عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر که حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار او است. بحارالأنوار، ج43، ص261

روش پرورش مهارتهای تفکر در قرآن4

روش پرورش مهارتهای تفکر در قرآن4
سه شنبه 3 اسفند 1389  08:56 ب.ظ

-35 تاکید بر آموزش فرزند در کودکی و نوجوانی


لقمان فرزند نوجوانش را مورد خطاب قرار داده ونکات اخلاقی مهمی را به او آموزش می دهد.تا او را در مسیر اهل فکر و توجه قرار دهد.

1.( لقمان.17-19) پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهى از منکر کن، و در برابر مصایبى که به تو مى‏رسد شکیبا باش که این از کارهاى مهمّ است! با بى‏اعتنایى از مردم روى مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبّر مغرورى را دوست ندارد. (پسرم!) در راه‏رفتن، اعتدال را رعایت کن؛ از صداى خود بکاه (و هرگز فریاد مزن) که زشت‏ترین صداها صداى خران است.
2.(نور.58) ى کسانى که ایمان آورده‏اید! بردگان شما، و همچنین کودکانتان که به حدّ بلوغ نرسیده‏اند، در سه وقت باید از شما اجازه بگیرند: پیش از نماز صبح، و نیمروز هنگامى که لباسهاى (معمولى) خود را بیرون مى‏آورید، و بعد از نماز عشا؛ این سه وقت خصوصى براى شماست؛ امّا بعد از این سه وقت، گناهى بر شما و بر آنان نیست (که بدون اذن وارد شوند) و بر گرد یکدیگر بگردید (و با صفا و صمیمیّت به یکدیگر خدمت نمایید). این گونه خداوند آیات را براى شما بیان مى‏کند، و خداوند دانا و حکیم است!



موضوع‌ تفکّر
شهیدمطهری‌ سه‌ عنوان‌ کلی‌ را (با نام‌ انواع‌ تفکر) بیان‌ می‌کنند(تعلیم و تربیت در اسلام ، ص 380)

«اول‌- تفکر در عالم‌ خلقت‌( آل عمران .190 و 191)

دوم‌- تفکر در تاریخ( اعراف . 176)سوم‌- تفکر در خود: استاد مطهری‌ این‌ دسته‌بندی‌ را این‌گونه‌ خلاصه‌ و هدف‌مندمی‌کنند:

تفکر در مخلوقات‌ خدا برای‌ پی‌ بردن‌ به‌ رازها و اسرارآفرینش‌، تفکر در احوال‌ و اعمال‌ خود برای‌ وظیفه‌ درست‌ انجام‌دادن‌، تفکر در تاریخ‌ و زندگی‌های‌ مردمی‌ که‌ گذشته‌اند برای‌شناختن‌ و پی‌بردن‌ به‌ سنن‌ و قوانینی‌ که‌ خداوند برای‌ زندگی‌جماعات‌ بشری‌ قرار داده‌ است‌. (مطهری ، بیست گفتار ، ص 312)






•بحث و نتیجه گیری1.در ابتدا به نظر می رسد که آیات و عبارات خاصی در پرورش تفکر نقش ویژه ایفا می کنند . اما با انس گرفتن بیشتر با قرآن در می یابیم تمام آیات قرآن حتی هر عبارت "بسم الله الرحمن الرحیم" عامل ایجاد تفکراست .
دو عامل مهمی که فعال کننده تفکر در تمام قرآن هستند عبارتند از :

الف) اینکه هر کلمه ، هر آیه و نوع چینش ادبی آن بر حسب ضرورت قرار داده شده و حساب و دلیل دارد.

ب ) اینکه هر آیه قرآن دارای معانی متعدد و بطن ها و لایه های ساده و عمیق است . چنانکه برای مردم عادی قابل فهم است و قابل استفاده خاص تر و عمیق تر برای انسان های با تقوی و پاکیزه است .

2. قرآن همه را دارای عقل و فکر و حواس میداند اما افرادی را که از عقل و فکر خود استفاده نمی کنندرا مورد سرزنش قرار میدهدو زندگی شان را زندگی حیوانی وعلت آن را غفلت و بی توجهی ذکر می کند :

لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ
آنها دلها یى دارند که با آن (اندیشه نمى‏کنند، و) نمى‏فهمند؛ و چشمانى که با آن نمى‏بینند؛ و گوشهایى که با آن نمى‏شنوند؛ آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراهتر! اینان همان غافلانند (چرا که با داشتن همه‏گونه امکانات هدایت، باز هم گمراهند)! (اعراف . 179)

در مقابل‌، ارزش‌ و اهمیتی‌ که‌ برای‌اندیشمندان‌ بیان‌ فرموده‌، درخور توجه‌ و دقت‌ است‌.آنان را افرادی دارای مغز های پر استفاده و کارآمد :"اولی الالباب" (بقره . 179 ، 197 و 269 ،‌آل عمران . 7 و 190 ، مائده .100 ،‌یوسف . 111 ، رعد . 19 ) و روحیه ای خود کنترل :" اولی النهی" طه . 54 و 128که دست و زبان به هر عمل و سخنی دراز نمی کنند وصاحبان چشم بینا و دقیق: " اولی الابصار "( آل عمران . 13 ، نور . 44) می نامد.

3. عربی بودن قرآن یکی از دلایل ایجاد تعقل و تامل است چرا که ادبیات عرب بسیار گسترده و دقیق است و امکان بررسی هر حرف و جایگاه و اعراب هر کلمه را فراهم می کند .و لذا اگر اعراب یک کلمه عوض شود معانی دیگری بر آن مترتب خواهد بود. بدون توجه به متن عربی قرآن از بسیاری معارف آن بی بهره خواهیم ماند .

4. روش قرآن در فعال کردن اندیشه متکی بر دو محور اساسی است: مشاهده پدیده ها و تجربیات عینی و ملموس برای درک حقیقت و بهره گیری از استدلال عقلی و تفکر انتزاعی و به کار گرفتن آن در تنظیم درست زندگی دنیا و آخرت . ترکیب این دو می تواند در شناخت عمیق آدمی و بالا بردن سطح تفکر او موثر باشد.
5. معنا و هدف تفکر در قرآن سطحی بالا تر از هدف نظریه پردازان بشری است. تفکر در اصطلاح قرآن یعنی آیه دیدن همه اشیاء در جهان هستی . شخص متفکر در مخلوقات و پدیده ها ، خدا و صفاتش را می بیند. او همیشه متذکر خداست و حق بودن و حضور و نظاره خداوند را درمیابد.
(فصلت . 53) به زودى نشانه‏هاى خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنها نشان مى‏دهیم تا براى آنان آشکار گردد که او حق است؛ آیا کافى نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است؟!

6. کسی که قلب پاک و آماده ندارد نمی تواند دریافتی درستی از حقایق داشته باشد و با ادامه این روند موجب محرومیت از تفکر صحیح می شود.(بقره . 6و7)
او می تواند تفکیر کند یعنی تفکرش را با سوگیری و محاسبه سود و زیان های ظاهری مخلوط کند و آنچه بوی منفعت مادی میدهد انتخاب کند.

تقوی و خود کنترلی و بندگی خداوند مایه پاکی دل و فروداندیشه های عمیق و صحیح است.

پیشنهادها :

1.. برای آموزش تفکر و تقویت مهارت های آن در کودکان ، نوجوانان ، جوانان و بزرگ تر ها باید با توجه به مختصات و توانمندی های ادراکی هر دوره سنی از روش های توصیه شده در قرآن کریم استفاده و طرح درس های قابل اجرا برای آنان تدوین کرد .برای مثال با استفاده از آیات مربوط به خوب دیدن ،خوب شنیدن، به سفر رفتن،پند آموزی از گذشتگان و .. می توان اردو ها و سفر هایی را ترتیب داد که با تقویت توجه در دیدنی ها و شنیدنی ها و آثار و اقوال گذشتگان زمینه چالش ذهنی را در محیط پیرامون برای شرکت کنندگان ایجاد کرد.2.اغلب معلمان و مربیان راه ارتباط و تربیت را صرفا با زبان و آن هم سخنرانی های یکطرفه یا نهایتا ایجاد بحث و سپس سخنرانی و جمع بندی شخصی خود میدانند ، در حالی که در میان این همه روشی که قرآن کریم به ما توصیه میکند تنها چند مورد استفاده از بیان و برهان را مشاهده میکنیم . ایجاد محیط سالم و شرایط مطلوب برای ایجاد سوال و میل طبیعی به دانستن و به کار بستن ضرورت بسیاری دارد. طرح سوال ، و گاه بارش فکری بر سر یک مفهوم کلی از زندگی به جای پاسخ دادن های مورد به مورد می تواند تفکر خود فرد را فعال کند تا با حیرت و سوال خود مابقی راه زندگی اش را برای فهم وظیفه بپیماید." آب کم جو تشنگی آور بدست."3.روش "فلسفه برای کودکان " بر پایه بعضی نظریات کاربردی و جالب نظریه پردازان قبلی طراحی شده و تلفیقی از فلسفه و تعلیم و تربیت است ، قابلیت استفاده در کلاس درس را دارشته و نتایج خوبی نیز در ارتقاء مهارت های فکری کودکان و نوجوانان داشته است. پیشنهاد می شود همراه با آموزش معلمان ورزیده ای که کمتر سخنرانی می کنند و بیشتر هدایتگر حرف ها و اندیشه های دانش آموزان هستند، نظریه پردازان مسلمان از روش های پرورش تفکر در قرآن بهرمند شده و به تکمیل و بومی سازی روش غربی آن بپردازند . 4.. متخصص تعلیم و تربیت با استفاده از روش گروهی با هم فکر کردن می تواند در نقش تسهیل گری بسیار مراقب ، ضمن هدایت سوال و جواب های گروهی حاصل از مطالعه داستان های فکری مشخص یا سوالات بحث برانگیز و چند جانبه در موقعیت هایی که پیش می آیدو ذهن ها آماده دریافت است- به تقویت مهارت های تفکر بپردازد . اگر در قرآن تکیه بر حدس و گمان و پیروی از اکثریت و تبعیت صرف از مرام پیشینیان روشی باطل قلمداد شده و به داشتن برهان قوی و ملاک در حرف و عمل تاکید شده ، معلم با طرح پرسش های سقراطی و روش های دیگر تسهیل گری شاگردان را به سمت دلیل های محکم و منطق های قوی و اندیشه و تجربه هدایت کند.5.تفکر در قرآن بوسیله قلب سالم میسر میشود و کسی در قلبش را بروی حق بسته است نمی تواند به تفکر صحیح دست یابد. لذا پرهیز از گناهان، به پا داشتن نماز ، خشیت از حضور پروردگار ، رعایت پوشش صحیح ، سیر در زمین ، هجرت و جهاد در راه خدا از عوامل تقویت تفکر هستند .این امور باید مورد توجه عملی مربی پرورش تفکر باشد. پرورش تفکر بدون توجه به این که همه این جهان هدفمند و مطیع خداست، به بیراهه رفتن است.6.خداوند در آیات قرآن به انواع تفکر ، زمینه های تفکر ، موانع تفکر ، عوامل تقویت و تضعیف آن ، لوازم همراه با تفکر نتیجه و هدف فکر ، محل نزول آن (قلب) و موضوع تفکر پرداخته است . لذا دقت در مطالعه تک تک حروف ،اعراب ، آیات و سور قرآن میتوان ایجاد کننده و پرورش دهنده تفکر باشند .الحمد لله رب العالمین
فهرست منابع داخلی



ال گوتک، جرالد(1383) .مکاتب فلسفی و آراء تربیتی . پاک سرشت، محمد جعفر.تهران.انتشارات سمت .چاپ سوم

احدی، حسن (1376) . روان شناسی رشد( مفاهیم بنیادی در روانشناسی کودک) . تهران. نشر بنیاد . چاپ دهم

بهشتی، سعید(1380) .آیین خرد پروری. تهران . انتشارات موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر . چاپ اول
پورمحمدی، ابوذر (1382). بررسی مفهوم تفکر در قرآن مجید . پایان نامه کارشناسی ارشد الهیات ( گرایش قرآن و حدیث). دانشکده الهیات و معارف اسلامی و ارشاد .دانشگاه امام صادق علیه السلام
جوادی آملی ، عبد الله (1372) . شریعت در آینه معرفت .قم . مرکز نشر فرهنگی رجاء . چاپ اول
جوادی آملی ، عبد الله (1385) .مراحل اخلاق در قرآن . قم. مرکز نشر اسرا. چاپ ششم
جیمز، ویلیام(1359). دین و روان. قائنی، مهدی . قم .انتشارات دارالفکر
خمینی،روح الله(1376). اربعین‌ حدیث‌.تهران. مؤسسه‌ تنظیم‌ و نشر آثار امام‌خمینی‌(ره‌)، چاپ چهاردهم

دبونو ، ادوارد (1384). به فرزندان خود روش فکر کردن بیاموزید. ریاضی،عبدالمهدی.تهران .انتشارات پیک بهار . چاپ سوم

دبونو، ادوارد (1376) تفکر جانبی. ترجمه عباس. بشارتیان. تهران. نشر مترجم

دیویی، جان. دموکراسی و آموزش و پرورش، ترجمه آریان‌پور. تبریز.انتشارات حقیقت

شرفی ، محمد رضا(1381) . تفکر برتر . تهران . انتشارات سروش . چاپ دوم

طباطبائی، محمد حسین. تفسیر المیزان. ترجمه موسوی همدانی .تهران.چاپ بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی

عربیان ، مهندس رحیم.تهران.اندیشه های بشری و فرهنگ توسعه . نشر کیفیت . ج1

قرآن کریم
قمی ، شیخ عباس. مفاتیح الجنان
کم ، فیلیپ (1385) داستان های فکری 1 . فرزانه ، شهرتاش . تهران . انتشارات شهرتاش . چاپ اول

مجلسی ، محمد باقر ( 1403 ق). بحار الانوار. بیروت. جلد 7 و جلد 66 وجلد 68

مطهری، مرتضی . مجموعه آثار. قم. صدرا. جلد 3

مطهری ، مرتضی(1370). بیست گفتار.تهران. انتشارات صدرا. چاپ هفتم

مطهری ، مرتضی(1373). تعلیم و تربیت در اسلام.تهران. انتشارات صدرا.چاپ سیزدهم



فهرست منابع خارجی
Arends , richard I. (1988) ; Learning to Teach ; New York : Random House Inc.

Dewey, J . (1916) ; Democracy and Education ; New York : Macmillan.

Humphrey, George (1963); Thinking – An Introduction to its Expeimental Psychology , university of Oxford , P311

Resnick ,L ,B, (1987) . Education and learning to think ( Washington , National Academy Press)
Pope Pios XI , Chrhstian .Washington , DC (1936); Education of Yough : National Catholic Welfare Conferenc , p.36

عالم محضر خداست درمحضر خدا گناه نکنید حضرت امام (ره)

hasantaleb

hasantaleb
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : شهریور 1387 
تعداد پست ها : 58933
محل سکونت : اصفهان
دسترسی سریع به انجمن ها