عضویت العربیة English
امام جواد علیه‌السلام: عزّت مؤمن در بى نیازى او از مردم است. بحارالأنوار، ج 75، ص 109

مسجد جامع جاجرم

مسجد جامع جاجرم
یک شنبه 1 اسفند 1389  07:35 ب.ظ

مسجد جامع جاجرم


اين بنا در داخل شهر جاجرم و در جنوب شرقي تپه‏ي قلعه (نارين قلعه) واقع است. مسجد جامع جاجرم از نوع مساجد شبستاني است و پلان آن، «ابتدايي‏ترين سبک مسجدهاي چهار ايواني»(15) را القا مي‏کند. ورودي بنا در ضلع شمالي آن واقع است و به يک صحن کوچک با ابعاد 5 / 7 ضربدر 5 / 7 متر محدود مي‏شود. شبستان‏هاي مسجد در دو ضلع شرقي و غربي اين صحن قرار دارند. جهت صحن، شمالي - جنوبي است و ضلع جنوبي آن از طريق يک ورودي بزرگ و رفيع به فضاي گنبدخانه منتهي مي‏شود. محراب مسجد با ارتفاع 235 سانتيمتر و عمق 85 سانتيمتر در ضلع جنوبي گنبدخانه است.دايره‏ي گنبد اين بنا با کمک تکنيک ترمبه زني اجرا شده است. رأس اين ترمبه‏ها به شکل ترکش‏هاي خورشيدي و پايين آنها به شکل لوزي‏هاي منظم و ذوزنقه‏هايي است که اضلاع پايين آنها بر روي پايه‏ي ترمبه استوار است. داخل گنبد به شکل نيم کاسه‏ي ساده‏اي است که مرکز آن به يک ستاره‏ي 24 پر، که به طور برجسته کار شده مزين است.(16). فضاي شبستان به وسيله‏ي طاق و تويزه پوشش يافته است. در پشت ديوار شرقي شبستان ضلع شرقي، يک فضاي الحاقي اضافه شده که بيشتر در زمستان‏ها از آن استفاده مي‏شود. اين مسجد کوچک فاقد عناصري چون ايوان رفيع و مناره است و در مجموع نماي بيروني آن فاقد تزيينات بوده و به استثناي سه عدد کاشي که بر پيشاني ايوان جنوبي جاي دارد، قسمت عمده‏ي تزيينات را بايد در گنبد خانه جستجو کرد. در اين قسمت مي‏توان از «تزيينات گچبري... ترمبه‏ها، لچکي‏ها و کاربندي زير گنبد نام برد.»(17) «مصالح بنا کلا سنگ، ملاط گچ، اندود کاهگل و گچ است که به طور حتم در اصل تزييناتي از کاشي نيز داشته است...».(18)

تاريخ بناي مسجد جامع جاجرم


سبک معماري اجرا شده در اين مسجد بسيار ساده و ابتدايي به نظر مي‏رسد. همچنين کوچک بودن ابعاد مسجد نيزاين بنا را در نگاه اول حقير جلوه مي‏دهد. با اين حال پلان آن از نوع ابتدايي‏ترين سبک مساجد چهار ايواني اما «در مقام مقايسه با مساجدي نظير مسجد جامع فهرج سبک تکامل يافته‏تري را نشان مي‏دهد... و با استناد به معماري موجود و اجراي قوس‏ها و دهانه‏ها و ابعاد آنها (احتمالا) به قرن چهارم يا پنجم هجري تعلق دارد و در عداد يکي از ارزنده‏ترين آثار مذهبي به شمار مي‏آيد.»(19) مؤلف مطلع الشمس کتيبه‏ي کاشي‏هاي موجود در بنا را چنين توصيف کرده است: «بالاي اين صفه که کتيبه‏ي مقصوره است سه آجر کاشي نصب شده در روي يک آجر سبز که دو ثلث آن شکسته، نوشته شده است. «توکلت» و در يک طرف «علي الله». در يک طرف و فيمابين صورتي شبيه به (مجمر) آويخته شده و با خط سياهي است و در گوشه‏ي ديگر آجر نوشته است «خداي بر آن بنده مسلمان» و زير اين عبارت «در کار» و زير آن «بر عشر معروف» و زير آن، «دهه‏ي محرم سنه» پايين‏تر از آن «تقبل الله منه». در آجر کاشي وسط با خط جلي برجسته لفظ «يا احد» نوشته شده است. دربالاي آجر سبز ديگر «لااله الا الله محمد رسول الله» و در زير: سوره‏ي فاتحة الکتاب، بعد از آن سوره توحيد و در زير «بتاريخ بيستم ماه سنه‏ي سبع و سبعين». بعد از «سبع و سبعين» کلمه‏ي لا يقرا [ناخوانا] که ظن قريب به يقين «خمسمائه» بوده و به نظر مي‏رسد، در يک طرف طول آجر نيز نوشته شده است. (ان الدين عند الله الاسلام) و در طرف ديگر (شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولوا العلم قائما بالقسط). اين آجرها را از محل ديگر به اينجا آورده و نصب کرده‏اند. حالا آن محل خارج از مسجد بوده يا داخل الله اعلم...».(20) در حال حاضر کتيبه‏ي کاشي‏هاي ايوان جنوبي، آسيب ديده و کلمه‏ي «خمسمائه» از بين رفته است. در گزارش هيأت بررسي و شناسايي آثار و بناهاي تاريخ خراسان درباره‏ي کتيبه‏هاي ديگر اين بنا چنين آمده است: «... به گفته‏ي چند ريش سفيد،، کاشي ديگري در اين مسجد وجود داشته که اشعاري بر آن نوشته شده بود و حاکي از تعميرات بنا بوده است و اين مطالب از زبان آنهاست: توفيق ز حضرت واحد شد درويش علي، ساعي اين مسجد شد تاريخ طلب نمودم از پير خرد گفتا ز غنچه ه ساقط شد»(21) ماده تاريخ درج شده در بيت دوم، يعني «غنج»(22)، برابر است با 1034 که در اين سال تعميراتي در بنا انجام شده است. احتمالا در نماي ايوان جنوبي مسجد کاشي‏هايي وجود داشته که تاريخ احداث آن را نشان مي‏داده است و بعدها از بين رفته‏اند. سه کاشي کنوني نيز در تعميرات بعدي به گونه‏اي نامأنوس جايگزين آنها شده‏اند. اين کاشي‏ها، که اعتماد السلطنه نيز شرح مبسوطي از آنها ارائه داده است، از لحاظ تکنيک ساخت و رنگ لعاب با کاشي‏هايي که اعتماد السلطنه نيز شرح مبسوطي از آنها ارائه داده است.از لحاظ تکنيک ساخت و رنگ لعاب با کاشي‏هايي که زماني در دورن مقبره‏ي علي بن مهزيار قرار داشته‏اند.(23) قابل مقايسه هستند. بنابراين تاريخ مذکور در اين کاشي‏ها (577 ه) به زمان ساخت بنا ارتباطي ندارد.


«اندیشیدن به پایان هر چیز شیرینی حضورش را تلخ می کند... بگذار پایان تو را غافلگیر کند درست مانند آغاز»

kasra58

kasra58
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : بهمن 1388 
تعداد پست ها : 1055
محل سکونت : آذربایجانشرقی
دسترسی سریع به انجمن ها