عضویت العربیة English
امام جواد علیه السلام: کسى که عمه ام را در قم زیارت کند پاداش او بهشت است. کامل الزیارات ص 324

روش پرورش مهارتهای تفکر در قرآن1

روش پرورش مهارتهای تفکر در قرآن1
سه شنبه 3 اسفند 1389  08:55 ب.ظ

1 مقدمه
رسول خدا (ص) فرمودند : اگر زیاده روى شما انسانها در سخن گفتن نبود، و اگر پریشانى و آشفتگى‏ دلهاتان نبود، هر آینه شما هم مى‏دیدید آنچه را که من مى‏بینم، و مى‏شنیدید آنچه را که من مى‏شنوم . (طباطبایی،ترجمه تفسیر المیزان، ج‏5 ، ص: 415)

پیغمبران ، اندیشه شناسان ، معرفت شناسان ، علما ، فلاسفه ، عرفا و ادبا، همه به اهمیت اندیشه پرداخته اند . مولوی گفت " ای برادر تو همه اندیشه ای " دکارت[2] جمله معروف " من فکر می کنم پس هستم " را نوشت و در اسلام یک ساعت تفکر مهمتر از هفتاد سال عبادت تلقی گردید . در دنیای صنعت و تولید خدمات نقش اندیشه مهمتر شد و در تاریخ ملت ها و زندگی انسان ها ثروت اصلی معرفی گردید. (دبونو[3]،1384 ، ص 5)

بسیاری از مطالعات نشان دهنده این واقعیت است که مدارس در آموزش و ایجاد توانمندی ها و منش های برتر فکری در دانش آموزان توفیق چندانی بدست نیاورده اند. به عنوان نمونه ، در مطالعه بین المللی پرلز[4] که در سال های 2001 و 2006 درارتباط با سواد خواندن صورت گرفته است بالاترین تفاوت میان پاسخ های حفظی و پاسخ های استنباطی مربوط به کشور ما از بین 35 کشور جهان بوده است[5] . این امر نشان دهنده این است که در نظام آموزشی کشور ما متاسفانه دانش آموزان غالبا مصرف کننده فکر هستند نه تولید کننده

قرآن کریم یکی از منابع تاثیر گذار در تعلیم و تربیت کشور مادر بیش از سیصد آیه، جامعه‌ی‌ انسانی را به تعقل، تفکر و تدبّر فرا می‌خواند؛ بلکه در مواضع زیادی از قرآن، استدلال و برهان به چشم می‌خورد. این مقاله می تواند یاری بخش مجریان پرورش تفکر در کشور و جهان باشد .

تعریف تفکر

لغت شناسان ، فکر را قوه سوق دهنده علم به سوی معلوم ( الراغب الاصفهانی.مجموعه آثار، ج3،ص 643) و تفکر را تلاش و کوشش این قوه بر حسب نظر عقل (همان . ص 643) تعریف کرده اند. اساساً عمل فکر کردن، چیزی جز نظم دادن به معلومات و پایه قرار دادن آنها برای کشف یک امر جدید نیست ... فکر، حرکت ذهن از مقدمات به نتایج (مطهری،مجموعه آثار،ج 5،ص 45 ) و نوعی ازدواج و توالد و تناسل در میان اندیشه‌هاست (همان، ص 101) تفکر نیز به طور ساده، یعنی «اعمال فکر» (امام خمینی ، چهل حدیث، ص 189 ).

تفکر در قرآن:

“ تفکر “ از ریشة “ فکر “ به معنای اندیشه و در امری دقیق و باریک شدن است . حقیقت تفکر کاربرد نیروی عاقله در به دست آوردن مجهولات از تجزیه و ترکیب معلومات است . تفکر در قرآن کریم جایگاهی بسیار والا دارد.قرآن کریم”تفکر” را هم‌ارز و موازی “تدبر” و “تذکر” بیان می‌فرماید . قرآن کریم کسی را“متفکر”می‌داند که با بکارگیری قوه عاقله وشعورش ، آیات و نشانه‌های خداوند را در تمام مخلوقات می‌بیند .

إ ِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاء مِن مَّاء فَأَحْیَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَآبَّةٍ وَتَصْرِیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخِّرِ بَیْنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و شد شب و روز، و کشتیهایى که در دریا به سود مردم در حرکتند، و آبى که خداوند از آسمان نازل کرده، و با آن، زمین را پس از مرگ، زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده، و (همچنین) در تغییر مسیر بادها و ابرهایى که میان زمین و آسمان مسخرند، نشانه‏هایى است (از ذات پاک خدا و یگانگى او) براى مردمى که عقل دارند و مى‏اندیشند. (بقره. 164 )
کلماتی که در قرآن کریم درباره انواع ادراکات انسانی آمده بسیار است و تا حدود بیست لفظ را شامل می‌شود مانند ظن، حسبان، شعور، ذکر، عرفان، فهم، فقه، درایت، یقین، فکر، رای، زعم، علم، حفظ، حکمت، خبرت، شهادت، عقل، فتوی و بصیرت .(تفسیر المیزان ، ج4 ، ص 55 ) شخص “متفکر” اندیشمند صرف نیست. ویژگی اندیشه شخص متفکر ،‌جهت‌دار بودن آن است. او هر چه بیشتر تفکر می‌کند ،‌ خدا را ملموس‌تر و محسوس‌تر می‌بیند. (پورمحمدی، 1382 )



2-1 مواضع نظریه پردازان غرب در بحث تفکر و مهارت های آن

افلاطون (427-347 ق.م)[6] در تهیه پاسخ های بنیادین برای سوالات استادش از او گام فراتر نهاد و درصدد برآمد تا سوالات بنیادینی را درباره ماهیت واقعیت ،معرفت و چگونگی دستیابی به علم مطرح کند . اگر همچون ارسطو[7] (334 ق.م ) معتقد باشیم که حیرت سبب فیلسوف شدن است باید بگوییم که تفکر بخشی جدا نشدنی از زندگی آدمیان است . چرا که حیرت و سرگشتگی خود را در قالب سوالات آشکار می کند . کودک از 2 سالگی شروع به سوال کردن می کند آن هم به حد زیاد چرا که آنان در مواجهه با اشیا و امور به سوالات و حیرت زیادی برخورد می کنند .( ال گوتک، 1384، ص 114)
در دوران مدرن، اندیشه را با فلسفة دکارت، معنا کردند. تفکری که صرفاً به موجود می‌اندیشید .عملگرایانی چون چارلز اس.پیرس[8] (1839-1914)، جورج هربرت مید[9] (1863-1931) و جان دیوئی[10] (1859-1952) ضمن رد فلسفه های قدیمی معتقد شدند که فکر کردن را باید برای حل مسائل انسانی به کارگرفت . به عقیده اینان ایده ها را باید بر پایه پیامد های آنها در عمل مورد قضاوت قرار داد.( ال گوتک،1384 ، ص 114) جان دیویی معتقد بود یگانه راه مستقیم برای پایدار کردن یادگیری ، تمرکز و توجه به شرایطی است که تفکر را می طلبد ، آن را ارتقا می دهد و می آزماید.وی در کتابی با عنوان دموکراسی و تعلیم و تربیت [11] به بیان دیدگاه های تربیتی خود می پردازد و میگوید"کلاس درس باید آیینه جامع، وسیع و آزمایشگاهی برای یادگیری زندگی واقعی باشد" چنین دیدگاهی معلمان را ملزم میسازد که در سازماندهی محیط های یادگیری ، نظامی اجتماعی با ویژگی های مردم سالارانه خلق کنند .(آرندز ، 1988، ص403)

ویلیام جیمز[12] معتقد است که مهم ترین کشف دوران ما این است که با تغییر اندیشه ، می توان به تغییر زندگی پرداخت. (دبونو ، 1384 ، ص 1) طبق پژوهش های روان شناسانی چون پیاژه [13]، و جروم برونر[14] ، کودک می تواند از سن 7 سالگی به گونه ای منطقی درباره اشیا و حوادث بیندیشد ولی استدلال و منطق کودکان از این سن تا 12 سالگی مانند افراد بالغ نیست و از 12 سالگی به بعد است که به نحوی پخته تر توانایی استدلال کردن را می یابد و در 15 سالگی مانند بزرگسالان استدلال می کند. حال چون که مفاهیم کلی و انتزاعی که در استدلال مورد استفاده قرار می گیرند بر آمده از حواس و تجربه هستند ، برای آموزش مقدمات تفکر برای کودکان باید از طبیعت ، اشیا ملموس و تجربی آغاز کرد. بنابر این می توان از پیش از 7 سالگی اقدام به آموزش نمود.

ویگوتسکی[15] تحقیق خود را در دهه ی 1920 و 1930 انجام داد .نظریه فرهنگی – اجتماعی ویگوتسکی به زمینه های مختلف اشاره می کند. در زمینه اجتماعی ، نقش جامعه خیلی مهم است و اجتماع باید دانش و اطلاعات لازم را در اختیار نوجوان قرار دهد . او به " ناحیه تقریبی رشد " اشاره می کند و سطح رشد و توانایی ذهنی را در محدوده ای میداند بین سطح عملکرد و فهم مستقل فرد و آنچه به کمک دیگران و چالش با محیط بدست می آورد .

ادوارد دبونو[16] مخترع تفکر جانبی است.برنامه آموزشی کورت " آموزش مستقیم تفکر " را در سال 1967 مطرح و این برنامه در سال های بعد در ایالات متحده آمریکا و سپس در روسیه فرانسه چین سنگاپور ونزوئلا و بسیاری کشور های دیگر به اجرا در آمد. تحقیقات بعدی نشان می داد بکار گیری یک دوره آموزش تفکر کورت شمار دانش آموزان در سطوح بالای درس ریاضی را از 25 به 52 درصد افزایش می دهد . برنامه آموزش تفکر او نه تنها در آموزش و پرورش بلکه در بازار کار ، دولت و امورخارجه نیز موثر واقع شد .

فیلسوف معاصر متیو لیپ من [17] مبتکر شیوه آموزش تفکر فلسفی به کودکان (P4C)است . در " کند و کاو فلسفی " لیپ من، وجود نظرات گوناگون را جایز می داند و دانش آموزان خیلی زود در می یابند که کمتر با سوال هایی سر و کار دارند که فقط یک پاسخ " درست " دارد . بنابر این کلاس فلسفه جایی است که دانش آموزان تشویق می شوند تا احتمالات گوناگون را جست و جو کنند و در تفکرات خود باز و منعطف عمل کنند . (کم ، 1385 ، ص14)

. در روش گروهی با هم فکر کردن معلم کار آزموده در نقش تسهیل گری بسیار مراقب ، ضمن هدایت سوال و جواب های گروهی حاصل از مطالعه داستان های فکری مشخص - به تقویت مهارت های تفکر می پردازد . مجموعه داستان های فلسفه برای کودکان" او مطالبی را برای ترویج "کندوکاو فلسفی" با کودکان و نوجوانان تا 18 سال فراهم می کند . این کتاب ها حدود صد مهارت فکری را تقویت می کند اما بطور خلاصه کودکان را تشویق می کنند تا:

برای درک معنا بخوانند

روان سخن بگویند

دلیل بیاورند

به دیگران احترام بگذارند

نظرات دیگران را بر رسی کنند

فعالانه گوش دهند

سوال کنند
از تمثیل ها استفاده کنند

تمایز قائل شوند

پیش فرض ها را شناسایی کنند

انسجام داشته باشند
پیامد ها را در نظر گیرند

ارتباط ها را پیدا کنند

منطق داشته باشند
حاشیه روی نکنند

ایده هایشان را در میان بگذارند

مفاهیم را درک کنند

فکر باز داشته باشند

از ملاک استفاده کنند

به خود تصحیحی بپردازند

توضیح دهند ( کم، 1385، ص 126)


3 روش های پرورش تفکر در قرآن کریم .
مطالب قرآن همیشه از بشر جلوتر است. طبعاً این طور است، یعنى بشر باید کوشش کند خود را به این حقایق برساند. بینش ها هر چه پیش رفته تر و وسیع تر و عمیق تر گشته،خود را با قرآن متجانس تر یافته است، و حقاً کتاب آسمانى که در عین حال معجزه باقیه آورنده خویش است باید چنین باشد. قرآن در خیلی از جاها سئوال پروری می کند و بعد به تفکر ارجاع می دهد. ) مطهری ، مجموعه آثار، ج3 ،ص200) قرآن حکیم از دو راه انسانها را به فکر و نظر فرا مى‏خواند: یکى با ذکر عنوان “تفکر” و “تعقل‏” و دیگرى با طرح بحثهاى قرآنى که با تفکر همراه است :

عالم محضر خداست درمحضر خدا گناه نکنید حضرت امام (ره)

hasantaleb

hasantaleb
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : شهریور 1387 
تعداد پست ها : 58933
محل سکونت : اصفهان
دسترسی سریع به انجمن ها