عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر کس حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار اوست. بحارالأنوار، ج43، ص261

11 سال است در دوران خشكسالی قرار داریم

11 سال است در دوران خشكسالی قرار داریم
پنج شنبه 28 بهمن 1389  09:21 ق.ظ

آب مهم‌ترین عنصر زندگی آدمی است و حیات بدون آن لحظه‌ای ممكن نیست. آموزه‌های دینی نیز در مصرف و رعایت صرفه‌جویی نسبت به این نعمت خدادادی توصیه‌های جدی دارند.
آب در عین حال یكی از ابزارهای توسعه در همه جوامع روستایی و شهری به شمار می‌رود. اما از آنجا كه در 11 سال اخیر كشور ما دچار بی‌آبی یا خشكسالی‌های پی‌درپی شده، ‌مدیریت آب و منابع آبی كشور با دشواری‌هایی مواجه شده است و مسوولان را بر آن داشته در فصول مختلف سال هشدارهایی را در خصوص تامین آب به مردم بدهند.

تامین و مدیریت منابع آبی كشور هم در بخش شرب و هم كشاورزی به عهده شركت مدیریت منابع آب كشور است. علیرضا الماسوندی، مدیرعامل این شركت در خصوص حجم ذخایر آبی، راه‌های مقابله با خشكسالی، ‌وضعیت آبی كشور و تاثیر بارندگی‌ها گفت‌وگو كرده است که آنچه حاصل شد در پی می‌آید:

آیا بارش‌های اخیر تاثیری در جبران كم‌آبی داشته است؟

از مهر 89 كه سال آبی 90 ـ 89 شروع شده، متاسفانه در دوره اول یعنی پاییز شاهد كمترین بارش در طول 43 سال دوره آماری بلندمدت بوده‌ایم این میزان در طول دوره آماری بی‌سابقه بوده است.

تا پایان پاییز جمع بارش حدود 17 میلی‌متر بود كه نسبت به سال قبل 89 درصد و نسبت به دوره متوسط بلندمدت (40 ساله) 82 درصد كاهش داشته است. اگر بخواهیم دوره‌های بارشی را در فصول بارندگی شامل فصل پاییز، فصل زمستان و ابتدای فصل بهار با توجه به اقلیم كشور ایران سنجش كنیم باید حدود 30 درصد از بارندگی‌ها در 3 ماهه اول (یعنی فصل پاییز)، حدود 50 درصد از بارش‌ها در فصل زمستان و 20 درصد از بارش‌ها در فصل بهار اتفاق بیفتد.

لذا 30 درصد باید در فصل پاییز اتفاق می افتاد كه نشد و ما در این مدت با 7 درصد بارش مواجه بودیم.

در دوره بعد از پاییز، با توجه به بارش برف و باران نسبت به سال گذشته تفاوتی ایجاد شد؟

نسبت به ماه‌های فصل پاییز وضعیت بهتر بود. بارندگی كه اخیرا اتفاق افتاد، عمدتا در نقاط مرتفع مانند چهارمحال و بختیاری و استان كهگیلویه و بویراحمد، سرشاخه‌های كرخه در استان كردستان و آذربایجان حتی در تهران، بارندگی‌ها به صورت برف بود، این نوع بارش برف حسن‌هایی دارد، چون به مرور زمان جذب زمین می‌شود. ماندگاری برف برای دوره بهار كه فصل كشاورزی و‌ آبیاری است، ذوب شدن برف در آن فصل سبب می‌شود جریان رودخانه‌ها مناسب‌تر باشد و كشاورزان بتوانند از نعمت این ذخیره برفی استفاده كنند. معادل بارش مجموع برفی كه در كشور طی بارش‌های اخیر اتفاق افتاده، 3ـ 2 سانتیمتر است. این هم در محاسبات و مجموع كارهایی كه ما به عنوان آمار بارندگی ارائه می‌كنیم، مستتر است و در محاسبات گنجانده می‌شود.

بارش برف البته نسبت به سال قبل بهتر بوده؛ ولی ما همیشه با حجم و میزان برفی كه روان‌آب تولید می‌كند، كار داریم. این میزان، قابل ملاحظه نیست و نمی‌شود به عنوان یك ذخیره برفی مناسب روی آن حساب باز كرد، فقط در حداقل‌های بارش می‌تواند مطرح شود.

نكته قابل توجه این است كه اگر بارندگی از یك منحنی متوسط تبعیت كند، بارندگی‌هایی كه ما در فصل زمستان و بهار خواهیم داشت، زیر عدد میانگین دوره 42 ساله خواهد شد. مگر این كه عنایت ویژه‌ای صورت گیرد، مردم دعا كنند، صرفه‌جویی هم می‌تواند در جبران كاهش نزول بارش اثرگذار باشد و كسری بارش فصل پاییز در فصل زمستان جبران شود و مخازن ما بتوانند آب مناسب را ذخیره كنند تا در تابستان مشكل تامین آب نداشته باشیم.

البته ما برای بدترین حالتی كه اتفاق خواهد افتاد، كل مخازن را كنترل كردیم. برنامه‌‌ریزی مخازن به نحوی است كه ابتدا آب شرب را تامین خواهد كرد، اولویت دوم تامین صنایع و اولویت سوم مباحث زیست محیطی و كشاورزی است. یقینا اگر آبی در مخازن تنظیم شود، با این اولویت‌ها تنظیم خواهد شد. اگر روال به همین شكل پیش برود، در بعضی نقاط مشكل تامین آب كشاورزی را خواهیم داشت. در بعضی جاها هم مشكل زیادی نخواهیم داشت و در فصل بهار می‌توانیم حداقل آب كشاورزی را به كشاورزان تحویل دهیم.

در حال حاضر وضعیت ذخایر آبی كشور چگونه است؟

هم‌اكنون 117 سد بزرگ و ملی قابل بهره‌برداری داریم كه 6‌/‌15 میلیارد مترمكعب آب را ذخیره كرده‌اند. این میزان سال قبل 8‌/‌15 میلیارد مترمكعب بوده است. ورودی آب به سدها نسبت به سال قبل 48 درصد كاهش پیدا كرده است.

وقتی طی آماری گفته شده كه آب پشت سدها كاهش زیادی داشته است، آقای مهندس ثمره (مدیرعامل شركت مهندسی آب و فاضلاب) هم گفتند ممكن است سال آینده در تامین آب شرب مردم با مشكل مواجه شویم. نظر شما در این رابطه چیست؟

در این موضوع باید حجم آب یا میزان بارش ورودی و خروجی مخازن سدها را در نظر گرفت كه چه میزان آب به مخازن سدها وارد می‌شود. باید در برنامه‌ریزی مهم ذخایر آبی و میزان و رودی آب به مخازن را محاسبه كرد.

در برنامه‌ریزی‌های مخزن میزان ورودی روزانه و میزان خروجی كه به مصرف می‌رسد، محاسبه می‌شود. ما الان 2 مساله داریم. یكی این كه حجم بارش نسبت به سال قبل كمتر است دوم این كه میزان جریان ورودی آب نسبت به سال قبل 48 درصد كمتر شده كه این شرایط را سخت‌تر می‌كند.

كدام سدها با كمترین حجم آب مواجه هستند؟

تعداد زیاد است. مثلا ظرفیت زاینده‌رود نسبت به سال قبل حدود 100 میلیون مترمكعب كمتر شده و مجموع سدهای استان تهران نسبت به سال قبل 80 میلیون مترمكعب كمتر ذخیره دارند یا مثلا سد درودزن نسبت به سال قبل كاهش محسوسی دارد.

كمترین میزان بارش تاكنون به كدام استان مربوط است؟

كمترین بارندگی كه تا این مقطع اتفاق افتاده چه در فصل پاییز و چه در این فصل، در استان فارس بوده كه با توجه به سطح اراضی و پتانسیل كشاورزی كه در این منطقه داریم ممكن است تامین آب با دشواری روبه‌رو شود.

سد اكباتان در همدان نسبت به سال قبل وضعیت بهتری دارد. سد ایلام در استان ایلام هم همین‌طور. وضعیت مخزن اینها حدود 50 درصد بهتر است اما بعضی سدها در حدود 20 درصد كاهش و بعضی 50 درصد كاهش دارند.

برای مدیریت و مقابله با خشكسالی چه راهكارهایی پیش‌بینی كردید؟

در رابطه با موضوع خشكسالی و تغییرات اقلیمی كه اتفاق افتاده، واقعیت جامعه این است كه یكی از عامل‌ها خود انسان‌ها، رفتارها و باورهای آنهاست. ما معتقدیم اگر تغییرات اقلیمی اتفاق افتاده مربوط به عملكرد انسان‌هاست. در استرالیا، هند، ویتنام و پاكستان شاهد سیلاب‌‌های مخرب هستیم اما در مناطق آفریقایی با خشكسالی مستمر سر و كار داریم. در كشور ایران 11 سال است كه در دوران خشكسالی به سر می‌بریم. در كشورهای اروپایی كه نیاز به آب زیادی ندارند با سرمای شدید، كاهش دما و بارش‌هایی كه خسارات جانی و مالی به همراه دارند مواجه هستیم.

یكی از دلایل تغییرات اقلیم مربوط به رفتار انسان‌هاست. نكته اساسی در این زمینه آن است كه ما در مصرف نسبت به سایر كشورها در درجه بالاتری قرار داریم و الگوی مناسبی برای مصرف در كشور چه در بعد كشاورزی و خانگی وجود ندارد.

در بخش كشاورزی 90 درصد آب مصرف می‌شود در حالی كه راندمان آبیاری ما 33 درصد است. در ارتباط با آب شرب 2 برابر سایر كشورها حتی كشورهای در حال توسعه مصرف داریم.

این میزان مصرف ایران در زمینه آب (و سایر زمینه‌ها كه بحث حامل‌های انرژی هست) باعث می‌شود ما دچار خشكسالی‌های متوالی شویم. مسلم است كه اینها شكر نعمت نیست بلكه كفران نعمت است.

برای این‌كه مدیریت منابع‌آب داشته باشیم ابتدا باید مدیریت مصرف آب را در پیش بگیریم و اگر از اسراف جلوگیری كنیم یقینا نعمت خدا زیاد می‌شود.

برای جلوگیری از اسراف بخشی از اقدامات، فرهنگی است و دیگر اقدامات سازه‌ای. باید از تجهیزاتی استفاده شود كه كاهنده مصرف باشند شبكه‌هایی كه برای مصرف آب كشاورزی داریم مدرن شوند.

بازچرخانی و استفاده مجدد آب نیز یكی از راه‌های كنترل مصرف است. جلوگیری از آلودگی آب به دلیل محدودیت منابع نیز از راه‌های نگهداری منابع آبی كشور است.

همچنین باید از برداشت‌های غیرمجاز آب زیرزمینی جلوگیری كرد و مدیریت مصرف بهتر از اصولی است كه با درنظر گرفتن آن می‌توان به جبران بخشی از زیان‌های خشكسالی پرداخت و این اساسی‌ترین موضوع مدیریت منابع آب است.

نكته بعدی، كارهایی است كه باید دولت و مجلس برآن توجه ویژه داشته باشند اقداماتی كه برای حفظ حریم و بستر رودخانه‌ها و ساماندهی رودخانه‌ها انجام می‌دهیم باید جلوی تجاوزات، تصرفات و برداشت‌های اضانی نسبت به بستر رودخانه‌ها را بگیرد.

در كشور 64 هزار كیلومتر رودخانه وجود دارد كه اینها مجاری آبی‌ ما هستند و بارش‌ها در این مجاری حركت می‌كنند. ما برای بهره‌برداری از این مجاری سرمایه‌گذاری و سازه‌هایی ایجاد كردیم.

موضوع بعدی كنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی است. هر ساله در كشور 99 میلیارد مترمكعب آب مصرف می‌شود كه حدود 89 میلیارد متر مكعب آن مربوط به بخش كشاورزی است. 10 میلیارد هم مربوط به میزان آب مصرفی صنایع و شرب است. در بخش كشاورزی از 2/8 میلیون هكتار اراضی آبی كه در كشور وجود دارد تنها 7/1 میلیون هكتار شبكه اصلی اجرا شده است.

و از این میزان 760 هزار هكتار شبكه فرعی یعنی نزدیك به 9 درصد شبكه فرعی و حدود 16 درصد شبكه اصلی اجرا شده است.

یكی دیگر از اقدامات نظارت بر برداشت آب‌های زیرزمینی توسط كشاورزان است كه باید كنترل شود و معتقدیم باید شبكه‌هایی ایجاد شود كه كشاورزان به جای استفاده از منابع زیرزمینی از شبكه‌های آبیاری سطحی استفاده كنند و استفاده از آب‌های زیرزمینی برای كشاورزان محدود شود.

برای این بایدهایی كه می‌فرمایید اقدام عملی هم دارید؟

باید یكسری تسهیلات قائل شویم. كشاورز یك برداشتی را از آب زیرزمینی دارد این‌كه ما مجبورش كنیم با صرف هزینه شبكه ایجاد كند ممكن است در توان مالی او نگنجد یا تمایل به محاسبه میزان آبی كه برداشت می‌كند نداشته باشد.

وقتی به صورت فردی نگاه می‌كنیم، كار كار سختی است. بر این اساس معتقدیم باید تسهیلاتی گذاشته شود و به جامعه كشاورزی كمك كند كه برای بهره‌وری بیشتر و كاهش مصرف شبكه‌هایی در اراضی آب اجرا شود. بخشی را هم دولت سرمایه‌گذاری كند.

بانك‌ها وام‌هایی با سود كم بدهند، امتیازاتی قائل شوند كه كشاورزان رغبت كنند كه كشاورزی از حالت سنتی به مدرن تبدیل شود.

با توجه به آزادسازی قیمت آب و قانون هدفمندی یارانه‌ها آیا منابع مالی آزاد می‌شود كه در اختیار شما قرار بگیرد؟

كارگروه تحول اقتصادی هنوز قیمت آب بخش كشاورزی را بررسی می‌كند. تعرفه آب كشاورزی در قانون هدفمندی یارانه‌ها در حال بررسی است.

در قانون برنامه پنجم نسبت به خرید تضمینی آب، سرمایه‌گذاری، احداث و بهره‌برداری و حتی مالكیت‌ آب تصریح شده و نسبت به آن باید برنامه‌ریزی شود.

شركت‌های آب منطقه‌ای شركت‌های ضررده هستند كه الان كمك زیان می‌گیرند در نتیجه نمی‌توانند این تفاوت قیمت را تضمین كنند. بانك مركزی باید به پشتوانه دولت این تضمین را بدهد. یعنی زمانی كه سرمایه‌گذار به بانك مراجعه می‌كند اگر قرار بر این باشد كه بانك بخواهد از محل درآمدهای شركت‌های آب منطقه‌ای تضمین بگیرد با توجه به منفی بودن تراز درآمدی چنین تضمینی از سوی شركت‌ها انجام نخواهد شد.

در برنامه پنجم برای طرح‌های آبی چه میزان سرمایه‌گذاری پیش‌بینی شده است؟

حدود 38 هزار میلیارد تومان برای شبكه‌ها و معادل همان برای سدها نیاز داریم.

از چه منابعی این سرمایه تامین می‌شود؟

با توجه به فروش مشخص نفت و میزان اعتباری كه برای طرح تملك دارایی سرمایه‌ای می‌گذارند یقینا از محل درآمدهای عمومی قابل تحقق نخواهد بود.

راهكارهای دیگر تامین منابع فاینانس از منابع داخلی و خارجی است. برای فاینانس حتما باید قیمت آب مشخص شود. خصوصا در بخش كشاورزی كه مصرف عمده در آن قسمت است. برای سرمایه‌گذاری داخلی باید یكسری تسهیلات قائل شویم یعنی از نظر نقدینگی این امكان وجود داشته باشد كه شركت‌هایی بصورت مشاركت این كار را انجام دهند. معمولا پیمانكاران ما شركت‌های سرمایه‌گذار نیستند شركت‌های عملیاتی هستند و ماشین‌آلات، تجهیزات و عوامل دارند كه با آنها  كار می‌كنند لذا امكان سرمایه‌گذاری از جانب پیمانكاران بخش آب كمتر وجود دارد مگر این كه اینها با سایر سرمایه‌گذارها هماهنگ شوند و آنها  سرمایه‌گذاری كنند. سرمایه‌گذاری آنها  هم مشروط به تعیین قیمت یا تفاوت قیمت یا خرید تضمینی است كه این موضوع باید حل شود. مادامی كه این مشكل حل نشود نباید انتظار داشت كه در این بخش موفقیت بدست آید.

ظاهرا در بودجه 90 قرار نیست طرح جدیدی كلنگ زده شود. مگر در موارد خاص و در حوزه آب. سال آینده چه طرح‌هایی به اتمام می‌رسند و آیا طرح جدیدی هم وجود دارد؟

بعضی طرح‌های جدید تامین آب شرب میان‌مدت هستند كه اجرای آن باید شروع شود و برخی طرح‌ها هم هنوز مطالعاتشان كامل نشده و طرح‌های جدیدی است اما در نهایت اولویت با طرح‌هایی است كه الان در حال اجراست. بعضی طرح‌های اجرایی هم با توجه به پیشرفت فیزیكی‌شان اولویت‌بندی می‌شوند.

یعنی اگر طرحی بیش از 80 درصد پیشرفت داشته باشد باید اعتبار بیشتری به آن داده شود تا در سال 90 به اتمام برسد.

چند درصد طرح‌ها در اولویت تمام شدن تا پایان سال 90 قرار دارند؟

اجرای 37 سد مخزنی در اولویت تمام شدن هستند كه حدود 1300 ـ1200 میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.

برای تكمیل آن تا پایان 90 الزام دارید؟

بله. اینها 80، 85، 90 و 92 درصد پیشرفت داشته‌اند.

با اجرای این طرح‌ها چقدر به ذخایر آبی كشور اضافه می‌شود؟

اگر طرح سد گتوند را هم اضافه كنیم حدود 5‌/‌6 میلیارد مترمكعب به ذخایر آبی اضافه خواهد شد.

دولت در سفر اخیر خود به سمنان مصوبه‌ای مبنی بر بحث انتقال آب خزر به سمنان داشت. لطفا در مورد چگونگی این طرح توضیح دهید؟

درباره پروژه انتقال آب خزر به سمنان با قرارگاه خاتم‌الانبیا تفاهم‌نامه‌ای امضا شده و قرار بر این شد كه اجرای آن سال 90 باشد. واقعیت این است كه بخش مركزی كشور دچار كمبود آب است و اگر بخواهیم جمعیت تهران كاهش پیدا كند باید كارهای زیرساختی در استان‌های نزدیك صورت بگیرد و اساسی‌ترین موضوع در این زمینه تامین آب است. تمركز و تجمع جمعیت نیاز به تامین آب دارد بر این اساس رئیس‌جمهور برای این امر مهم دستور دادند. در همین راستا بود كه تفاهمنامه انتقال آب خزر به سمنان مبادله و مطالعات آن درحد پتانسیل‌‌یابی برای این انتقال شروع شده است.

اجرای این پروژه چه میزان سرمایه لازم دارد؟

در حال حاضر برآوردی برای آن نداریم زیرا طول مسیر طرح تعیین كننده و در حد مكان‌یابی است.

آب از چه مسیرهایی عبور می‌كند؟

گزینه‌های زیادی مطرح است و از هر گزینه‌ای كه اقتصادی‌تر باشد استفاده می‌شود. از غرب حوزه خزر به لحاظ وجود رشته كوه‌های البرز انتقال سخت است. باید ارتفاعات زیادی را پمپاژ كند اگر تونل زده شود در بعضی مقاطع تونل‌ها بسیار طولانی است. پس این گزینه در اولین گزینه‌ها رد است.

به سمت شرق كه برویم، از نكا و بهشهر به گلستان می‌رسد احتمال دادیم این مسیر از لحاظ اقتصادی مناسب‌تر باشد. حدود 30 مسیر در این طرح وجود دارد كه مشاور آنها را بررسی می‌كند.

استاندار سمنان گفت طرح بین 4 تا 5 میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد.

تا گزینه‌ها قطعی نشود نمی‌توان برآورد كرد.

شما پیش‌بینی‌ای ندارید؟

خیر، اگر قرار باشد با 3 ـ 2 خط لوله انجام شود تونل، پمپاژ، تعداد ایستگاه‌های پمپاژ، میزان برقی كه نیاز دارد، همه اینها باید برآورد شود بعد قابل قیمت‌گذاری خواهد بود.

از سال 90 امكان اجرای آن وجود دارد؟

ان‌شاءالله بنا بر دستور و مصوبه سفر جزو وظایف وزارت نیروست كه اجرای آن را آغاز كند.

افق اجرای پروژه چندساله پیش‌بینی‌ شده است؟

بستگی به میزان اعتبارات دارد.

به موضوع تامین آب دشت‌های بحرانی و ممنوعه برگردیم. در حال حاضر چه تعداد از دشت‌های آبی كشور ممنوعه است؟

610 دشت مطالعاتی داریم كه 220 دشت ممنوعه است و برداشت آب از منابع زیرزمینی آنها به طور كلی ممنوع است.

گستره محدوده جغرافیایی‌اش پراكنده است یا متمركز؟

عمده دشت‌هایی كه از نظر ظرفیت آبی مناسب هستند دچار محدودیت شدند. یعنی دشت‌هایی كه تمركز جمعیت دارند، كیفیت خاك در آن دشت‌ها مناسب است مانند دشت مشهد، بهار، كبودرآهنگ و دشت ورامین.

ممنوعیت‌ها برای برداشت از این دشت‌ها چیست؟

میزان آبی كه هرسال نازل می‌شود و می‌تواند سالیانه به عنوان حجم مازاد برداشت شود میزانی است كه تعادل صفری نامیده می‌شود. اگر وارد ذخیره استراتژیك شویم و برداشت كنیم امكان جایگزین آن وجود ندارد و سبب می‌شود دشت‌های ما نشست كند. در دشت‌های علی‌آباد، قزوین و مشهد شاهد این نشست‌ها بودیم.

نشست دشت با كاهش ذخیره آب‌ زیرزمینی همراه است یعنی اگر نزولاتی داشته باشیم فضای متخلخل بافتی كه متراكم شده است كم شده و آب كمتری را ذخیره خواهد كرد. سفره‌های آب زیرزمینی، سدهایی هستند كه خداوند به ما عنایت كرده و از این روی ما برای حفاظت از این منابع و سفره‌های آبی زیرزمینی راه‌های قانونی را نیز پی می‌گیریم.

حجم این آب‌ها چقدر است؟ آیا قابل استحصال هست؟

در حال حاضر هرساله 56 میلیارد متر مكعب از آب‌های زیرزمینی برداشت می‌شود. 50 میلیارد متر مكعب برداشت‌ها مجاز و 6 میلیارد متر مكعب آن فاقد پروانه است. قانون تصویب شده و قرار اگر پتانسیل دشت مثبت باشد تغییر روش آبیاری در آن دنبال و شبكه آبیاری مدرن اجرا شود.

نقل از جام جم
 

amirpetrucci0261

amirpetrucci0261
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : تیر 1388 
تعداد پست ها : 27726
محل سکونت : http://zoomstar.ir/
دسترسی سریع به انجمن ها