عضویت العربیة English
امام جواد علیه‌السلام: عزّت مؤمن در بى نیازى او از مردم است. بحارالأنوار، ج 75، ص 109

رزق و رزاق از دیدگاه قرآن 1

رزق و رزاق از دیدگاه قرآن 1
سه شنبه 3 اسفند 1389  10:48 ب.ظ

مقدمه:
یکی از موضوعات بحث‌انگیز و مهم قرآنی مسأله [رزق و رزاق] می‌باشد. روشن شدن ابعاد این مسأله علاوه بر تصحیح برداشت‌های نادرست و نگرش‌های میانه به فعالیت و تلاش و معشیت انسان جهت داده و فرهنگ کسب رزق قرآنی را در متن زندگانی مردم قرار می‌دهد.

• واژه‌های کلیدی:
رزق؛ رزاق؛ انواع رزق؛ رزق کریم؛ انفاق رزق؛ طیبات رزق؛ رزق بی‌حساب؛ رزاقیت خداوند؛ طلب رزق؛ تقدیر معشیت.

• معنای رزق:
(رزق)، گاهی برعطای جاری در دنیا یا آخرت گفته می‌شود و گاهی به بهره و نصیب و گاهی آنچه به شکم جاندار می‌رسد و با آن تغذیه می‌کند اطلاق می‌شود. (رازق) به خالق رزق و عطاکننده رزق و آن کسی که سبب رزق می‌شود هم گفته می‌شود. بنابراین (رازق) در حقیقت خدای متعال است و به انسانی که در وصول رزق سبب می‌شود هم گفته می‌شود. ولی (رازق) به جز خدای متعال به کسی گفته نمی‌شود.(1) (رزق) در تعبیر دیگر به معنای روزی و هر چیزی که از آن نفع بردارند و موسوم به (جیره) است، گفته می‌شود.(2) و در تعبیر دیگر آمده که علاوه بر معنای معروف، به آمیزه‌ای از عطا و بخشش نیز گفته می‌شود.(3) در وضع اول اختصاص به غذا دارد مانند (و علی المولود له رزقهن و کسوتهن)(4) بر صاحب فرزند [پدر] است که خوراک و پوشش مادر فرزند را بدهد. در این آیه (کسوة) رزق شمرده نشده است و جدا یاد شده. آنگاه معنای رزق توسعه یافته و بر هر چیز نافع و سودمندی که (به شئی و شخص) برسد رزق گفته می‌شود، اگر چه غذا نباشد؛ مانند همه مزایای حیات از مال و جاه و عشیرت و اولاد و جمال و علم و غیره، مانند این آیه: «ام تسئلهم خرجاً فخراج ربک خیر و هو خیر الرازقین»(5) آیا از این مردم درخواست مزد می‌کنی و حال آن که مزد پرورگارت بهتر است و خداوند بهترین روزی‌دهندگان است که در این آیه مزد رسالت که خدا به پیامبرش می‌دهد رزق شمرده شده است. و مانند این آیه: «یا قوم ارأیتم ان کنت علی بینه من ربّی و رزقنی رزقنا حَسَنَا»(6) ای قوم من خبر دهید که اگر من بر دلیل روشنی از جانب پرودگار باشم و رزق نیکویی روزی من کرده باشد… که در آیه، نبوت و علم رزق شمرده شده و شواهد دیگر قرآنی.(7)

• رزاق:
در قرآن کریم آمده است: «انَّ الله هو الرّزاق ذوالقوه المتین»(8) همانا خداوند بسیار روزی دهنده و صاحب نیروی استوار است. آنچه از این آیه حاصل می‌گردد این است که رزق در حقیقت جز به خدای متعال نسبت داده نمی‌شود زیرا مقام، مقام حصر است (منحصر کردن رزاقیت در خدا)(9) و آنجا که رزق به غیرخدا نسبت داده شده، مانند آیه شریفه «وارزقوهم فیها واکسوهم»(10) از مال سفیهان به اندازه نیازشان به آنها روزی و پوشاک بدهید، از قبیل نسبت به غیرحقیقی است.(11) چنانکه ملک و عزّت به حسب ذات از آن خدای متعال است و برای غیر خدا به وسیله اعطاء و اجازه اوست. پس تنها خدا رزّاق است.(12)

• انواع رزق:
رزق برحسب اعتبارات به انواع مختلف تقسیم می‌شود:

الف: رزق حلال و رزق حرام:
- رزق حلال: به رزقی گفته می‌شود که از طریق مشروع (طبق نظر دین) به دست آمده باشد.
- رزق حرام: به رزقی گفته می‌شود که از طریق نامشروع و برخلاف نظر دین به دست آمده باشد.
در این ارتباط رسول گرامی اسلام (ص) فرموده‌اند: «العبادة سبعون جزء وافضلها جزء طلب الحلال»(13) – عبادت هفتاد بخش است و بهترین بخش آن طلب رزق حلال است). همچنین حضرت فرموده‌اند: «مَنْ اکل من کدّیده حلالاً فتح له ابواب الجنّة یدخل من ایها شاء»(14) هر کس از دسترنج خود به طور حلال روزی بخورد خداوند درهای بهشت را به روی او می‌گشاید که از هر دری می‌خواهد وارد شود. و همچنین حضرت فرموده‌اند: «طلب الحلال فریضة علی کل مُسلم و مُسلمه»(15) طلب روزی حلال بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است. و هرکس از حلال بخورد فرشته‌ای بر سر او می‌ایستد و برای او استغفار می‌کند تا از خوردن فارغ شود.(16)
رسول گرامی (ص) اسلام در باره رزق حرام فرموده‌اند: «من اکتسب مالاً من غیر حله کان زاده الی النار»(17) هر کس مالی را از غیر حلال به دست بیاورد همان توشه او به سوی آتش دوزخ است. همچنین فرموده‌اند که خدای تبارک و تعالی فرموده است: «هر که باک نداشته باشد که از چه راهی دینار و درهم به دست می‌آورد من هم باکی ندارم که روز قیامت از کدام در او را به دوزخ وارد کنم».(18) همچنین حضرت فرموده‌اند: «هرگاه لقمه‌ای از حرام در شکم بنده قرار گیرد هر فرشته‌ای در آسمان‌ها و زمین او را لعنت می‌کند.» (19)
- سؤال قابل طرح این است که اگر روزی دهنده هر بنده‌ای خداست و آنکه از راه حرام کسب معاش می‌کند گناهکار است، چگونه خداوند نسبت گناه (روزی او را به خود) می‌دهد و حال آنکه به حسب عقل و نقل هر نسبت گناهی از خدا نفی شده است و او منزه است از اینکه چیزی را نهی کند و آنگاه به آن فرمان دهد و یا چیزی را نهی کند و راه رزق را در آن منحصر سازد؟
پاسخ این سؤال این است که رازقیت عامی که خداوند در قرآن بیان فرموده(20) برحسب تکوین است نه تشریع، توضیح اینکه: همه چیزهایی که آدمیان یا موجودات دیگر در این عالم از آن بهره می‌برند خداوند آفریده و راه استفاده از آنها را برای ایشان مقرر فرموده است، هرچه هر انسانی می‌خورد و می‌نوشد و می‌پوشد و… خدا آفریده و در دسترس او قرار داده است، پس خداوند رازق و رزاق همه است، مؤمن باشد یا کافر، متقی باشد یا فاجر.
ولی برحسب تشریع، خداوند مقرر فرموده که این مواهب خدادادی را از راه مشروع، یعنی مطابق دستور او به دست آورند و به طریق مشروع هم مصرف کنند، و در این صورت است که رزق به صفت حلال متصف می‌گردد، و هرگاه از طریق نامشروع به دست آورند و مصرف کنند به صفت حرام متصف می‌گردد، و از این جهت روانیست به خدا نسبت داده شود، هرچند برحسب تکوین و آفرینش هر دو از خداست.
و خلاصه: همه وظیفه خوار و جیره‌خوار خداوندند، چیزی که هست بعضی این جیره را از راهی که او مقرر کرده می‌گیرند و بعضی از غیر آن راهی که مقرر فرموده است.(21)

ب: رزق طالب و رزق مطلوب:
امام علی (ع) در وصیت‌نامه خود به فرزندش امام مجتبی(ع) می‌فرماید: «واعلم یا بنی ان الرزق رزقان. رزق تطلبه و رزق یطلبک. فان لم تأته اتاک»(22) ای فرزند من! روز بر دو قسم است، یکی آن که تو در پی آنی، و دیگری آنکه او به دنبال تو می‌گردد، که اگر تو به سوی او نروی او به سوی تو می‌آید.
و نیز می‌فرماید: «الرزق رزقان طالب و مطلوب فمن طلب الدنیا طلبه الموت حتی یخرجه منها و من طلب الآخره طلبته الدنیا حتی یستوفی رزقه منها»(23) روزی، دو نوع است، یکی تو را می‌جوید و دیگری را تو می‌جویی، پس کسی که دنیا خواه باشد (برای روزی به هر راهی برود) مرگ او را می‌جوید تا از دنیا بیرونش برد، وکسی که طالب آخرت باشد (و بیش از نیاز و حد مشروع برای روزی تلاش نکند) دنیا او را می‌جوید تا از آن، روزی خود را کامل بستاند. (تا آن شخص روزی کامل خود را از دنیا بگیرد) و نیز می‌فرماید: «الرزق رزقان: رزق تطلبه و رزق یطلبک فان لم تأته اتاک، فلا تحمل هم سنتک علی هم یومک، کفاک کل یوم ما فیه، فان تکن السنه من عمرک فان‌ الله تعالی سیؤتیک فی کل غد جدید ما قسم لک، و ان لم تکن السنه من عمرک فما تصنع بالهم لما لیس لک، ولن یسبقک الی رزقک طالب و لن یقلبک علیه غالب و لن یبطی عنک ما قد قدرلک»(24) روزی دو گونه است روزیی که تو می‌جوی و روزیی که ترا می‌جوید، که اگر تو به سویش نروی او به سویت خواهد آمد، پس اندوه سال خود را بر اندوه روز خویش بار مکن، که روزیِ هر روز تو را بس است، پس اگر آن سال در شمار عمر تو آید، خدای بزرگ در فردای هر روز آنچه قسمت تو کرده است به تو می‌دهد، و اگر آن سال در شمار عمر تو نیست، پس غم تو بر آنچه از آن تو نیست چیست؟ و در آنچه روزی تو است هیچ خواهنده‌ا‌ی بر تو سبقت نگیرد و هیچ غالبی بر تو چیره نگردد و آنچه برایت مقدر شده تأخیر نپذیرد. (25)
و از امام رضا (ع): «اتق فی طلب الرزق واجمل بالطلب واحفظ فی‌المکسب، واعلم ان الرزق رزقان: فرزق تطلبه و رزق یطلبک فاما الذی تطلبه فاطلبه من حلال فان اکله حلال ان طلبته فی وجهه والا اکلته حراما و هو رزقک لابدله من اکله» در طلب روزی تقوا را رعایت کن و حد اعتدال وجمیل را در طلب روزی در پیش‌گیر ، و کسب خود را از آلوده شدن به حرام حفظ کن و بدان که روزی دو گونه است: روزی که تو در طلب آنی و روزی که آن طالب توست. پس آن رزقی را که تو می‌طلبی از طریق حلال دنبال کن، زیرا از خوردن آن گریزی نداری،(26) (واگر حرامش کرده‌ای خود کرده‌ای).
در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید در ذیل جمله‌ای که از نامه امام به فرزندشان نقل شد می‌نویسد:
این مطلب درست و مطابق با واقع است، زیرا رازقیت برحسب علم او نسبت به مصلحت مکلف است، پس گاهی روزیِ او بدون اکتساب و زحمت تلاش و رنجِ کوشش، حاصل می‌شود و گاهی هم با اکتساب و تلاش و کوشش(27) بنابراین رزقِ طالب همان رزقِ بدون رنج است و رزقِ مطلوب، رزق همراه با رنج اکتساب، و همانطور که در روایت منقول از امام هشتم (ع) آمده است در این مورد است که انسان باید مواظب باشد از حلال طلب کند ودنبال حرام نرود و اگر دنبال حرام رفت بالاخره روزی، همان است و خود آن را حرام کرده است.

عالم محضر خداست درمحضر خدا گناه نکنید حضرت امام (ره)

hasantaleb

hasantaleb
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : شهریور 1387 
تعداد پست ها : 58933
محل سکونت : اصفهان
azadeh_69 تشکرات از این پست

پاسخ به:رزق و رزاق از دیدگاه قرآن 1
سه شنبه 3 اسفند 1389  10:57 ب.ظ


هوالرزاق

یکی از بادیه نشینان، صدای شخصی را شنید که قرآن تلاوت می‌کرد:«وَ فی السَّماءِ رِزقُکُم وَ مَا توعَدونَ . فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الأرضِ أنّهُ لَحَقُّ مِثلَ مَا أنّکم تَنطقون»

(و روزی شما و همه وعده‌ها که به شما داده شده در آسمان است. پس به خدای آسمان و زمین قسم به مانند سخن گفتنتان او حق و حقیقت است). (سوره‌ی ذاریات، آیات22و23).

پس با حالتی از تعجب گفت: چه کسی خشم خداوند را برافروخته که باعث شده او قسم بخورد؟ پروردگارا! ما تو را باور داریم که آنچه ما داریم از عطاها و بخششهای توست؛

بله، به درستی این بادیه نشین با حسِّ فطری خود به این امر هدایت شد که همانا روزی در دست خداوند است، اوست که روزی و روزی‌گیر آفریده و با خیر و برکت به بندگان خود روزی می‌رساند. شاید بعضی از مردم گمان کنند که روزی تنه مال، زمین، سلامتی و مقاماتی است که انسان بدست می‌آورد ولی در حقیقت روزی فقط در این حدود مادی نیست بلکه به دو گونه است: روزی بدن، غذا و لباس و سلامتی و روزی روح، علم،عقل، دانستنی‌ها، آرامش و اطمینان درونی که این بهترین نوع روزی می‌باشد زیرا حاصل آن در دنیا و آخرت ماندگار است.

و نیز روزی تنها آن چیزی نیست که انسان بدست می‌آورد بلکه آن بخششهای همیشگی خداوند است، چه در دنیا باشد و چه در آخرت. شاید روزی انسان در دنیا اندک باشد ولی در آخرت و بی‌حد وحصر و شاید بالعکس باشد، در دنیا فراوان ولی در آخرت چیزی نصیب او نگردد.

بر وزن صیغه مبالغه است ؛ بدین معنی است که: روزی تنها از خداوند درخواست می‌شود وتنها باید از او متوقع بود و جز او نباید به کس دیگری توکل نمود.

شاید بعضی از مردم از این نام خداوند(رزاق) فهمی نادرست داشته باشند و این فهم نادرست سبب شود که آنها دست از کار و کوشش کشیده و گمان کنند که خداوند بدون کار و کوشش به آنها روزی می‌دهد. ولی در حقیقت جوهره‌ی اسلام «توکل» است یا به عبارتی به کار بردن اسباب و وسایل تا نتیجه‌ی مطلوب حاصل شود. هر که بخواهد درو کند باید در درجه‌ی اول بکارد و برای حفظ محصول زحمت بکشد سپس به انتظار نتیجه بنشیند. اما اینکه در خانه، بدون کار و کوشش بنشیند ، خلاف توکل است. علما در این‌باره می‌گویند:«عبادت این نیست که در برابر خدا فقط پا به جفت باشی و دیگری برای تو زحمت بکشد. بلکه اول قوت خود را بدست آر سپس به عبادت بپرداز.»

درک درست این مسأله باعث تعادل میان توکل بنده به خداوند و عبادت او و بین کار و کوشش می‌شود.

***

اسلام می‌خواهد که روزی انسان حلال و بدون شبهه باشد:«فکُلُو مِمّا رَزقَناکُم اللّهُ حَلالاً طیباً وَ اشکُرُوا نعمت اللّه إن کُنتمُ ایاهُ تَعبُدُونَ؛

بخورید از آنچه که خدا به شما روزی داده پاک و گوارا و نعمتهای خدا را شکر گویید اگر او را عبادت می‌کنید».(سوره‌ی نحل، آیه‌ی 114)

هنگامی که روزی انسان از راه حلال باشد، دعاهایش را نیز خداوند اجابت می‌کند. سعد بن ابی وقّاص از رسول خدا(ص) خواست تا او را دعا کند. پیامبر(ص) پاسخ داد:(ای سعدی!،غذایت را پاک و حلال گردان، مستجاب الدّعوه می‌شوی)

دین اسلام دین مهربانی و همدردی است و می‌خواهد که اگر خداوند از کرم و لطفش به کسی روزی عطا فرمود، به فقرا و نیازمندان نیز انفاق کند«یأیها الّذین آ‌مَنوا أنفقوا مِمَّآ رَزَقَناکُم مِن قَبلِ أن یاتی یوم لا بَیع فیهِ وَ لا خُلَّة وَ لا شَفَاعَة و الکَافرونَ هُمُ الظّالِمونَ ؛

ای مؤمنان، از آنچه که خداوند به شما ارزانی داشته انفاق کنید پیش از آنکه روزی بیایید که در آن نه فروتنی باشد و نه دادوستد و نه شفاعتی و کافران ظالمانند که به عذاب خدا دچار خواهند شد»(سوره‌ی بقره، آیه‌ی254).

خداوندا! از تو می‌خواهیم که به ما دلی خاشع، زبانی ذاکر، علمی سودمند، یقینی پایدار، عطا فرمایی. خداوندا! به ما صبر و صلاح و تقوا ارزانی ده. خداوندا! از دریای خرد و کرمت به ما ببخش و آنچه را که نمی‌دانیم به ما بیاموز و ما را از بهشتیان رستگار قرار ده.

 

kohertala

kohertala
کاربر برنزی
تاریخ عضویت : مرداد 1388 
تعداد پست ها : 113
محل سکونت : تهران
azadeh_69 تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها