقيّت و پيروزى آن را به تأخير مى‏انداخت. 
در روزگار حكومت هارون الرشيد، مبارزه ميان دستگاه عبّاسى‏وجنبش مكتبى، به اوج خود رسيده بود. از برخى نصوص و حوادث‏تاريخى مى‏توان چنين استنباط كرد كه نقشه انقلاب آماده بود و دستگاه‏عبّاسى، با آنكه در عصر طلايى خويش به سر مى‏ برد، امّا در سركوب‏ونابودى اين انقلاب با شكست رو به رو شده بود، زيرا شمار هواخواهان‏و ياوران جنبش مكتبى نه تنها در ميان مردم رو به افزايش گذارده بود. بلكه اين موج به بزرگان دولت رسيده و دامنگير آنان نيز شده بود و آنان‏نيز تا اندازه‏اى به جنبش مكتبى تمايل نشان مى‏دادند. شايد تلاش مأمون، جانشين هارون الرشيد، براى تقرّب جستن به بيت علوى وءبويژه به امام‏على بن موسى الرضاعليهما السلام كه هارون پدر ايشان (امام موسى كاظم‏عليه السلام) رابه شهادت رسانده بود، تا حدودى از گرايش سران و رجال دولت به‏جنبش اسلامى پرده بردارد. 
حوادثى كه مى‏توانند ما را به اين واقعيّت هدايت كنند، عبارتند از:
احاديثى در دست است كه نشان مى‏دهد مقدّر آن بوده كه امام هفتم‏دست به كار قيام شود و حتّى در ميان شيعه اين سخن گفته مى‏شود كه امام‏كاظم، قائم آل محمّدصلى الله عليه وآله است و نمى‏ميرد تا آنكه، خداوند زمين را به‏دست او، پر از عدل و داد كند، پس از آنكه پر از ظلم و ستم شده است. از ابوحمزه ثمالى نقل شده است كه گفت به ابو جعفر (امام باقر) گفتم:امام على مى‏فرمود: "تا هفتاد بلاست و مى‏فرمود: پس از بلا، رفاه وراحت است". اكنون هفتاد سال گذشت، امّا روى رفاه و راحت نديدم؟
امام باقر پاسخ داد: اى ثابت! خداوند تعالى وقت اين امر (قيام قائم) را در هفتاد تعين كرده بود، امّا چون امام حسين‏عليه السلام به قتل رسيد، خشم‏خدا بر زمينيان شدّت گرفت و قيام را "140" سال عقب انداخت. 
پس ما (اين سخن را) با شما گفتيم و شما آن را فاش كرديد و نقاب ازراز بر گرفتيد. خدا هم قيام را به تأخير انداخت و بعد از اين وقتى معين‏براى قيام در نزد ما قرار نداد و خداى آنچه را خواهد محو مى‏كند و آنچه‏را خواهد نگه مى‏دارد و ام الكتاب نزد اوست. 
ابو حمزه ثمالى گويد: اين سخن را به امام صادق گفتم. آن‏حضرت نيزفرمود. آرى اينچنين است. 
در اين باره از داوود الرقى روايتى است. او گويد: به ابوالحسن الرضاعرض كردم فدايت شوم به خدا سوگند در باره امر تو (امامت) در دلم‏چيزى نيست جز حديثى كه ذريج از ابو جعفر (امام باقر) روايت كرده‏است. آن‏حضرت پرسيد: آن حديث چيست؟
گفتم: ذريج مى‏گويد كه از ابو جعفر شنيدم كه مى‏فرمود: "هفتم ما، قائم ماست، اگر خدا بخواهد". 
امام رضاعليه السلام فرمود: "تو راست مى‏گويى و نيز ذريج و ابو جعفرعليه السلام‏هم درست گفته‏اند". عرض كردم: به خدا سوگند ترديد و گمانم افزون‏شد. آن‏حضرت به من فرمود: اى داوود بن ابى كلده! تو را به خدا اگرموسى پيامبر به آن عالِم نمى‏گفت: "اگر خدا بخواهد مرا بزودى ازصابران مى يابى" او از كارهايى كه آن عالِم انجام مى‏داد، سؤال نمى‏كرد. ابو جعفرعليه السلام نيز اگر نگفته بود اگر خدا بخواهد چنان مى‏شد كه‏آن‏حضرت فرموده بود. 
ابو حمزه گويد: در اينجا به سخن او يقين آوردم. 
طرفداران جنبش مكتبى در اين باره سخنان بسيارى نقل مى‏كردند تاآنجا كه خبر به گوش دستگاه حاكمه رسيد و در جامعه شيوع يافت. 
در پى شيوع اين خبر گروهى از افراد مكتبى دستگير شدند و امام‏كاظم‏عليه السلام نيز به زندان افتاد و پس از مدّتى به شهادت رسيد".(1)
انديشه قيام امام هفتم‏عليه السلام تا آنجا رواج يافت كه دستگاه پس از مسموم‏ساختن آن امام و به شهادت رساندن ايشان در سياهچالهاى زندان بغداد، از آن به عنوان اعلاميه‏اى تبليغاتى بر ضدّ جنبش مكتبى بهره‏بردارى كرد. به اين صورت كه همه مى‏دانستند كه قائم نمى‏ميرد تا آنكه زمين را پس ازآنكه از ظلم وبيداد پر شد، از عدل و داد بنا كند واينك اين امام هفتم‏است كه از دنيا رفته است، بنابر اين او قائم منتظر نيست!!
دستگاه حاكم مى‏خواست با اين تلاشها وجود تناقض را در سخنان‏رهبران جنبش نشان دهد. از اين رو مأموران حكومت بر سر نعش امام‏كاظم‏عليه السلام بانك سر دارند كه: "اين موسى‏بن جعفراست كه‏رافضه‏مى‏پندارد او نمى‏ميرد. بدو بنگريد" مردم هم بر نعش امام نگريستند.(2)
واقعيّت آن است كه شكست انقلاب يا تأخير آن و شهادت امامى كه‏به انتظار رهبرى او بودند، ضربات سختى به برخى از هواخواهان‏واعضاى جنبش وارد مى‏كرد و امتحان دشوارى براى آنان بود. اگرحكمت و فلسفه اين امر بعداً آشكار نمى‏شد، حكمت اين بود كه اوضاع‏سياسى پس از مرگ هارون، بدون خونريزى، به نفع آنان تغيير كرد. 
برخى از سود جويان و شيفتگان رياست يا ثروت، از اين ضربه‏استفاده كردند و به ساده لوحان چنين گفتند كه موسى بن جعفرعليهما السلام نمرده‏و نمى‏ميرد تا آنكه قيام كند. 
امام على بن موسى الرضا در برابر اين مذهب ايستادگى و مجاهدتهاى‏بسيار نشان داد تا سر انجام -اين مذهب- از بين رفت و جز نامى در تاريخ‏از پس خود بر جاى ننهاد. 
مثلاً حديثى از جعفر بن محمّد نوفلى آمده است كه گفت: خدمت امام‏رضاعليه السلام، كه در پل اربق (3) بود، رسيدم و به او سلام دادم. سپس نشستم‏وگفتم: فدايت شوم برخى گمان مى‏كنند كه پدرت زنده است. 
فرمود: دورغ گفتند. خدا لعنتشان كند اگر او زنده بود ميراثش تقسيم‏نمى‏شد وزنانش به نكاح ديگران در نمى‏آمدند. به خدا سوگند طعم‏شهادت را چشيد همچنان كه على بن ابى طالب‏عليه السلام آن را چشيد.(4)
بدين سان رويارويى ميان دستگاه قدرت عبّاسى و جنبش مكتبى به‏اوج خود رسيد و اگر آن راز (قيام امام) فاش نمى‏شد و حكومت اقدام به‏حبس امام موسى كاظم‏عليه السلام نمى‏كرد، انقلابى فراگير و مجهز طرح ريزى‏مى‏گشت. پيش از اين، در همين خصوص مدارك و شواهد تاريخى ارائه‏كرديم و اينك براى مزيد فايده و توضيح بيشتر، به نقل شواهد ديگرمى‏پردازيم:
حكومت هارون الرشيد، اوج وحشت و ترس‏
به خاطر اوجگيرى گرايشهاى مكتبى و افزون شدن احتمالات سقوطنظام عبّاسى هارون الرشيد دست به اقدامات وحشتناك بى نظيرى درتاريخ مبارزه ورويارويى ميان دستگاه قدرت عبّاسى و ائمه اهل‏بيت‏عليهم السلام، زد. 
تقيّه، مبارزه مخفيانه، در زمان امام موسى كاظم به اوج خود رسيده‏بود وچه بسا ملقب ساختن او به لقب "كاظم" به شيوه حيات آن‏حضرت‏به صورت تقيّه و فرو خوردن خشم و غيظ در برابر دردها و فشار اشاره‏داشته باشد. 
ساير القاب آن‏حضرت نيز نمايانگر خصوصيّات دوران وى هستند. شيعيان حضرتش را با القاب "العبدالصالح" و "النفس الزكيّه" و"صابر"مى‏خواندند، همچنين تنوع كنيه آن‏حضرت، بر سرّى بودن حركت دردوران‏ايشان دلالت مى‏كند. شيعيان، امام‏كاظم را با كنيه‏هاى "ابوالحسن"، "ابو على"، "ابوابراهيم" و بنابر قولى "ابو اسماعيل" نيز مى‏خواندند. 
امام موسى كاظم دير زمانى در زندانهاى بنى عباس به سر برد و شهادت‏فاجعه آميز حضرت را جز با شهادت امام حسين‏عليه السلام نمى‏توان برابردانست. اين امر حاكى از آن است كه دستگاه حاكم از قيام حضرت كاظم‏در برابر ظلم و ستم خود، بسيار هراس داشت. ديگر هيچ يك اززمامداران طاغوتى و خود سر نمى‏خواستند اشتباهى را كه يزيد بن معاويه‏در كشتن سيد الشهداء بصورت علنى، مرتكب شده بود دو باره تكرار كنندبلكه آنان ترجيح مى‏دادند ائمه را با ترور از ميان بردارند تا در برابر مردم‏مسلمان كه هميشه نسبت به اهل بيت‏عليهم السلام‏ارج و احترام و محبّت قائل‏بودند، خود را بى گناه و بى تقصير جلوه دهند. 
حتّى هارون كه امام كاظم را در زندان خود به شهادت رساند، كوشيداز ريختن خون آن‏حضرت برائت جويد و چنين جلوه دهد كه امام كاظم به‏مرگ طبيعى از دنيا رفته و يا سندى بن شاهك، رئيس پليس او، بدون‏كسب اجازه از وى، آن‏حضرت را به قتل رسانده است.(5)
از اينجا در مى‏يابيم كه حكومت اگر از جانب امام كاظم‏عليه السلام، كه‏كانون مبارزه بود، خيالش آسوده مى‏شد اقدام به كشتن آن‏حضرت‏نمى‏كرد. افزون بر آنكه دستگاه حاكم، به آرامى و به تدريج، بسيارى ازرهبران خاندان علوى را به قتل رساند.
مبارزه خاندان علوى‏
در اين برهه بيت علوى دوره بس دشوار و توانفرسايى را سپرى‏مى‏كرد، زيرا آنان در برابر جوّ اختناق و ارعاب نظام حاكم سر تسليم فرودنمى‏آوردند و در مقابل، روانه زندانهاى مخوف بنى عبّاس مى‏شدند وموردشكنجه‏هاى گوناگون قرار مى‏گرفتند. بدين سان حاكمان بنى‏عبّاس بسيارى‏از علويّان را به شهادت رساندند. 
اين امر خود نشانه‏اى است از نيرو و شوكت مبارزان مكتبى و دليلى‏است بر تهديد نظام حاكم از سوى ايشان. همچنين مى‏توان با اتكا بر اين‏دليل به عمق مصيبتها و فجايعى كه اين بيت پاك از ناحيه بنى عبّاس و درراه تحقّق رسالت ومكتب الهى متحمّل شدند، پى برد. 
از اين روست كه مى‏بينيم تاكيد رسول خداصلى الله عليه وآله بر اهتمام به اهل بيت‏وى ونيز قلمداد كردن آنها به عنوان وارثانش و محور اهل حق قرار دادن‏آنان و گفتن اين نكته كه "حكايت اهل بيت من همچون حكايت كشتى‏نوح است كه هر كس بر آن سوار شد نجات يافت و آنكه از آن عقب ماندغرق و نابود شد"، بدون دليل و بيهوده نبوده است!
داستان زير، برخى از اين دشواريهاى پياپى و بزرگى را كه بر خاندان‏رسول خدا و فرزندان فاطمه و على‏عليهم السلام گذشته است، بخوبى بيان مى‏كند:
از عبيداللَّه بزاز نيشابورى كه فردى مُسن بود، روايت شده است كه‏گفت: ميان من و حميد بن قحطبه طائى طوسى معامله‏اى بود. روزى براى‏ديدنش به سوى او سفر كردم. خبر آمدن من به گوش او رسيده بود و وى‏در همان وقت ودر حالى كه هنوز من جامه سفر بر تن داشتم و آن راعوض نكرده بودم، مرا احضار كرد. آن هنگام، ماه رمضان و موقع نمازظهر بود.
چون پيش او رفتم وى را در اتاقى ديدم كه در آن آب جريان داشت. براو سلام كردم و نشستم. او نشست و آفتابه‏اى آورد و دستهايش را شست‏ومرا نيز فرمود كه دستهايم را بشويم. آنگاه سفره غذا گستردند. من از يادبردم كه روزه هستم و اكنون هم ماه رمضان است، امّا بعداً اين موضوع رابه ياد آوردم، دست از خوردن كشيدم. حميد از من پرسيد: چه شد، چرانمى‏خورى؟ پاسخ دادم: اى امير! ماه رمضان است و من نه بيمارم ونه‏عذر ديگرى دارم تا روزه‏ام را بشكنم و شايد امير عذر يا بيمارى داشته‏باشد كه روزه نگرفته است. 
امير پاسخ داد: من علّت خاصّى براى افطار روزه ندارم و از سلامت‏نيز بر خوردارم. سپس چشمانش پر از اشك شد و گريست. 
پس از آنكه امير از خوردن فراغت يافت، از او پرسيدم: موجب‏گريستن شما چيست؟! پاسخ داد: هارون الرشيد هنگامى كه در طوس بوددر يكى از شبها مرا خواست. چون بر او وارد شدم، ديدم رو به رويش‏شمعى در حال سوختن است و شمشيرى سبز و آخته نيز ديده مى‏شود. خدمتكار او هم ايستاده بود. چون در برابرش ايستادم سرش را بالا گرفت‏و پرسيد: از اميرالمؤمنين!! چگونه اطاعت مى‏كنى؟ پاسخ دادم: با جان‏ومال. 
هارون سر به زير افكنده و به من اجازه بازگشت داد. 
از رسيدنم به منزل مدّتى نگذشته بود كه دو باره فرستاده هارون به نزدمن آمد و گفت: اميرالمؤمنين با تو كار دارد. 
من پيش خود گفتم: به خدا سوگند مى‏ترسم هارون عزم كشتن مراكرده باشد، امّا چون نگاهش به من افتاد، شرمنده شد. دو باره در برابرهارون قرار گرفتم، از من پرسيد: از اميرالمؤمنين چگونه اطاعت‏مى‏كنى؟ گفتم با جان ومال و خانواده و فرزند. هارون تبسمى كردوسپس به من اجازه داد كه برگردم. 
چون به خانه‏ام رسيدم مدّتى سپرى نشد باز پيك هارون به دنبالم‏آمده وگفت: اميرالمؤمنين با تو كار دارد. 
من باز در پيشگاه هارون حاضر شدم. او كه به همان حالت گذشته‏اش‏نشسته بود از من پرسيد: از اميرالمؤمنين چگونه اطاعت مى‏كنى؟ گفتم:با جان و مال و خانواده و فرزند و دين. 
هارون خنديد و آنگاه به من گفت: اين شمشير را بگير و آنچه اين‏خادم به تو دستور مى‏دهد انجام ده!
خادم، شمشير را گرفت و به من داد و مرا به خانه‏اى كه در آن قفل‏بود، آورد. در را گشود، ناگهان در وسط اتاق با چاهى رو به رو شديم. همچنين سه اتاق ديدم كه در همه آنها قفل بود. خادم در يكى از اتاقها راگشود. در آن اتاق با 20 تن پير و جوان و كهنسال كه همگى به زنجير بسته‏شده بودند و موها و گيسوانشان (روى شانه‏هايشان) ريخته بود، مواجه‏شديم. خادم به من گفت: اميرالمؤمنين تو را به كشتن اينان فرمان داده‏است. همه آنها علوى و از تبار على و فاطمه بودند. خادم يكى يكى‏آنها را به سوى من مى آورد و من هم سرهاى آنها را به شمشير مى‏زدم تاآنكه آخرين آنها را نيز گردن زدم. سپس او (خادم) جنازه‏ها و سرهاى‏كشتگان را در آن چاه انداخت. 
آنگاه خادم در اتاق ديگرى را گشود. در آن اتاق هم 20 تن علوى ازتبار على و فاطمه به زنجير بسته شده بودند. خادم به من گفت:اميرالمؤمنين تو را فرموده است كه اينان را بكشى. آنگاه خود يكى يكى‏آنها را به سوى من مى‏آورد و من گردن آنها را مى‏زدم و او هم (سرها و جنازه‏هاى آنها را) در آن چاه مى‏انداخت تا آنكه همه آن 20 تن را هم‏كُشتم. 
سپس در اتاق سوّم را گشود و در آن هم 20 نفر از تبار على و فاطمه، باموها و كيسوان پريشان، به زنجير بودند. 
خادم به من گفت: اميرالمؤمنين فرموده است كه اينان را بكُشى. آنگاه‏يكايك ايشان را به نزد من مى‏آورد و من هم آنها را گردن مى‏زدم و او هم (سرها و جنازه‏هاى آنها را) در آن چاه مى‏انداخت. نوزده نفر از آنها راگردن زده بودم و تنها پيرى از آنها باقى مانده بود. 
آن پير مرا گفت: نفرين بر تو اى بدبخت! روز قيامت هنگامى كه تورا نزد جدّ ما، رسول خداصلى الله عليه وآله، بياورند تو چه عذرى خواهى داشت كه‏شصت نفر از فرزندان آن‏حضرت را، كه زاده على و فاطمه بودند، به قتل‏رساندى؟ پس دو دست وشانه‏هايم به لرزه افتاد. خادم خشمناك به من‏نگريست و مرا از ترك وظيفه‏ام منع كرد، پس نزد آن پير آمدم و او را هم‏كُشتم و خادم جسد او را نيز در آن چاه افكند!!
اكنون با اين وصف كه من شصت تن از فرزندان رسول خداصلى الله عليه وآله راكشته‏ام، روزه و نماز من چه سودى برايم خواهد داشت حال آنكه من‏ترديد ندارم كه در آتش، جاودان خواهم ماند!! (6)

اوضاع دشوار دانشمندان مكتبى و مبارز

اوضاع دشوار دانشمندان مكتبى و مبارز
دشواريها و شكنجه‏هاى دانشمندان بزرگ و هواخواه اهل بيت نيزبسيار سخت بود. مگر آنان "شيعه" آل محمّدصلى الله عليه وآله نبودند؟! به همين‏دليل‏آنها هم بايد در بلايا وسختيها، ائمه‏عليهم السلام‏را مقتداى خويش قرار دهند. 
يكى از اين دانشمندان كه دچار سخت‏ترين بلايا شد محمّد بن ابو عميرازدى نام داشت كه در عين حال دانشمندى گرانقدر به شمار مى‏آمد. او درنزد عامه و خاصّه از همگان مطمئن‏تر، پرهيز كارتر و عابدتر محسوب‏مى‏شد. از جاحظ نقل شده كه در باره وى گفته است: محمّد بن ابو عمير، در ميان مردم روزگار خويش، در همه امور بى همتا و يگانه بود. همچنين جاحظ در توصيف وى گفته است: او يكى از سران رافضه بود. در روزگار رشيد به حبس افتاد تا زمانى كه منصب قضاوت را بپذيرد و نيزگفته‏اند علّت زندانى شدن وى اين بوده كه شيعيان و ياران امام موسى بن‏جعفرعليهما السلام را معرفى كند. به همين خاطر آن چنان مورد ضرب نيز قرارگرفت كه نزديك بود به خاطر دردهاى زيادى كه مى‏كشيد اقدام به‏اعتراف كند. چون محمّد بن يونس بن عبد الرحمن از تصميم او مطلع شدبه وى گفت: از خدا بترس اى محمّد بن ابو عمير! محمّد، شكيبايى واستقامت به‏خرج داد تا آنكه خداوند نيز زمينه آزادى او را فراهم ساخت. 
"كشّى" در رجال خود گويد: محمّد بن ابو عمير در روزگار حكومت‏هارون 120 ضربه چوب خورد و سندى بن شاهك او را مورد ضرب قرارداد. علّت اين امر پيروى او از تشيّع بوده است. او به زندان افتاد و آزادنشد تا آنكه 21 هزار درهم از مال خود پرداخت. 
همچنين روايت شده است كه مأمون او را زندانى كرد تا آنكه قضاوت‏يكى از شهرها را بر عهده او نهاد. 
شيخ مفيد در كتاب "اختصاص" در اين باره نوشته است: او 17 سال‏دربند بود و در طول اين مدّت دخترش كتابهاى او را دفن كرد. 4سال‏سپرى شد وتمام كتابها از بين رفتند. همچنين گفته‏اند: دختر محمّد بن‏ابوعمير كتابهاى پدرش را در اتاقى گذارد و باران آنها را از بين برد. از اين‏رو محمّد، احاديث را از حافظه خويش و نيز از روى آنچه قبلاً براى‏مردم نقل كرده و در دست آنان موجود بود، نقل مى‏كرد. وى روزگار امام‏كاظم‏عليه السلام را درك كرد، امّا از آن‏حضرت نقل حديث نكرده است. همچنين روزگار امام رضا و امام جواد را درك كرده و از آنها حديث نقل‏كرده است. سر انجام وى در سال 217ه. ق از دنيا رفت.(7)
نفوذ در دستگاه حكومت‏
شايد يكى از روشن‏ترين دلايل قدرت جنبش مكتبى در روزگار امام‏كاظم‏عليه السلام گسترش نفوذ عناصر اين جنبش در دستگاه حكومت و برخى ازنهادهاى رسمى آن بوده باشد و بعيد نيست كه رأس نظام نيز از اين حركت‏و هوادارى دست اندركارانش از اهل بيت‏عليهم السلام‏و لو بطور اجمالى مطلع‏بوده است، امّا به خاطر وجود علل و عواملى از كودتا عليه آنان احساس ‏ناتوانى مى‏ كرده است. 
پيش از نقل برخى از ماجراهاى تاريخى در باره اين نفوذ بايد بدانيم كه‏استحكام شبكهّ سازماندهى كه جنبش مكتبى از آن سود مى‏برد وتوانسته‏بود عناصر خود را در سطوح مختلف و در نهادهاى گوناگون وحساس‏نظام جاى دهد مى‏تواند نمونه خوبى براى سازمانها و تشكيلات مكتبى درهر جا قلمداد شود. 
1 - به نظر مى‏رسد كه برخى از استانداران و يا به تعبير آن روز، واليان، به جنبش وابسته بودند. به عنوان مثال شهر رى يكى از مراكز اهل‏سنّت در آن روزگار بود، با وجود اين والى اين شهر در جرگه دوستداران‏وهواخواهان اهل بيت جاى داشت. اين نكته را مى‏توان از كتاب "قضاءحقوق المؤمنين" نوشته ابو على بن طاهر الصورى به اسنادش از مردى ازاهالى رى دريافت. وى در اين كتاب گويد: يكى از كُتّاب يحيى بن خالد برما والى شد. مقدارى بقاياى خراج از او بر عهده‏ام بود كه اگر آن را مطالبه‏مى‏كرد فقير مى‏شدم. مى‏ترسيدم كه او مرا به پرداخت خراج مجبور سازدو مرا از نعمت و رفاهى كه در آن بودم محروم كند. به من گفته شد: او)والى (پيرو اين مذهب) شيعه (است، امّا من ترسيدم كه پيش او بروم، زيرا اگر اين خبر نادرست بود به وضعى كه از آن بيم داشتم، گرفتارمى‏شدم. اوضاع بدين گونه بود تا آنكه به خدا پناه بردم و به زيارت خانه‏خدا رفتم و مولايم امام موسى بن جعفرعليهما السلام را زيارت كردم و از حال‏خود پيش آن‏حضرت زبان به شكايت گشودم. آن‏حضرت پس از شنيدن‏عرايض من مكتوبى اينچنين نوشت:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ
بدان كه خداوند را در زير عرش سايه‏اى است كه كسى در زير آن‏سكنى نمى‏گزيند مگر آنكه فايده‏اى به برادرش رساند و يا مشكل او را برطرف سازد ويا دل او را شاد كند و اين برادر توست. والسلام‏
پس از گزاردن حج به شهر خود بازگشتم و شبانه به نزد والى رفتم و ازاو اجازه حضور طلبيدم و گفتم: من پيك امام موسى بن جعفرعليهما السلام‏هستم. يحيى خود پا برهنه آمد و در را به رويم گشود و مرا بوسيد و درآغوش گرفت و ميان دو چشمم را بوسه داد. هر بار هم كه از من درباره‏ديدن امام مى‏پرسيد، همين كارها را تكرار مى‏كرد و چون او را از سلامت‏حال امام مطلع ساختم، شاد شد وخدا را سپاس گفت سپس مرا به‏خانه‏اش داخل كرد و در بالاى اتاق نشانيد وخود رو به رويم نشست. نامه‏اى را كه امام خطاب به او نوشته و به دست من داده بود به وى تسليم‏كردم. او ايستاد و نامه را بوسيد و خواند. سپس پول ولباس طلبيد. پولهارا دينار دينار و درهم درهم و جامه‏ها را يك به يك با من تقسيم كردوحتّى قيمت اموالى را كه تقسيم آنها نا ممكن بود به من پرداخت. او هرچه كه به من مى‏داد، مى‏پرسيد: برادر آيا تو را شاد كردم؟ و من پاسخ‏مى‏دادم: آرى به خدا تو بر شادى من افزودى. سپس نام مرا از ليست‏بدهكاران ماليات حذف كرد و نوشته‏اى مبنى بر معافيت از پرداخت آن‏به من داد. من نيز با او خداحافظى كردم و بازگشتم. با خود گفتم كه من‏از جبران خدمات اين مرد ناتوانم جز آنكه وقتى در سال آينده به حج‏رفتم، برايش دعا كنم و چون امام موسى بن جعفرعليهما السلام را ديدم از آنچه اوبا من كرد، آگاهش سازم. چنين كردم و مولايم صابر -امام هفتم- عليه السلام راديدم و از آنچه ميان من و آن مرد گذشته بود، سخن گفتم. سيماى‏آن‏حضرت از شادى مى‏شكفت. عرض كردم: سرورم! آيا اين خبر موجب‏خوشحالى شماشد؟ فرمود: آرى. به خدا اين خبر مرا و اميرالمؤمنين‏وجدّم، رسول‏خداصلى الله عليه وآله، و خداى متعال را مسرور كرد.(8)
2 - على بن يقطين وزير خليفه بود و بر سرزمين پهناور اسلامى در آن‏روزگار اشراف و نظارت داشت. وى يكى از نزديك‏ترين مشاوران‏هارون الرشيد بود ودر عين حال در سر هواى دوستى با خاندان پيامبرصلى الله عليه وآله‏داشت.(9)
ما به خواست خداوند برخى از رواياتى را كه بيانگر مواضع على بن‏يقطين هستند و نيز رواياتى را كه نشان مى‏دهند سياست تقيّه ياپنهانكارى، سياستى مقطعى و موقت نيست و به مثابه استراتژى كار درازمدّت است، نقل مى‏كنيم. شايد نظر ائمه‏عليهم السلام‏آن بوده كه جا دادن افرادخود به هر شكل در مراكز حكومت بهترين وسيله براى اصلاح وضع امّت‏است. از اين رو آنان نيازى به ايجاد تغيير سريع در رأس هرم قدرت‏وعهده دارى مستقيم مسئوليّتهاى حكومت احساس نمى‏كردند و از طرفى‏تا زمانى كه امّت از نظر تربيتى به آن پختگى لازم نرسند نمى‏توانند عهده‏دار نظامى الهى كه مورد نظر ائمه اهل بيت‏عليهم السلام‏است، باشند. به عبارت‏ديگر، استراتژى "مخالفت" با نظام حاكم از طريق نفوذ به مراكزونهادهاى حساس و سلب قدرت نظام از داخل از جانب مخالفان، شايددر چنين شرايطى بهترين استراتژى به شمار آيد. 
الف - ماجراى "جُبّه"
در همان هنگامى كه على بن يقطين به هارون الرشيد نزديك بود، جاسوسان و خبر چينان هارون همواره او و ديگر وزيران حكومت رازير نظر داشتند، زيرا كابوس هوادارى وزيران هارون از امام بر حق، حضرت موسى بن جعفرعليهما السلام، شبانه روز او را عذاب مى‏داد، امّا دانش‏الهى ائمه اهل بيت اجازه نمى‏داد كه هارون جرمى را در حق على بن يقطين‏ثابت كند. از طرفى انضباط على بن يقطين و شدّت پاى بندى او به اوامرفرماندهى فرصتهاى بسيارى را از هارون، در اين باره سلب مى‏كرد. ازجمله اين فرصتها همين جريان "جُبّه" است كه در زير به شرح آن‏مى‏پردازيم:
ابراهيم بن حسن راشد از ابن يقطين نقل كرده است كه گفت: پيش‏هارون الرشيد بودم كه هداياى پادشاه روم را برايش آوردند. در ميان اين‏هدايا جُبّه سياه و ابريشمين و طلا بافتى نيز بود كه از آن بهتر، چيزى‏نديده بودم. بدان جُبّه مى‏نگريستم و هارون هم آن را به من بخشيد و من‏نيز آن را خدمت ابو ابراهيم (امام كاظم‏عليه السلام) فرستادم 9 ماه از اين ماجراگذشت. روزى بعد از آنكه با هارون ناهار خوردم از پيش او برگشتم. چون وارد خانه شدم پيشكارم كه جامه‏ام را با بقچه‏اى روى دست گرفته‏بود نامه‏اى را كه مُهر آن هنوز خشك نشده بود، جلو آورد و گفت: مردى‏همين حالا اينها را به من داد و گفت: زمانى كه مولايت به خانه آمد اينهارا به او بده. مُهر نامه را شكستم و ديدم كه نامه از سرورم امام موسى‏كاظم‏عليه السلام است. در آن نامه نوشته شده بود: اينك زمانى است كه تو به‏اين جُبّه نيازمندى لذا آن را برايت فرستادم چون گوشه بقچه را كنار زدم، همان جُبّه را ديدم و شناختم. در همين اثنا خدمتكار هارون، بدون‏كسب اجازه بر من وارد شد و گفت:
اميرالمؤمنين تو را طلبيده است. پرسيدم: چه حادثه‏اى رخ داده؟ 
گفت: نمى‏دانم. 
من سوار شدم و نزد هارون رفتم. عمر بن بزيع رو به روى هارون‏ايستاده بود. هارون از من پرسيد: با آن جُبّه‏اى كه به تو بخشيدم چه‏كردى؟ گفتم: اميرالمؤمنين جبّه‏ها و چيزهاى بسيارى به من عطا كرده‏است، منظور كدام يك از جُبّه‏هاست؟ هارون گفت: آن جُبّه ابريشمين‏سياه رنگ رومى طلا بافت؟ گفتم: با آن كارى نكردم. جز آنكه برخى‏اوقات آن را در بر مى‏كنم و با آن چند ركعتى نماز مى‏گزارم. همين چندلحظه پيش كه از خانه اميرالمؤمنين به منزل خويش رفتم آن را طلبيدم تابر تن كنم.. هارون به عمر بن بزيع نگريست و گفت: بگو آن را بياورند. من پيشكارم را فرستادم تا جُبّه را بياورد. چون هارون جُبّه را ديد به عمرگفت: بعد از اين سزاوار نيست كه بر ضدّ على بن يقطين سخنى بگويى. سپس دستور داد پنجاه هزار درهم به من بپردازند. من نيز پولها و جُبّه رابه خانه‏ام بردم. على بن يقطين در ادامه نقل اين ماجرا گفت:
شخصى كه از من نزد هارون، بد گويى كرده بود پسر عمويم بود، امّاخداوند الحمد للَّه رو سياهش كرد و دروغگويش جلوه داد.(10)
ب - مخفى بودن تماسها
ممكن است اين پرسش مطرح شود كه با وجود چنين جوّى، ارتباطميان امام‏عليه السلام و شيعيان وى كه سعى در پوشيده نگه داشتن گرايشهاى خودداشتند، چگونه حاصل مى‏شده است؟ 
ما در باره چگونگى بر قرارى اين ارتباطات، جزئيات چندانى دردست نداريم، امّا پژوهشگران مى‏توانند اين جزئيات را از لابه لاى برخى‏از اخبار پراكنده به دست آورند. نحوه كار يك مورخ در اين باره همچون‏شيوه كار يك كار شناس امور كشاورزى است چنين كار شناسى اگر در كارخود مهارت داشته باشد مى‏تواند با ديدن يك سيب، به نوع خاك، آب، هوا، بذر، كود و... كه موجب پرورده شدن اين ميوه شده‏اند، پى ببرد. مورخ نيز مى‏تواند با غور وتأمل در ابعاد واقعه تاريخى، به جزئيات‏واطلاعات بيشترى دست يابد. 
به عنوان نمونه حادثه تاريخى زير مى‏تواند نمايانگر تماسهاى مخفيانه‏ميان ائمه‏عليهم السلام و پيروانشان باشد:
از محمّد بن مسعود، حسين بن اشكيب، بكر بن صالح، اسماعيل بن‏عباد قصرى، اسماعيل بن سلام و فلان بن حميد روايت شده است كه‏گفتند: على بن يقطين به ما پيغام داد كه براى سفر دو مركب بخريد و ازبيراهه در سفر شويد. او همچنين اموال و نامه‏هايى به ما داد و گفت: به‏سفر خود ادامه دهيد تا آنكه اموال و نامه‏ها را به دست ابوالحسن موسى‏بن جعفرعليهما السلام برسانيد ونبايد كسى از كار شما مطلع شود. ما به كوفه درآمديم و دو مركب خريديم وتوشه‏اى هم مهيّا كرديم و از بيراهه عازم‏سفر شديم چون به بطن الرمه رسيديم، مركبهاى خود را نگه داشتيم‏وبراى آنها علف ريختيم و خود نيز نشستيم تا چيزى بخوريم. در اين حال‏بوديم كه ناگهان ديديم سوارى به سوى ما مى‏آيد. چون سوار به ما نزديك‏شد دريافتيم كه ابوالحسن امام موسى‏عليه السلام است. 
برخاستيم و بر او درود فرستاديم و نامه‏ها و اموالى را كه همراه داشتيم‏به او تسليم كرديم. آن‏حضرت نيز از آستين جامه‏اش نامه‏هايى بيرون‏آورد و به ما داد و گفت: اين پاسخ نامه‏هاى شماست عرض كرديم: توشه‏ما تمام شد اگر اجازه دهيد به مدينه در آييم تا هم به زيارت مرقد رسول‏خداصلى الله عليه وآله رويم و هم آذوقه فراهم كنيم. آن‏حضرت فرمود: آذوقه‏اى كه‏همراه داريد، بياوريد. آذوقه خود را براى آن‏حضرت آورديم و ايشان آن‏را با دستهايش بر هم زد وگفت: اين مقدار شما را تا كوفه مى‏رساند و امّادر باره زيارت مرقد رسول خداصلى الله عليه وآله بايد بدانيد كه شما او را ديده‏ايد. من‏با آنها نماز صبح را گزاردم و مى‏خواهم نماز ظهر را با ايشان به جاى‏آورم. شما دو تن در پناه خدا باز گرديد.(11)
ج - تقيه حتّى در وضو گرفتن‏
تلاشهاى خبر چينان و جاسوسان رژيم در افشاى ماهيّت على بن‏يقطين با شكست رو به رو شد. از اين رو هارون در صدد بر آمد تا على بن‏يقطين را شخصاً زير نظر بگيرد، امّا تلاش او نيز، بنابر آنچه كه درروايت زير آمده است، به شكست انجاميد:
محمّد بن اسماعيل از محمّد بن فضل روايت كرده است كه گفت: درباره مسح پاها در وضو ميان اصحاب ما اختلاف پديدار شد كه آيا مسح‏پاها از انگشتان تا كعبين است يا بر عكس؟ 
على بن يقطين نامه‏اى را به امام موسى كاظم‏عليه السلام نوشت و در آن ازاختلاف اصحاب در باره مسح پاها جويا شد و عرض كرد: چنانچه صلاح‏مى‏دانيد، نظر خود را در اين باره به من بنويسيد تا ان شاء اللَّه بر آن عمل‏كنم. امام در پاسخ به او نوشت: آنچه كه در باره اختلاف اصحاب درخصوص وضو گفته بودى، دانستم. وضو اين گونه است تو را بدان امرمى‏كنم. سه بار آب در دهان و سه بار آب در بينى مى‏گردانى. صورتت راسه بار مى‏شويى و محاسنت را به هنگام وضو با دست از هم باز مى‏كنى. تمام سرت وظاهر گوشها و درون‏آنها را نيز دست مى‏مالى وسه‏بار پاهايت‏را تا كعبين مى‏شويى و نبايد با اين حكم مخالفت كنى. چون نامه‏آن‏حضرت به دست على بن يقطين رسيد، از آنچه در آن آمده بود شگفت‏زده شد، زيرا تمام شيعيان بر خلاف اين نظر اجماع داشتند، امّا على بن‏يقطين گفت: سرورم بدانچه فرموده داناتر است و من فرمان او را به جاى‏مى‏آورم. از آن پس او وضو را همان گونه مى‏گرفت كه امام به او دستورداده بود و به خاطر فرمانبردارى از امام مورد مخالفت بسيارى از شيعيان‏قرار گرفت. از طرفى سخن چينان نزد هارون رفتند و به وى گفتند: على‏بن يقطين را فضى و با تو مخالف است. 
هارون به يكى از نزديكانش گفت: پيش من در باره على بن يقطين‏ومخالفت او با ما و تمايلش به شيعه بسيار سخن گفته‏اند حال آنكه من‏در خدمتگزارى او تقصيرى نمى‏بينم و بارها او را آزموده‏ام، ولى از آنچه‏وى را بدو متهم مى‏كنند اثرى نديدم! دوست دارم وضع او را چنان كه‏خودش هم پى نبرد زير نظر بگيرم تا حقيقت كار او بر من معلوم شود. 
به او گفته شد: رافضيان در وضو با جماعت (اهل سنّت) اختلاف‏دارند ووضو را به تفصيلى كه جماعت بدان اعتقاد دارند، نمى‏گيرند آنان‏معتقد به شستن پاها در وضو نيستند. او را در اين مورد بيازما آن چنان‏كه خودش هم پى‏نبرد. هارون گفت: چنين كنم. اين كار وضع او را روشن‏مى‏كند. 
هارون مدّتى دست از على بن يقطين برداشت و به او كارى در خانه‏سپرد. چون وقت نماز فرا رسيد، على بن يقطين در يكى از اتاقهاى خانه‏خلوت كرد تا وضو بگيرد و نماز بگزارد. در اين هنگام رشيد در پس ديواراتاق ايستاد چنان كه مى‏توانست على بن يقطين را ببيند و در ضمن خودش‏را هم از ديد او پنهان نگاه دارد. على آب خواست. سه بار مضمضه و سه‏بار استنشاق كرد و صورتش را سه بار شست و محاسنش را از هم باز كردودستانش را سه بار از انگشتان تا آرنجها شست و سر وگوشش را مسح‏كرده پايش را نيز شست. 
هارون الرشيد ناظر تمام اين صحنه بود. چون شيوه وضو گرفتن على‏بن يقطين را ديد نتوانست خويشتندارى كند. لذا از مخفيگاه خود بيرون‏آمد و على او را ديد. هارون بانگ بر آورد: اى على بن يقطين هر كس‏گمان كند كه تو رافضى هستى، دروغ مى‏گويد!!
بدين ترتيب موقعيّت على بن يقطين در نزد هارون تثبيت شد. پس ازاين واقعه نامه‏اى از جانب امام موسى بن جعفرعليهما السلام خطاب به على بن‏يقطين رسيد كه متن آن چنين بود:
از حالا، آن گونه وضو بساز كه خداوند فرموده است. يك بار شستن‏صورت واجب و بار دوّم به منزله تكميل آن است. دستهايت را از آرنج تاانگشتان بشوى و با ترى حاصل از وضويت جلوى سر و روى پاهايت رامسح كن. اينك بيمى كه بر تو بود، مرتفع شد. و السلام.(12)
3 - مسيّب، جانشين رئيس شرطه (رئيس شهربانى) حكومت يعنى‏سندى بن شاهك بود. مسيّب مأمور زندان امام كاظم‏عليه السلام بود و چنان كه‏از برخى متون تاريخى فهميده مى‏شود از هواخواهان آن‏حضرت به حساب‏مى‏آمد و اوامر امام را به پيروانش مى‏رساند. 
در واقع بسيارى از كسانى كه امام پيش آنها زندانى بود، به خاطر ديدن‏معجزات آن‏حضرت قايل به امامت و ولايت او بودند بشّار بنده سندى بن‏شاهك در اين باره مى‏گويد:
من يكى از سرسخت‏ترين دشمنان آل ابوطالب بودم. روزى سندى بن‏شاهك مرا خواست و گفت: من مى‏خواهم تو را به كارى بگمارم كه‏هارون با اطمينان مرا بر آن گمارده است. گفتم: در اين صورت هيچ‏چاره‏اى ندارم. سندى بن شاهك گفت: اين موسى بن جعفر است كه‏هارون او را به من سپرده است و من تو را به پاسبانى از او گماشتم. بشّارگويد: سندى بن شاهك، موسى بن جعفر را بدون خانواده در اتاقى‏محبوس كرد و مرا بر او گماشت. من چندين قفل بر در اتاق زدم و چون درپى كارى روانه مى‏شدم، همسرم را به پاسبانى مى‏گذاشتم و او از آنجاتكان نمى‏خورد تا من باز مى‏گشتم. بشّار در ادامه گويد: خداوند بغض‏وكينه‏ام به آن‏حضرت را مبدل به مهر و محبّت كرد. 
روزى آن‏حضرت مرا طلبيد وگفت: به‏زندان قنطره برو وهند بن حجّاج‏را بخواه وبه‏او بگو: ابوالحسن تو را فرمود به سوى او بروى. او تورا مى‏راندو بر تو بانگ مى‏زند، چنانچه اين كار را كرد به او بگو: من اين خبر را به‏تو گفتم وپيغام امام را به تو رساندم. اگر مى‏خواهى آنچه را كه گفته‏انجام‏ده و اگر هم نمى‏خواهى كارى نكن و سپس اورا واگذار وباز گرد. 
بشّار گويد: من در پى اطاعت از فرمان امام بيرون آمدم، قفلها راهمچنان كه بود بر در زدم و همسرم را در كنار در نشانيدم و به او گفتم:تكان نخور تا باز گردم. 
به طرف زندان قنطره رفتم و بر هند بن حجّاج وارد شدم و گفتم:ابوالحسن خواسته است كه به‏سوى او روى. هند بر من بانگ زد و مرا راند. 
من نيز به او گفتم:
من پيغام را به تو رساندم تو اگر مى‏خواهى انجام بده و اگر نمى‏خواهى‏كارى مكن. سپس بازگشتم و او را ترك كردم و به نزد ابوالحسن آمدم. همسرم همچنان در كنار در نشسته بود و درها هم بسته بود. من يك به‏يك قفلها را باز كردم تا به زندان امام رسيدم. آن‏حضرت را ديدم و ماجرارا باز گفتم. امام كاظم‏عليه السلام فرمود: آرى او نزد من آمد و رفت!!
پيش همسرم بازگشتم و از او پرسيدم: آيا پس از من كسى آمده و وارداين اتاق شده است؟ پاسخ داد: به خدا سوگند نه. من از اين در فاصله‏نگرفتم و اين قفلها تا زمانى كه تو آمدى، باز نشد!! (13)

 

salamat595

salamat595
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : آبان 1391 
تعداد پست ها : 16693
محل سکونت : مازندران
nazaninfatemeh تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها