عضویت العربیة English
امام جواد علیه‌السلام: عزّت مؤمن در بى نیازى او از مردم است. بحارالأنوار، ج 75، ص 109

سياست‌ها و فناوري توسعه هسته‌اي

سياست‌ها و فناوري توسعه هسته‌اي
یک شنبه 1 اسفند 1389  01:46 ب.ظ

علي‌رغم مخالفت دائمي امريكا - بعد از اتمي شدن - براي جلوگيري از گسترش تسليحات اتمي به ديگر كشورها، بعضي از كشورهاي ديگر از جمله انگليس، فرانسه و شوروي سابق نيز به اين سلاح دست يافتند. هركدام از آنها نيز به نوبة خود سعي كردند تا از اتمي شدن ديگران جلوگيري كنند. در اين كتاب به منطق اين رفتار، فناوري‌هاي درگير در اين مسأله و ميزان موفقيت اين كوشش‌ها و نتايج احتمالي شكست در اين زمينه پرداخته شده است.
نويسنده ابتدا با انكار مفيد بودن سلاح هسته‌اي به بررسي خطرات آن مي‌پردازد.
نظري كلي در مورد وجود تسليحات اتمي بين دو ابرقدرت، در دوره جنگ سرد و عدم تقابل و رويارويي نظامي بين آنها به علت وجود همين تسليحات، وجود دارد، اما همواره اين خطر وجود داشت كه جنگي درگيرد. اگر در دوره‌هاي آرامش بين آن دو، اطمينان كافي از يكديگر وجود داشت، اين سيستم در مواقع بحران به اندازة كافي مطمئن نبود. در حال حاضر نيز ملت‌ها در زمينة سلاح هسته‌اي به موفقيت‌هايي دست يافته‌اند كه به مراتب خطرناك تر است.
خطر ديگر مربوط به «پنهان‌كاري» افراد بكارگيرندة اين سلاح به خصوص تروريست‌هاست. اينها گروهي هستند كه خود را مقهور سيستم امنيتي موجود (تحت سلطة امريكا و ديگر قدرت‌ها) مي‌دانند و غالباً از تروريسم حمايت مي‌كنند. اگر يكي از اين كشورها از جمله عراق، ايران، ليبي، سوريه يا كرة شمالي به سلاح هسته‌اي دست يابد مي‌تواند آن را به صورت پنهاني بكار گيرد.
البته به كارگيري پنهاني سلاح هسته‌اي در كشورهاي دمكراتيك نيز مي‌تواند صورت گيرد. فرضاً ممكن است اسرائيل با خطر اتمي شدن ايران رو‌به‌رو شود، در آن صورت يك حملة هوايي با سلاح متعارف نمي‌تواند مؤثر باشد و اسرائيل نيازمند حمله‌اي مخفيانه عليه ايران نخواهد شد. براي اين كار مي‌تواند كاميوني حامل مواد اتمي به سوي ايران هدايت كرده و آن را از دور منفجر نمايد.
بعضي تحليلگران مي‌گويند كه تعداد رو به افزايش قدرت‌هاي هسته‌اي، از جنگ متعارف وسيع بدون خطر يك جنگ اتمي، جلوگيري مي‌نمايد. اين مسأله حتي در مورد كشورهاي جهان سوم نيز صحت دارد، به طوري كه يكي از صاحبنظران منطقة خاورميانه گفته است كه اتمي شدن كشورهاي اين منطقه تنها راه رسيدن به امنيت است، اما اشكال اساسي اين نظريه‌ها اين است كه به وضعيت «جنگ ناگهاني» توجه كافي نمي‌شود.
نويسنده با ابراز نگراني از توسعة تسليحات هسته‌اي در كشورها به بررسي چگونگي اتمي شدن كشورها و امكانات لازم براي اين كار مي‌پردازد و نگراني خود را دو چندان ابراز مي‌نمايد.
كشورها براي توليد تسليحات هسته‌اي بدون كمك از خارج بايد از فن‌آوري بالايي بهره‌مند باشند. در حال حاضر بسياري از فن‌آوري‌ها در كشورهاي در حال توسعه نيز يافت مي‌شود. اين كشورها، وضعيت امريكا در دوره روزهاي اوليه جنگ جهاني دوم را دارا هستند. وي به مشكلات فن‌آوري در زمينه توليد پلوتونيم يا اورانيوم و دستيابي به سلاح هسته‌اي پرداخته، اما معتقد است كه حتي تسليحات ضعيف اتمي نيز علي‌رغم عدم كارآيي كافي، ابزار معتبري به حساب مي‌آيند.
در اين زمينه نويسنده بصورت تخصصي به تبيين فن‌آوري در زمينه انرژي اتمي مي‌پردازد. وي ريشة روي آوردن كشورهاي جهان به سمت اتمي شدن را در سياست‌هاي غلط امريكا مي‌داند. پس از آنكه معلوم شد «سياست پنهان‌كاري» امريكا براي كنترل و جلوگيري از توليد هسته‌اي مؤثر نيست، آن كشور تصميم گرفت تا سياست كنترل را از طريق همكاري دنبال نمايد. تبديل اين سياست به سياست «اتم براي صلح» ريشة بسياري از مشكلات فعلي است.
در ادامه وي به وضعيت كشورهاي اتمي جهان مي‌پردازد. در بررسي روند اتمي شدن كشورها، ابتدا امريكا بعد شوروي، انگلستان، فرانسه، چين، اسرائيل، هند، پاكستان و شايد كرة شمالي قرار دارند.
امريكا: امريكا در نتيجة قرارداد استارت 1، تعداد كلاهك‌هاي هسته‌اي استراتژيك را تا اواسط 1996 تا 8402 عدد كاهش داد. تعداد سلاح‌هاي تاكتيكي نيز به 950 رسيد. امريكا به عنوان اولين قدرت اتمي جهان و برتري دانشمندان اين كشور، بعد از جنگ جهاني دوم به آموزشگاهي براي دانشمندان سراسر جهان تبديل گرديده است. حدود 22 درصد الكتريسيتة امريكا از طريق 100 راكتور هسته‌اي تأمين مي‌شود.
روسيه: براساس توافق استارت 1، امريكا و روسيه مي‌بايست نيروي هسته‌اي استراتژيك خود را به 6000 كلاهك و 1600 سيستم فرستنده كاهش مي‌دادند. روسيه تا اوايل 1996 كلاهك‌ها را به 6669 عدد كاهش داد و 1200 پرتاب كننده و بمب‌انداز را نابود كرد. نابودي تسليحات اتمي تاكتيكي ساليانه نيز در حدود 2000 مورد در حال انجام است. در حال حاضر روسيه 18 رآكتور فعال دارد كه بيش از 10 درصد الكتريسيته‌اش را تأمين مي‌كند.
روسيه سفيد: تا پايان 1996 تمامي تسليحات استراتژيك هسته‌اي كه در بلاروس در اثر فروپاشي شوروي باقي مانده بود، به روسيه بازگردانده شد. تنها توان اتمي كشور، مؤسسه مهندسي قدرت در مينسك است كه اورانيوم غني شده و كافي براي ساخت يك يا دو بمب را دارد.
قزاقستان: در 1991، 1400 سلاح هسته‌اي استراتژيك، تعدادي سلاح تاكتيكي و يك مركز آزمايشگاهي در آن وجود داشت، تا 1996 همة كلاهك‌هاي هسته‌اي استراتژيك و تاكتيكي به روسيه برگردانده شد. در 1994، 60 كيلو اورانيوم غني شده كه براي استفاده از رآكتورهاي دريايي شوروي طراحي شده بود، به وسيله امريكا كشف و خريداري شد. قزاقستان يك رآكتور توليد كنندة برق، سه يا احتمالاً چهار رآكتور تحقيقاتي فعال دارد.
اوكراين: به هنگام فروپاشي شوروي به ميزان 150 سلاح استراتژيك و بين 2600 تا 4200 سلاح تاكتيكي در دست داشت. اين تسليحات تا سال 1996 به طور كامل به روسيه منتقل گرديد. اين كشور در حال حاضر 75 كيلوگرم اورانيوم غني شده دارد كه تحت حفاظت است. اوكراين داراي چهار رآكتور اتمي است كه تا 12000 مگاوات يا حدود 25% برق مورد نياز اوكراين را تأمين مي‌كند.
انگلستان: 25 رآكتور توليد كنندة برق، حدود يك پنجم الكتريسيته مورد نياز اين كشور را تأمين مي‌نمايد. اين كشور پردازش مجدد تمامي سوخت‌هاي مورد نياز خود را انجام داده و تا سال 1995 چهل و چهار تن پلوتونيوم داشته است. در حال حاضر داراي حدوداً 260 سلاح هسته‌اي نيز هست.
فرانسه: در حال حاضر 450 كلاهك هسته‌اي داشته و 75% برق فرانسه از طريق 57 رآكتور هسته‌اي تأمين مي‌شود. فرانسه بزرگترين سرويس‌دهي پردازش مجدد را در جهان دارد. اين كشور تكنولوژي پردازش مجدد را به ملت‌هايي با گرايش‌هاي سياسي متفاوت صادر مي‌نمايد. (مانند پاكستان و اسرائيل)
آلمان: 30% الكتريسيته اين كشور از طريق راكتورهاي اتمي تأمين مي‌شود. به علت مخالفت افكار عمومي، پردازش مجدد در آلمان صورت نمي‌گيرد. حدود 8/1 متريك تن از پلوتونيم در آلمان ذخيره شده. آلمان هيچ تمايلي به دارا شدن سلاح هسته‌اي تا زماني كه تضمين امنيتي هسته‌اي لازم را داراست از خود نشان نمي‌دهد. با آشكار شدن برنامة اتمي عراق معلوم شد كه آلمان در تهية بسياري از مواد لازم براي سانتريفوژهاي عراق دست داشته است.
بلژيك: 60% الكتريسيته اين كشور از طريق انرژي اتمي توليد مي‌شود كه تأمين كنندة اصلي براي بقية اروپاست. در حال حاضر 680 كيلوگرم پلوتونيم تفكيك شده در دست دارد. بلژيك صادركنندة اجزاي رآكتور، تجهيزات هسته‌اي و طرح‌هاي اتمي‌ است.
ايتاليا: ايتاليا تأمين كنندة خوبي از اجزاي راكتور به حساب آمده و توانايي لازم براي ايجاد سوخت و پردازش مجدد را دارد.
هلند: دو راكتور در اين كشور 6% الكتريسيته‌اش را تأمين مي‌نمايد. دامنة وسيعي از فن‌آوري هسته‌اي به خصوص اجزاي راكتور را در دست دارد.
سوئد: 12 راكتور در اين كشور 50% الكتريسيته‌اش را تأمين مي‌كند. سوئد قادر است تا راكتور، اجزاي آن و فن‌آوري لازم را صادر كند، اما در اين كار به علت محافظه‌كار بودن نسبت به ديگر تأمين كننده‌ها داراي محدوديت است.
سوئيس: 5 راكتور در اين كشور 40% الكتريسيته را تأمين مي‌نمايد. همچنين داراي دامنة وسيعي از توليدات هسته‌اي، به خصوص در راكتور و تكنولوژي آب سنگين و توانايي صادراتي آن است.
روماني: روماني هيچ راكتور توليد كنندة برق فعال ندارد. گرچه 5 مورد در حال ساخت دارد. هركدام از آنها 700 كيلووات برق توليد مي‌كند. دو مركز تحقيقات اتمي دارد كه يكي از آنها را امريكا تأمين مي‌كند.
چين: در حال حاضر 380 كلاهك پلوتونيومي و اورانيومي داراست. چين تمامي فن‌آوري لازم براي سلاح اتمي را در دست دارد. اين كشور تأمين كنندة آب سنگين، اورانيوم طبيعي، اورانيوم غني شده 20% و راكتور هسته‌اي ا‌ست. پاكستان از چين در اين زمينه كمك خصوصي گرفته است. هم‌اكنون چين دو راكتور دارد كه پلوتونيم توليد كنندة برق نيز داراست.
كره جنوبي: در سال 1992، 9 راكتور، برق نيمي از نياز اين كشور را برطرف مي‌ساخت. ابتدا بيشتر اورانيوم و بعضي از فناوري‌هاي لازم را از كانادا تهيه مي‌كرد، اما هم‌اكنون خود توليد مي‌كند. تا پايان قرن كره ممكن است، يكي از بزرگترين منابع تأمين كنندة تجهيزات الكتريسيته اتمي باشد.
كره شمالي: ارزيابي توانايي اتمي اين كشور مشكل است. اطلاعات موجود نشانگر آن است كه كرة شمالي پلوتونيم لازم براي ساخت يك يا دو بمب بيشتر را ندارد. دو بمب نيز براي يك اقدام تهاجمي كافي نيست. اتمي شدن كره مي‌تواند بر ديگران مثل ژاپن و كره جنوبي نيز اثر گذاشته و احتمال فروش تسليحات به ايران، الجزاير و ليبي نيز افزايش مي‌يابد. البته كرة شمالي دليل خوبي براي بهره‌گيري از انرژي اتمي دارد، چرا كه كشورش هيچ‌گونه منبع نفتي يا ارز لازم براي خريد نفت را ندارد.
هند: در حال حاضر حدس زده مي‌شود كه اين كشور 400 كيلوگرم پلوتونيم داشته باشد كه براي ساخت بيش از 60 بمب كافي است. علاوه بر اين هند منابع عظيمي از توريوم دارد كه مي‌تواند براي توليد، مشغول ساخت ليتيوم 6 شود كه براي بمب هيدروژني لازم است.
پاكستان: توانايي پاكستان براي توسعة هسته‌اي با نقش آن به عنوان متحد امريكا در جنگ سرد افزايش يافت. احتمالاً پاكستان سه يا چهار سلاح هسته‌اي دارد. گرچه شالوده‌هاي هسته‌اي‌اش را با حدود چندين هزار تكنيسين و مهندس توسعه داده، صنعت هسته‌اي‌اش به اندازه‌اي وسيع نيست كه تأمين كنندة تجاري اين محصول به حساب آيد، اما اساساً مي‌تواند به تأمين‌كنندة اورانيوم غني شده، مبدل شود.
اسرائيل: اساساً فرانسه در ساخت راكتورهاي هسته‌اي، طراحي و ساخت اورانيوم براي اسرائيل دست داشته است. افريقاي جنوبي نيز در آزمايش سلاح اتمي اسرائيل كمك كرده است. يهودي‌هاي سرمايه‌دار امريكا نيز كمك‌هاي مالي فراواني نموده‌اند. اسرائيل اولين بار در 1968 به سلاح اتمي دست يافت و احتمالاً در حال حاضر 150 كلاهك دارد. اسرائيل توانايي تكنيكي تأمين هسته‌اي را داراست. در حال حاضر نيز تكنولوژي و مواد لازم را با مصرف دوگانه در زمينة اتمي صادر مي‌نمايد كه حجم آن بسيار كم است. بدون شك صدور اين مواد و تكنولوژي بدون رضايت امريكا صورت نخواهد گرفت.
عراق: با موافقت و حمايت شوروي از يك راكتور تحقيقات در سال 1975 در اين كشور روند اتمي شدن عراق شروع شد. در سال 1976 از فرانسه كمك گرفت و بعد با ايتاليا در سال 1979 قرارداد همكاري ده ساله در اين زمينه بست و بعدها با كمك آلمان به پيشرفت‌هايي نيز نائل آمد.
عراق به استفاده از تكنيك توسعة اتمي دست زد كه بعد از جنگ خليج فارس كشف شد. البته اين تكنيك براي كشورهاي پيشرفته مقرون به صرفه نيست، اما بسياري از كارهاي آن را مي‌توان در داخل كشور انجام داد. عراق يك سوم اين تكنيك را كه تخمين زده مي‌شود بتواند اورانيوم مورد نياز براي يك بمب را در هر سال تهيه كند، نصب نمود.
چند برنامة اتمي عراق با جنگ خليج فارس متوقف شد، لذا وضعيت موجود در اين كشور نمي‌تواند خوشايند باشد. عراق در حال حاضر حدود 5000 مهندس آموزش ديده دارد كه مهمترين عامل براي توسعه سلاح هسته‌اي به شمار مي‌آيد، عراق سالانه حداقل 1 ميليارد دلار صرف برنامه‌هاي هسته‌اي‌اش مي‌كرده است.
ايران: احتمال اتمي شدن ايران تحت تأثير عدم توانايي اين كشور در جايگزين كردن سياست‌هاي توسعة اقتصادي مناسب بعد از پايان جنگ ايران و عراق است. در نتيجه اين فقر، فشار بر ايران براي دستيابي به سلاح هسته‌اي افزايش مي‌يابد. ايران بزرگ‌ترين دشمنش را امريكا مي‌داند و نمي‌تواند حضورش را در منطقه تحمل كند. از طرفي توانايي رقابت موفق در زمينة سلاح متعارف را نيز ندارد. براساس ارزيابي سازمان سيا و ديگر سازمان‌هاي مشابه، ايران 8 تا 10 سال ديگر به سلاح هسته‌اي دست خواهد يافت. البته اين در صورتي ا‌ست كه بتواند مواد شكافتني را از شوروي تهيه نمايد.
در حال حاضر شواهد نشانگر آن است كه برنامة توسعة سلاح هسته‌اي در ايران وجود دارد. اين برنامه‌ها در مركز تحقيقات تهران و يك مركز جديد كه از سال 1984 در اصفهان به وجود آمده در حال پيگيري ا‌ست. چين به ايران در برنامه‌هاي صلح‌آميز هسته‌اي از طريق آموزش تكنسين‌ها كمك كرده است. ايران با پاكستان نيز روابط مناسبي دارد و بعضي فناوري‌ها را از آن كشور مي‌گيرد، اما پاكستان متمايل نيست كه اين كمك‌ها در حد ساخت يك سلاح هسته‌اي باشد. پاكستان نمي‌خواهد همساية اتمي ديگري، حتي يك كشور مسلمان داشته باشد. ايران همچنين از كشورهاي مسلمان شوروي سابق نيز براي برنامه‌هاي هسته‌اي خود درخواست كمك كرده است. تلاش ايران در توسعة توانايي‌اش براي ساخت سلاح هسته‌اي يك نگراني جدي است. اين كشور مهندسين و تكنسين‌هاي زيادي را از شوروي استخدام نموده و به گرفتن كمك از چين ادامه مي‌دهد. در اواخر سال 94 نيز با روسيه براي تكميل راكتورهاي آب سنگين مذاكره داشت. اين راكتورها هر كدام 1000 مگاوات برق توليد مي‌كند و پلوتونيم لازم براي بيش از چهل بمب هسته‌اي را ساليانه داراست.
به علاوه ايران از روسيه براي ساخت يك دستگاه سانتريفيوژ براي غني كردن اورانيوم نيز تقاضاي كمك كرده است. هرچند اين درخواست براي استفاده در جهت ساخت اورانيوم غني شده ضعيف براي سوخت راكتورها ارائه شده است، اما ايران را قادر مي‌سازد تا از نياز به سوخت خارج از هر نوع كنترل بين‌المللي رها شود. هرچندبه نظر نمي‌رسد ايران تا زماني كه مواد شكافتني را از خارج تهيه مي‌كند بتواند به سلاح هسته‌اي دست يابد، اما با اتمي شدن اين كشور تمامي خاورميانه به خطر مي‌افتد.
در ادامه وي به يكي از مسائل مهم كه بعد از فروپاشي شوروي در زمينة انرژي اتمي به وجود آمده مي‌پردازد. اين مسأله از نظر وي خطر فروش و دزديده شدن سلاح‌هاي هسته‌اي يا قطعات آن به كشورهاي ديگر از جمله كشورهاي تروريست است. تحت حاكميت شوروي خطر دزديده شدن اين سلاح‌ها بسيار كم بوده است، اما بين سال 91 تا 94 دولت آلمان اعلام كرد كه 700 مورد مواد اتمي روسي دزديده شده، وجود داشته است. مهم‌ترين نتيجة تلاش‌هاي صورت گرفته در مورد مواد اتمي دزديده شده اين بوده كه ملت‌ها به اين احساس رسيده‌اند كه بدون داشتن سلاح هسته‌اي ايمن‌تر هستند؛ چرا كه اگر اثبات شود كه كشورهاي تروريست به سلاح‌هاي هسته‌اي دزديده شده دست يافته‌اند، عكس‌العمل آشكار كشورها مسلح شدن آنهاست.
چگونه بايد در مقابل حملة اتمي، از خود دفاع نمود؟ بهترين روش، تهديد به تلافي ا‌ست. اما غالب كشورهايي كه در تلاش‌اند تا به اين سلاح دست يابند، متفاوت از آنهايي هستند كه اين سلاح را دارا هستند. اينها كشورهايي هستند كه از تروريسم دفاع مي‌نمايند و دليل آنها براي هسته‌اي شدن، دفاعي و براي جلوگيري از اجبار آنهاست. سلاح هسته‌اي آخرين حربة آنهاست و ممكن است از آن، استفاده تهاجمي نيز به عمل آورند. دفاع در مقابل چنين حملاتي آن است كه حمله كننده قانع شود كه اگر منبع سلاح هسته‌اي وي پيدا شود، مورد حمله واقع خواهد شد، اما دفاع مؤثرتر آن است كه احتمال هر نوع حملة گمنام را با توسعة جاسوسي و كسب اطلاع از كوچك‌ترين حركات در كشورهاي تروريست از بين ببرد.
ميزان كنترل انرژي اتمي چقدر بوده است؟ تلاش‌ها در اين زمينه نسبتاً موفق بوده، در 25 سال گذشته تنها سه كشور اتمي شده‌اند. آنچه كه مهم است، اين كه چقدر زمان لازم است تا بسياري از كشورهاي جهان اتمي شوند؟ حداقل 15 كشور هستند كه مي‌توانند در كمتر از يك سال به اين سلاح برسند. علت عدم انجام اين كار تاكنون نيز اين بوده كه آنها بدون اين سلاح نيز احساس امنيت كرده‌اند.
براي افزايش اين امنيت چه بايد كرد؟ اطلاعات بايد دقيق‌تر شود، اين اطلاعات نه از طريق بازرسي رسمي، بلكه از روش‌هاي تكنيكي جديد مانند استفاده از هشدار دهنده‌هاي ماهواره‌اي، به خصوص هشدار دهنده‌هاي نوري ا‌ست. در بررسي‌هايي كه بر روي ماهواره‌ها در سطح 200 مايلي از زمين نصب مي‌شود، قادرند رادارها، سنجش دماي آب و هواي مناطق و تغييرات در آنها را دريابند.
كنترل بين‌المللي چگونه بايد صورت گيرد؟ جهاني كه همة كشورها به دنبال سلاح هسته‌اي هستند، بسيار خطرناك مي‌تواند باشد. بايد بيشترين تلاش براي محدود كردن تقاضا براي سلاح هسته‌اي را فراهم آورد. سال گذشته بسياري از توليدات محدود مي‌شد. مثلاً شواهدي كه سيا از اتمي شدن اسرائيل ارائه داد، مورد بي‌توجهي سران امريكا قرار گرفت و اسرائيل نيز به جرگة كشورهاي اتمي پيوست.
نهايتاً اين كه ملتها بايد درك كنند كه كنترل بين‌المللي مي‌تواند براي آنها امنيت بياورد و اتمي شدن نهايتاً باعث ناامني ا‌ست. براي رسيدن به اين درك جهاني، قدرت‌هاي هسته‌اي بايد نشان دهند كه امنيت آنها نيز در طول زمان، با داشتن سلاح اتمي كاهش مي‌يابد.


 

انتقال تسليحات نظامي به كشورهاي خاورميانه در سال 1998 و 1999
كشور اقلام خريداري شده فروشنده مبلغ
بحرين 16جنگنده اف 10 امريكا نامعلوم
شوراي همكاري سيستم هشدار دهنده امريكا 85 ميليون دلار
عراق تكنولوژي و قطعات موشكي كره شمالي نامعلوم
اسرائيل 15 جنگنده اف15 امريكا 2 ميليارد دلار
اسرائيل 15 هليكوپتر بلك هاوك امريكا 200 ميليون دلار
اسرائيل سه زيردريايي دلفين آلمان نامعلوم
كويت چهار كشتي جنگي فرانسه 561 ميليون دلار
كويت 20 توپ 100 ميليمتري چين 186 ميليون دلار
عمان 40 خودروي جنگي بريتانيا نامعلوم
پاكستان تكنولوژي و قطعات موشكي كره شمالي نامعلوم
قطر 12 ميراژ 2000 فرانسه نامعلوم
سوريه تكنولوژي و قطعات موشكي كره شمالي نامعلوم
تركيه 50 هليكوپتر بلك هاوك امريكا 700 ميليون دلار
تركيه بهبود سيستم الكترونيكي اف 5 اسرائيل 75 ميليون دلار
تركيه 5 كشتي مين ياب فرانسه نامعلوم
تركيه بمب هاي 500 و 1000 پوندي روماني 30 ميليون دلار
امارات دو قايق تندرو بريتانيا نامعلوم
امارات موشك براي ميراژ 2000 فرانسه نامعلوم
امارات 4 هواپيماي رديابي دريايي اندونزي فرانسه 150 ميليون دلار
امارات موشك براي اف 16 امريكا نامعلوم

amuzesh2005

amuzesh2005
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : مهر 1387 
تعداد پست ها : 6524
محل سکونت : آذربایجانشرقی
دسترسی سریع به انجمن ها