عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر که حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار او است. بحارالأنوار، ج43، ص261

ملاحظاتي در سياست دفاعي ايران

ملاحظاتي در سياست دفاعي ايران
شنبه 30 بهمن 1389  12:04 ب.ظ

در سال هاي نه چندان دور، سياست دفاعي ايران در اثر دو حادثه بزرگ انقلاب اسلامي و جنگ در مسير تازه اي قرار گرفت و گفتمان حاكم بر اين دوران تأثير بسزايي بر شكل گيري آن گذاشت. البته چارچوب معرفت شناسي رشد يافته در اين دوران كه همواره بر تعريف خود از طريق ديگري تأكيد داشت نيز، به ميزان درخور توجهي در تعيين محتواي اين سياست ها مؤثر بود. تعريف سياست دفاعي كشور كه بر اثر كثرت دشمنان انقلاب اسلامي ارائه مي شد، تعريف موسع و كم حد و مرزي با تكيه بر ماهيت انقلاب اسلامي بود كه به مسائلي همچون جغرافياي ملي، توان و قدرت ملي داخلي، منطق روابط بين الملل و ... كم تر توجه داشت. از اين رو، مطالعه سياست دفاعي اين دوران نشان دهنده پراكندگي مفهومي، ساختار نامناسب و اندكي ذهني گرايي در اين سياست هاست. البته، اين نكته را نيز نبايد ناديده گرفت كه سياست دفاعي ايران در دوران جنگ هشت ساله به ناچار بر عناصري تأكيد كرد كه انسجام، تمركزگرايي و كارآمدي را به دنبال داشت. اين سياست ها در دوران پس از جنگ كه رهبران كشور بر بازسازي اقتصادي كشور تأكيد داشتند، تا حدودي محتوا و جهت گيري خود را مبتني بر سياست هاي خارجي كشور تنظيم كردند و موفق شدند با عمل گرايي توام با واقع گرايي، منطق جديدي را به عرصه سياست دفاعي واردكنند كه نتيجه آن، تجديد نظرطلبي محافظه كارانه در رفتار نظامي كشور بود. اين تجديد نظرطلبي محافظه كارانه را به خوبي مي توان در روابط نظامي و امنيتي ايران با كشورهاي همسايه در اين دوران مشاهده كرد.
با بروز تحولات سياسي و اجتماعي در نيمه دوم دهه 70 و رايج شدن مفاهيم جديدي در عرصه سياست گذاري و تصميم گيري، سياست دفاعي ايران نيز محتوا و قالب جديدي به خود گرفت و دست اندركاران سياست گذاري دفاعي كوشيدند تا با استفاده از مفاهيم و نگرش هاي علمي روزآمد، به بازسازي اين سياست ها اقدام كنند. بررسي سياست هاي دفاعي ايران در چند سال گذشته نشان دهنده تحولات چشمگيري در اين عرصه است كه با شناخت آنها، مي توان مسائل جديد دفاعي را با انسجام و آينده نگري بيشتري برنامه ريزي كرد.

 

توجه به روش هاي علمي و قالب هاي تئوريك
نكته برجسته و درخور توجه در سياست هاي دفاعي اخير ايران رويكرد علمي و روش شناختي آنهاست. به نظر مي رسد دست اندركاران سياست هاي دفاعي از توجه افراطي و متصلب به يك مكتب فكري و مطالعاتي صرف نظر كرده و در مقابل، با استفاده از شيوه گزينشي، نخست محاسن و معايب مكاتب مختلف را شناسايي و سپس با گزينش وجوه مثبت آن، به امر مطالعه و سياست گذاري پرداخته اند. براي نمونه، مي توان به عنصر توجه به حقوق و سازمان هاي بين المللي و نقش آنها در پيشبرد سياست هاي دفاعي اشاره كرد كه از روش هاي رايج مكتب آرمان گرايي در مطالعات علوم انساني است. توجه به قدرت نظامي و در حد قابل قبول نگه داشتن توان دفاعي كشور نكته اي است كه از مكتب واقع گرايي به عاريت گرفته شده است و مطالعه رفتار بازيگران بين المللي كه در سياست دفاعي از آن با مفهوم تهديدشناسي ياد مي شود، بهره اي است كه از مكتب رفتارگرايي گرفته شده است. در بهره سياست دفاعي ايران از مكتب فرارفتارگرايي نيز مي توان به اهميت مسائلي مانند مطالعات فرهنگي و تاريخي اشاره كرد كه در گذشته، سياست گذاران دفاعي كشور كم تر به آن توجه مي كردند.
از ديگر جنبه هايي كه مي تواند رفتارهاي علمي و واقع گرايانه سياست دفاعي ايران را به خوبي نمايان كند توجه به علم، فناوري و اطلاعات در كنار تأكيد بر عنصر تعيين كننده انساني است. اين جنبه ها توانسته اند شكل معقول و منطقي سياست دفاعي كشور را تقويت كنند و استحكام آن را افزايش دهند. رفتارهاي ثابت، دقيق و همه جانبه نظامي و امنيتي كشور در چند سال گذشته در برخورد با پديده هاي خارجي، نتيجه رسوخ روش شناسي علمي در سياست هاي دفاعي كشور است.

پيوند ميان سياست دفاعي و سياست خارجي
وابستگي نظري و عملي ميان سياست هاي دفاعي و خارجي، نكته بديهي و انكارناپذيري است، اما همين نكته بديهي در بسياري از مواقع با مشكلاتي روبه رو شده است. در اين ارتباط، مي توان به بي توجهي يا كم توجهي متقابل سياست خارجي و دفاعي در دوراني كه كشور درگير جنگي گسترده و فراگير بود، اشاره كرد كه عملاً مانع از بهره برداري اين دو مقوله از فعاليت ها و تلاش هاي يكديگر مي شد. براي نمونه، سياست خارجي كشور نتوانست از انجام عمليات هاي موفق در حوزه سياست دفاعي كشور طي سال هاي 1364 و 1365 به خوبي بهره برداري كند. در مقابل، سياست دفاعي كشور نيز نتوانست خود را با تلاش هاي سياست خارجي كشور در زمينه تلاش هاي صلح كه گفته مي شود از اواخر سال 1366 آغاز شده بود و به پذيرش قطع نامه از سوي ايران در مرداد سال 1367 انجاميد، هماهنگ كند. اين مسائل كم و بيش در بحران هاي سال 1367 به بعد نيز مشاهده مي شود، اما اين وضعيت در نيمه دوم دهه 70 به موارد بسيار اندك كاهش و انسجام و پيوند ميان سياست دفاعي و سياست خارجي كشور به طور چشمگيري افزايش يافت.

 

توجه به تحولات بين المللي
توجه به تحولات بين المللي رويكرد جديدي است كه در سياست دفاعي كشور درخور توجه است. سياست دفاعي از دو نظر نيازمند توجه به تحولات بين المللي است. در نظر نخست، تغذيه مناسب سياست دفاعي در زمينه هاي مختلف ، تعامل اين سياست ها را با كشورها، نهادها و سازمان هاي بين المللي ضروري مي كند و در منظر دوم، شناخت مناسب اين تحولات، مي تواند در گزينش متحدان، دوستان و شركاي دفاعي و امنيتي كارساز باشد و جايگاه اندك دشمنان نظام را نيز معين كند. افزون بر اين، شناخت دقيق و بهنگام تحولات نظام بين الملل، براي نمونه، پايان دوران جنگ و نظام دوقطبي، مي تواند جايگاه جديد و فرصت مناسبي را در اختيار سياست گذاران امنيتي و دفاعي كشور قرار دهد تا از طريق آن، كارآيي سيستم دفاعي و امنيتي كشور را ارتقاء بخشند. شناخت جديد محيط بين المللي نيز، اين امكان را به دست اندركاران دفاعي كشور مي دهد كه تداوم و تغيير در مفاهيم، روندها و بازيگران را به خوبي درك و تدابير لازم را در اين زمينه اتخاذ كنند. درك اين نكته از محيط بين المللي كه ديگر نمي توان تنها بر ابعاد سخت افزاري قدرت متكي بود و اهميت ابعاد نرم افزاري آن، بازي سنتي و كلاسيك تعادل قوا را دستخوش تغيير كرده است، بسيار اهميت دارد؛ زيرا، در اين صورت، سياست دفاعي كشور خواهد توانست با تأثيرگذاري بر آراء و افكار عمومي و تأكيد بر عنصر مقبوليت مبتني بر امتناع سازي، ضريب امنيت داخلي، منطقه اي و بين المللي را افزايش دهد.
توجه به نكات مزبور نشان مي دهد كه چگونه سياست دفاعي كشور طي سال هاي اخير موفق شده است بحران هاي امنيتي را به ويژه در عرصه خارجي پشت سر نهد و روابط دفاعي و امنيتي خود را با كشورهاي همسايه به شكل جديدي بازتعريف كند. در پناه چنين سياست هايي، جمهوري اسلامي ايران كه در دهه هاي گذشته يك تهديد تلقي مي شد، به كشور باثباتي تبديل شده است كه مدافع امنيت خود و همسايگانش مي باشد. اتخاذ سياست هاي دفاعي و امنيتي روشن و شفاف با اتكاء به عناصر ياد شده هم قابليت و پويايي اين سياست ها را افزايش خواهد داد و هم در آينده، جايگاه بهتري را براي كشور در منطقه و نظام بين الملل ترسيم خواهد كرد.

 

ماهنامه نگاه - شماره 28

amuzesh2005

amuzesh2005
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : مهر 1387 
تعداد پست ها : 6524
محل سکونت : آذربایجانشرقی
دسترسی سریع به انجمن ها