عضویت العربیة English
امام جواد علیه‌السلام: عزّت مؤمن در بى نیازى او از مردم است. بحارالأنوار، ج 75، ص 109

جایگاه سنت و مبانی ارزشی حدیث

جایگاه سنت و مبانی ارزشی حدیث
سه شنبه 3 اسفند 1389  07:12 ب.ظ

2 3
جایگاه سنت و مبانی ارزشی حدیث
حجیت سنّت
با توجه به این كه سنت از نگاه شیعه شاملِ قول و فعل و تقریر پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - و امامان معصوم - علیهم السلام - است، اثبات حجیت هر یك نیازمند استدلال جداگانه است. از این رو در آغاز، حجیت سنت رسول اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - را مورد بررسی قرار می دهیم و در پی آن اعتبار سنت ائمه را دنبال خواهیم كرد.
حجیت سنّت پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم -
اعتبار سنت پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - با دو دلیل عقلی و نقلی قابل اثبات است. دلیل عقلی از فلسفه رسالت و نبوت بهره می گیرد و دلیل نقلی به قرآن و اجماع و سیره مسلمانان قابل تقسیم است.
1ـ دلیل عقلی
طبق مبانی فلسفی و كلامی، خداوند برای هدایتِ مردم و سامان دادن به نظام اجتماعی و پایان دادن به اختلاف های فكری و اجتماعی، انسان های برگزیده ای را به عنوان پیامبر به سوی آنان گسیل داشته و بر انگیختن پیامبران بر اساس قاعده لطف و كامل شدن حجّت الهی بر مردم لازم بوده است.[1] از سوی دیگر انجام چنین مسئولیت های سنگین تنها در صورتی میسّر است كه پیامبران از ارتكاب هر گونه لغزش و خطا به دور باشند و صفحه جانشان چنان پاك و پیراسته باشد كه آینه تمام نمای حق و منعكس كننده اراده الهی به شمار آید؛ زیرا تنها در این صورت است كه مردم با راهنمایی آنان به صراط مستقیم هدایت می شوند و با اجرای شریعت الهی و آموزه های آسمانی، نظام اجتماعی سالم و خدا گونه شكل می گیرد و اختلاف ها پایان می پذیرد.[2] آیا از پیامبری كه وسوسه های شیطانی در او راه دارد و گفتار و رفتارش به جای انعكاس خواسته های الهی، منعكس كننده هواهای نفسانی است و مرتكب لغزش و خطا می شود، می توان انتظار داشت كه مردم را از تاریكی ها به سوی نور رهنمون گردد؟!
درست به همین دلیل است كه متكلّمان مسلمان از آغاز بر عصمت پیامبران پای فشرده اند و بسیاری از مفسران، آیاتی را كه در ظاهر با عصمت آنان منافات دارد، به تأویل برده اند.
بنابر این فلسفه بر انگیختن پیامبران - علیهم السلام - عصمت آنان را ضروری می سازد و عصمت به معنای انطباق كامل در اندیشه رفتار و گفتار پیامبران - علیهم السلام - با حقّ و خواست الهی است. و ما از حجیت سنت جز این را دنبال نمی كنیم. مقصود ما از حجیت سنت آن است كه اندیشه، رفتار و گفتار پیامبران به گونه ای باشد كه سراسر انعكاس دهنده اراده خداوند بوده و به خاطر انتساب الهی، پیروی از آن بر ما لازم باشد. در این میان سنت پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - به خاطر شخصیت برگزیده و ممتاز آن حضرت در مقایسه با سایر پیامبران از ویژگی منحصر به فردی برخوردار است؛ زیرا پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - به خاطر وصول به فرازمندترین قلّه تكامل بشری و مراتب قرب الهی، تجلّی گر اسماء و صفات الهی بوده و در سرزمین جانش جز خواست و اراده الهی چیز دیگری راه نیافته است. چنین جایگاه بلند معنوی به اندیشه، كردار و گفتار آن حضرت اعتباری بس ویژه می بخشد.
2ـ دلایل نقلی
دلایل نقلی حجیّت سنّت شامل، قرآن، اجماع و سیره مسلمانان است كه اینك به بررسی آنها می پردازیم:
1ـ2. قرآن
شمار زیادی از آیات قرآن بر اعتبار سنت پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - و هر آنچه منتسب به ایشان است، تصریح نموده كه می توان آنها را به چهار دسته تقسیم كرد:
الف ـ حجیّت داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم -
چنان كه در تبیین فلسفه رسالت اشاره شد، یكی از مسئولیت های پیامبران، داوری و پایان دادن به مشاجرات و اختلاف ها است. قرآن كریم در این باره آورده است: كان الناس امه واحده فبعث الله النبیین مبشّرین و منذرین و انزل معهم الكتاب بالحقّ لیحكم بین الناس فیما اختلفوا فیه[3]. مردم، امّتی یگانه بودند؛ پس خداوند پیامبران را نوید آور و بیم دهنده بر انگیخت و با آنان، كتاب را به حق فرو فرستاد، تا میان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند داوری كنند.
پیداست چنین مسئولیتی از پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - نیز خواسته شده است، امّا این فلسفه، زمانی به تحقّق می پیوندد كه داوری آنان برای مردم حجیت داشته باشد. از این رو قرآن بر حجیت و نافذ بودن داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - تأكید كرده است.
قرآن، مؤمنانی را می ستاید كه وقتی برای داوری به سوی پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - فرا خوانده می شوند سمعاً و طاعتاً را بر زبان جاری می كنند و از جان و دل پذیرای داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - می شوند. انما كان قول المؤمنین اذا دعوا الی الله و رسوله لیحكم بینهم ان یقولوا سمعنا و اطعنا و اولئك هم المفلحون[4]. گفتار مؤمنان ـ وقتی به سوی خدا و پیامبرش خوانده شوند تا میانشان داوری كند ـ تنها این است كه می گویند: شنیدیم و اطاعت كردیم و اینانند كه رستگارند.
و در جای دیگر به مردان و زنان مؤمن گوشزد می كند كه پس از داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - حقّ هیچ گونه اظهار نظر و تغییر رأی را ندارند و ما كان لمؤمن و لا مؤمنه اذا قضی الله و رسوله امراً ان یكون لهم الخیره من امرهم.[5] هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد كه چون خدا و فرستاده اش به كاری فرمان دهند، برای آنان در كارشان اختیاری باشد.
و در جای دیگر پا را از این فراتر گذاشته و نشان ایمان را آن دانسته كه اوّلاً: مؤمنان، پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - را داور خود در مرافعات قرار دهند و ثانیاً: در پی داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - نه بر زبان، بلكه حتی در دل نیز احساس ناخوشایندی نداشته باشند و تسلیم محض ایشان باشند.
فلا و ربّك لا یؤمنون حتّی یحكّموك فیما شجر بینهم ثمّ لا یجدوا فی انفسهم حرجاً ممّا قضیت و یسلّموا تسلیماً[6]. ولی چنین نیست، به پروردگارت قسم كه ایمان نمی آورند، مگر آنكه تو را مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند؛ سپس از حكمی كه كرده ای در دلهایشان احساس ناراحتی نكنند، و كاملاً سر تسلیم فرود آورند.
سوگندِ خداوند به خود، برای تبیین چنین مرتبه ای از ایمان، بسیار لطیف و قابل توجه است. پیام این آیه تسلیم تمام عیار مسلمانان در دل، زبان و عمل با پیامبر اكرم - صلی الله علیه و آله و سلم - است.
آیا درخواست چنین تسلیمی محض از مسلمانان به معنای اعتبار بخشیدن تمام عیار و بدون حدّ و مرز به داوری پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - ـ كه بخشی از سنّت قولی است ـ نیست؟!
ب ـ برابری اطاعت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - با اطاعت الهی
در برخی از آیات، اطاعت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - برابر با اطاعت خداوند دانسته شده است. و من یطع الرّسول فقد اطاع الله[7]. هر كس از پیامبر اطاعت كند، قطعاً از خدا اطاعت كرده است.
چنان كه در برخی دیگر از آیات پس از فرمان مؤمنان به اطاعت خداوند، به آنان امر شده تا از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - نیز اطاعت كنند. یا ایّها الّذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرّسول....[8]. ای كسانی كه ایمان آورده اید، خدا را اطاعت كنید و پیامبر را.....
در برخی دیگر از آیات مخالفت با پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - در كنار مخالفت با خداوند ـ عزّ اسمه ـ طرح شده است، نظیر آیه و من یعص الله و رسوله فقد ضلّ ضلالاً مبیناً[9]. و هر كس خدا و فرستاده اش را نافرمانی كند قطعاً دچار گمراهی آشكاری گردیده است. در برخی دیگر از آیات پیش دستی بر پیامبر بسان پیش دستی بر خداوند، مورد نكوهش قرار گرفته است: یا ایها الذین آمنوا لا تقدموا بین یدی الله و رسوله[10] ؛ ای كسانی كه ایمان آوردید، در برابر خدا و پیامبرش پیشی مجویید.
نكته قابل توجه آن كه در هیچ یك از این آیات ضرورت اطاعت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - یا عدم مخالفت با ایشان، به حكم یا چیز دیگری تخصیص، یا تقیید نخورده است. و همان گونه كه اطاعت الهی به صورت مطلق و فراگیر طرح شده بر اطاعت مطلق از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - نیز تأكید شده است. این امر نشان گر عصمت مطلق پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - و انطباق كامل كردار و گفتار ایشان با خواست الهی است كه در آیه: و ما ینطق عن الهوی[11]. و از سر هوس سخن نمی گوید. با نفی سخن گویی از روی هوای نفس انعكاس یافته است.
بدون تردید منوط دانستن محبّت الهی به اطاعت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم -، ناشی از این امر است؛ آن جا كه آمده است: قل ان كنتم تحبّون الله فاتّبعونی یحببكم الله[12]. بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی كنید تا خدا دوستتان بدارد. این آیه، معادله شگفت آور و درس آموزی را به دست می دهد؛ زیرا در بدو امر چنین به نظر می رسد كه آیه می بایست این چنین باشد: قل ان كنتم تحبّون الله فاتبعوا الله.... یعنی اگر خدا را دوست دارید از او تبعیت كنید. زیرا نشانِ حقیقی دوستی، پیروی و همگامی است، امّا به جای آن كه اطاعت از خداوند نشان صدق ادّعای آنان در دوستی خداوند مطرح شود، اطاعت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - جای آن نشسته است.
[1] - برای تفصیل بیشتر ر.ك: كشف المراد، ص 348؛ الشفاء، ص 441 ـ 443.
[2] - برای آگاهی بیشتر از دلایل عصمت پیامبران علیهم السلام ر.ك: كشف المراد، ص 349 ـ 350؛ الالهیّات، ج 2، ص 144 ـ188 .
[3] - سوره بقره، آیه 213.
[4] - سوره نور، آیه 51.
[5] - سوره احزاب، آیه 36.
[6] - سوره نساء، آیه 65.
[7] - همان، آیه 80.
[8] - همان، آیه 59.
[9] - سوره احزاب، آیه 36.
[10] - سوره حجرات، آیه 1.
[11] - سوره نجم، آیه 3.
[12] - سوره آل عمران، آیه 31.
 

مدیر تالار مهدویت

 مدیر تالار فلسفه و کلام

id l4i: hoosianp_rasekhoon

mail yahoo:  hoosianp@yahoo.com

ان الوصول الی الله سفر لا یدرک الی بامتطاء الیل 
رسیدن به لقاء پروردگار میسور نیست مگر با درک نشاهه شب

  

 

hoosianp2011

hoosianp2011
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : بهمن 1389 
تعداد پست ها : 1682
محل سکونت : خراسان رضوی
دسترسی سریع به انجمن ها