عضویت العربیة English
امام جواد علیه‌السلام: عزّت مؤمن در بى نیازى او از مردم است. بحارالأنوار، ج 75، ص 109

علت حضور غلام و کنیز در خانه اهل بیت(علیهم السلام)

علت حضور غلام و کنیز در خانه اهل بیت(علیهم السلام)
دوشنبه 2 اسفند 1389  12:37 ق.ظ

اهل بیت

با مطالعه زندگی اهل بیت(علیهم السلام) گاهی این سوال پیش می آید: «چرا اهل بیتی که پیوسته سفارش به ساده زیستی و پرهیز از زندگی آن چنانی می کردند؛ خود دارای غلام و کنیز بودند؟ آیا داشتن غلام و کنیز و خدمتکار که نمایانگر یک زندگی مرفهانه است با شأن و کلام ایشان سازگاری دارد؟»


تحلیل سوال

علت ایجاد این سوال همان طور که از متنش پیداست تصوریست که از شنیدن نام «غلام» و «کنیز» برای شخص به وجود می آید. آن تصور این است که هر کس در خانه اش غلام، کنیز و خدمتکار دارد قطعا دارای یک زندگی مرفهانه است؛ زندگی ایی که صاحب آن بر تختی با شکوه تکیه زده؛ مدام می خورد و به زیر دستان فرمان می دهد و از دست زدن به سیاه و سفید جداً پرهیز می کند.

این تصور که در مورد نوع مردم آن زمان و این زمان درست به نظر می رسد سبب می شود سوال یاد شده در ذهن نقش ببندد؛ اما به چند دلیل این پندار انتقاد برانگیز درباره اهل بیت (علیهم السلام) باطل است و ناروا؛ یعنی اگر چه وجود چنین افرادی در زندگی آنها خبریست قطعی؛ اما ایشان هیچگاه مرفهانه (به آن معنی که گفتیم) و بر خلاف آنچه که خود توصیه کردند زندگی نکردند. اگر این حقیقت روشن شد دیگر آن سوال جایی برای مجال پیدا نکرده و از اساس برطرف می شود.

دلیل های باطل بودن آن پندار سوال برانگیز:

اول:

اهل بیت (علیهم السلام) مردم را به کاری سفارش نکردند مگر آنکه خود قبل از همه و به طور کامل عامل به آن بوده اند.(تأویل‏الآیات‏الظاهرة/124)  به عنوان نمونه امیرالمومنین (علیه السلام) سران و بزرگان جامعه را توصیه به ساده زیستی می کند و می فرماید: «إِنَّ اللهَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ كَیْلَا یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ»؛ خداوند بر پیشوایان عدالت واجب کرده در سطح مردم فقیر و مستضعف زندگی کنند تا مبادا فقر و نداری، تنگدست را به طغیان و معصیت وادار نکند. اما این توصیه را کسی می کند که خود در شدت ساده زیستی زبانزد همگان است. پس اگر توصیه کرده اند حتما خودشان در عمل به آن پیشتاز و الگویی کامل بوده اند.

دوم:

اهل بیت(علیهم السلام) تا حد امکان از واگذاری کار خود به دیگران پرهیز می کردند. در سیره ایشان آمده است:

در خانه امیرالمومنین(علیه السلام) کارهای درون خانه را حضرت زهرا (سلام الله علیها) انجام می داد و کارهای بیرون را امام علی(علیه السلام) (بحارالانوارج43/81)؛ یعنی خود ایشان کارهای روزمره زندگیشان را انجام می دادند؛ حضرت علی(علیه السلام) هیزم و آب می آورد و جارو می زد و حضرت زهرا(سلام الله علیها) به دست مبارک خود گندم را آرد می کرد و خمیر می ساخت، آنگاه به پختن نان مشغول می شد؛ «كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَحْتَطِبُ وَ یَسْتَقِی وَ یَكْنُسُ وَ كَانَتْ فَاطِمَةُ سَلَامُ اللَّهِ عَلَیْهَا تَطْحَنُ وَ تَعْجِنُ وَ تَخْبِز» (کافی ج5/86)

به چند دلیل این پندار انتقاد برانگیز درباره اهل بیت (علیهم السلام) باطل است و ناروا؛ یعنی اگر چه وجود چنین افرادی در زندگی آنها خبریست قطعی؛ اما ایشان هیچگاه مرفهانه (به آن معنی که گفتیم) و بر خلاف آنچه که خود توصیه کردند زندگی نکردند. اگر این حقیقت روشن شد دیگر آن سوال جایی برای مجال پیدا نکرده و از اساس برطرف می شود.

سیره رسول مکرم اسلام نیز بر همین منوال بوده است تا جایی که امام صادق(علیه السلام) می فرماید: پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) گوسفند خانه را [هم] مى‏دوشید.(همان) و نیز درباره امیرالمومنین (علیه السلام) می فرماید: «كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) یَضْرِبُ بِالْمَرِّ وَ یَسْتَخْرِجُ الْأَرَضِینَ»؛ آن حضرت بیل مى‏زد؛ زمین را شخم مى‏كرد (و از آن آب بیرون مى‏آورد). (کافی5/74)

امام على(علیه السلام) خود روایت می کند: روزى در مدینه سخت گرسنه شدم. براى پیدا كردن كار به محله‏هاى بالاى مدینه رفتم. در آنجا زنى را دیدم كه كلوخهایى را جمع كرده بود و فكر كردم كه مى‏خواهد با آنها گِل درست كند، نزدیك او رفتم و با او طى كردم كه براى هر دلو آب كه از چاه بكشم یك دانه خرما به من بدهد. چون شانزده دلو كشیدم، دستم تاول زد، پس به لب آب رفتم و دستم را شستم. آنگاه به نزد آن زن رفتم و دستم را جلو بردم؛ او شانزده دانه خرما به من داد. من نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمدم و او را از آنچه گذشته بود آگاه كردم، پیامبر با من از آن خرماها خورد. (كشف الغمّة 1/ 175)

در روایتی دیگر حسن بن علىّ بن ابى حمزه، از پدرش نقل مى‏كند كه گفت:

امام كاظم(علیه السلام) را دیدم كه در زمینى متعلّق به خودش بود كار مى‏كرد و پاهاى او غرق عرق شده بود. عرض كردم: فدایت شوم! كارگرانت كجایند؟ فرمود: اى على! كسانى با دست خود در زمین خویش كار كردند كه از من و پدرم بهتر بودند. گفتم: منظور شما چه کسانی هستند؟ فرمود: رسول خدا «صلی الله علیه و آله» و امیرالمؤمنین «علیه السلام» و همه پدرانم، كه با دست خود كار مى‏كردند. و بعد فرمود: با دست خود كار كردن، كار پیامبران و رسولان و اوصیا و صالحان است. (کافی5/75)

روزى فضل بن ابى قرّه به منزل امام جعفر صادق(علیه السلام) وارد مى‏شود. امام (علیه السلام) مشغول كار و فعالیت در باغچه خودشان بودند. فضل عرض مى‏كند: فدایت شوم! اجازه دهید من و یا غلامان شما این كار را انجام دهیم. امام (علیه السلام) فرمود: نه، من باید خودم انجام دهم چون دوست دارم، خداوند مرا در حال كار ببیند كه روزى حلال را با زحمت به دست مى‏آورم. (من لا یحضره الفقیه3/163)

این چند روایت نمونه ای بود از روایات فراوانی که ثابت می کند اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) همواره به آنچه که در باب ساده زیستی فرموده اند خود بیش و پیش از دیگران به آن عمل کرده اند. از این رو آن پندار سوال برانگیز در مورد این خاندان اساسا پنداری باطل خواهد بود.

دسته دوم افرادی بودند که داوطلبانه؛ بدون هیچ چشم داشتی و تنها برای عشق به این خاندان و قصد قربت الهی در خدمت ایشان بودند هر چند در تعابیر با عنوان غلام و کنیز از آنها یاد می شود اما ایشان نه اسیر جنگی بودند و نه کارگر مزد بگیر بلکه افرادی بودند وارسته و عاشق خاندان وحی که علاقه به درک بیشتر محضر ایشان آنها را برآن داشته بود تا بی هیچ چشمداشت مالی ایی به خدمت آن حضرات درآیند تا هم ثواب خدمت برده باشند و هم به صورت مستقیم از فیوضات آن ذوات مقدسه بهره مند شوند.

علت حضور غلامان، کنیزان و خدمه در خانه اهل بیت (علیهم السلام)

پس از روشن شدن سیره اهل بیت(علیهم السلام) در انجام امور روزانه خود به این سوال می پردازیم که پس حضور افرادی با عنوان غلام، کنیز و یا خدمتکار در منازل ایشان به چه منظور بوده است؟

 

پاسخ

این افراد یا اسرای جنگی بودند که به اسارت سپاه اسلام درآمده و در بازار مسلمین فروخته می شدند و یا افراد آزاده و مومنی بودند که به تقاضا و اصرار خودشان به بیت امامت می آمدند تا به ایشان خدمت کنند.

 

گروه اول

سیره امامان معصوم (علیهم السلام) در برخورد با گروه اول همان برنامه اسلام بود؛ یعنی اینها را از صاحبانشان خریداری می کردند و در منزل تحت تربیت مستقیم دینی قرار می دادند. پس از اینکه او با اسلام آشنا شده و از یک تربیت دینی مناسب برخوردار می گشت او را آزاد می کردند تا خود شود مبلغی برای دین اسلام در شهر و دیار و قبیله خودش که توضیح مفصل این بخش را در مقاله «

اسلام و برده داری

» بیان کردیم.

پس این گروه که با نام غلام و کنیز در منزل ایشان زندگی می کردند تنها به هدف تربیت دینی حصور داشتند؛ هر چند در مقابل حقوقی که بر عهده صاحبخانه پیدا می کردند موظف بودند خدماتی هم ارائه دهند؛ ولی نباید فراموش کرد همان طور که از سیره خاندان عصمت نقل کردیم دأب ایشان بر این بود که کارهای روزمره را خودشان انجام دهند.

 

گروه دوم

اما دسته دوم افرادی بودند که داوطلبانه؛ بدون هیچ چشم داشتی و تنها برای عشق به این خاندان و قصد قربت الهی در خدمت ایشان بودند هر چند در تعابیر با عنوان غلام و کنیز از آنها یاد می شود اما ایشان نه اسیر جنگی بودند و نه کارگر مزد بگیر بلکه افرادی بودند وارسته و عاشق خاندان وحی که علاقه به درک بیشتر محضر ایشان آنها را برآن داشته بود تا بی هیچ چشمداشت مالی ایی به خدمت آن حضرات درآیند تا هم ثواب خدمت برده باشند و هم به صورت مستقیم از فیوضات آن ذوات مقدسه بهره مند شوند.

از جمله این افراد می توان به «ام أیمن» اشاره کرد. او زنی با ایمان، آزاده و از دیر باز محب و مدافع رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود به گونه ای که حضرت او را مادر خود می نامید (الطبقات8/223). ام أیمن برای اینکه به کمالی برسد خود به خدمت زهرا (سلام الله علیها) درآمد و تا واپسین دم، بر بالین او نشست و از این رهگذر به کمالات والا دست یافت. در فضیلت او همین بس که نامش جزء زنانی است که در زمان ظهور امام زمان (علیه السلام) بر می گردند و در خدمت آن حضرت و مجروحان لشکرش خواهند بود.(ریاحین الشریعة2/331)

5y8_img_3241.jpg

شهر من یک گل به نام حضرت معصومه دارد.

papeli

papeli
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : اسفند 1388 
تعداد پست ها : 12682
محل سکونت : قم
دسترسی سریع به انجمن ها