عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر که حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار او است. بحارالأنوار، ج43، ص261

جمع خاتميت با امامت و مهدويت

جمع خاتميت با امامت و مهدويت
چهارشنبه 4 اسفند 1389  03:38 ق.ظ



جمع خاتميت با امامت و مهدويت

پاسخي به سخنراني دكتر سروش تحت عنوان «تشيع و چالش مردم‌سالاري»

آقاي دکتر سروش در سخنراني در پاريس تحت عنوان «تشيع و چالش مردم سالاري» اشکالي در خصوص انطباق انديشه امامت و مهدويت با ختم نبوت مطرح کرده اندکه واکنش‌هايي برانگيخته است. اين اشکال که مبتني بر آراء اقبال در تفسير مساله خاتميت است، به طور خلاصه اين است که: ختم نبوت به معناي پايان دوره عصمت و وحي و در واقع پايان دوره ولايت و مرجعيت شخص در تشريع است. علت خاتميت، بلوغ عقل بشر است و از اين دوره به بعد زمان مرجعيت اشخاص و حق تشريع براي افراد به سر مي‌آيد و تنها استدلال است که مي‌تواند مرجع عمل واقع شود. اما شيعه با پذيريش نظريه امامت و تداوم آن در مهدويت، عملا ختم نبوت را بي معني کرده است زيرا معتقد است که امام، هم عصمت دارد که تداوم بخش ولايت و مرجعيت شخص است، و هم علم غيب دارد و محدث و مفهم است که اين هم ماهيتا تفاوتي با وحي ندارد؛ پس پذيرفتن امامت در واقع مستلزم نفي ختم نبوت است و گويي فقط اسم مطلب عوض شده ولي ماهيتا نبوت ختم نشده است. ايشان به تبع اقبال لاهوري معتقدند که «با خاتميت، قرار است آدميان به رهايي برسند ولي اگر گفته شود که يک مهدي مي‌آيد که همان اتوريته پيامبر را دارد، ما از فوايد خاتميت بي بهره مي‌مانيم، زيرا آن رهايي تحقق نخواهد يافت. فلذا اين سوال از شيعيان باقي است که مهدويت را چگونه با انديشه رهايي و دموکراسي مي‌توان جمع کرد.»


چنانکه در جمع بندي نهايي سخن ايشان واضح است، ايشان بيشتر دغدغه دموکراسي و رهايي از وحي را دارند تا دغدغه جمع خاتميت با امامت و مهدويت؛ که خود اين اولويت في حد نفسه قابل تامل و بررسي است. اما دراينجا قصد داريم نشان دهيم آيا اين اشکال در خصوص ناسازگاري امامت با خاتميت وارد است يا خير.


به نظر مي‌رسد حل اين تعارض در گرو دقت بيشتر در فلسفه خود نبوت و نسبت ميان عقل و وحي است. دو نوع نگرش در خصوص نسبت عقل و وحي وجود دارد. يك نگرش، که مبناي طرح اشکال فوق است، نسبت عقل و وحي را نسبت دو امر جانشين همديگر مي‌بينند، دو امري که في حد نفسه با هم متعارضند؛ لذا يک دوره، دوره حکومت وحي است نه عقل؛ اما کم کم عقل رشد مي‌کند و به حدي مي‌رسد که به دوره حکومت وحي پايان مي‌دهد. بر اين مبنا، خاتميت اعلام پايان وحي است و امامت چون نوعي تداوم حکومت وحي است، نمي‌تواند مورد پذيرش واقع شود. اما نگرش دوم، نسبت عقل و وحي را نسبت دو امر لازم و ملزوم مي‌بيند، که نه تنها معارض همديگر نيستند، بلکه مويد و مکمل همديگرند. در اين نگاه- که عمده نصوص ديني با آن سازگارند- عقل حجت دروني است و وحي حجت بيروني؛ و اساسا دينداري کار انسان عاقل و متفکر است؛ مخاطب اصلي وحي، عقل است(1) و فقط کساني که اهل تقليد و تبعيت کورکورانه از آباء و اجداد(2) يا بزرگان(3) يا سنتهاي جاهلانه(4) هستند، زير بار پذيرش حقايقي که وحي بر گوشِ عقل آنان(5) عرضه مي‌کند، نمي‌روند.


در نگاه اول در دوره حکومت پيش از عقل، چون انسانها نمي‌فهمند نيازمند يک قيم و آقابالاسر به نام پيامبر هستند؛ اما چون عقلشان کامل شد و توانستند خودشان مطالب را بفهمند ديگر نيازي به قيم ندارند و ختم نبوت، دوره پايان ولايت اشخاص است.(6) اما در نگاه دوم، در تمامي اعصار حتي در زمان پيامبران گذشته، عاقلان بودند که سخن پيامبران را مي‌شنيدند و پيامبران هم خودشان برهان واستدلال ارائه مي‌کردند(7) و هم در مقابل مخالفينشان طلب برهان و استدلال مي‌کردند(8) و البته بر اساس اين نگاه بايد تبييني از ختم نبوت ارايه داد.


در واقع، اشکالي که آقاي دکتر سروش در خصوص ناهماهنگي ختم نبوت با امامت و مهدويت مطرح کرده اند، بر مبناي نگرش اول – که نگرش خود ايشان است – وارد است و به نظر مي‌رسد آن نگرش مبناي عمده نظرات ايشان در حوزه دين شناسي باشد؛ نظراتي همانند دين حداقلي، سکولاريسم، پلوراليسم، بسط تجربه نبوي و مانند آن؛ تنها مساله مهمي که به نظر من در خصوص انديشه‌هاي ايشان باقي مانده که تبيين نشده رها شده است، مساله چرايي دينداري در عصر خاتميت است. آنچه من از مجموع نظرات ايشان تا کنون استنباط کرده ام، اين است که ايشان دينداري را امري غير عقلاني مي‌دانند، و البته نه لزوما ضد عقلاني، بهتر است بگوييم دينداري را امري سليقه‌اي (سليقه کاملا شخصي و دروني و غير آبژکتيو) مي‌دانند و لذا دينداري «ضرورت» ندارد هر چند احتمالا ضرري هم ندارد و باز براي همين است که در همين سخنراني نيز در نهايت بحث، نشان مي‌دهند که مشکل اصلي ايشان جمع امامت با ختم نبوت نيست بلکه مشکل اصلي ايشان جمع امامت (به عنوان يکي از مولفه‌هاي اين دينداري سليقه اي) با دموکراسي است.


اما صرف اينکه آن نگرش غير از اين نگرش است، نمي‌تواند تعارض مطرح شده را حل کند. زماني تعارض مذکور پاسخي منطقي مي‌يابد که نشان دهيم نگرش دوم نگرشي قابل دفاع است که بر اساس آن، تعارض مذکور پاسخ منطقي مناسبي مي‌يابد و اين مطلبي است که قصد داريم در اينجا بدان بپردازيم.


در منطقي که از متون ديني به سادگي قابل استخراج است، نبوت و دينداري ضرورت دارد و اين ضرورت ناشي از نوع خداشناسي ماست و تنها کساني که درک خداشناسي سطحي و نادرستي دارند، منکر نبوت هستند.(9) طبق اين منطق، اگر ما خداوند را به حکمت و رحمت بشناسيم، در مي‌يابيم که خداوند کار عبث انجام نمي‌دهد و اينکه انسان را بيافريند و بعد از چند صباحي بميراند و کار تمام شود، عبث است و خداوند قطعا چنين کاري نمي‌کند؛ بلكه انسان زندگي جاودانه اي خواهد داشت و مقصد انسان خدا (رسيدن به همه کمالات،كمال مطلق)(10) است. خدا بي نهايت است پس طبيعي است که مقصد بي نهايت است و باز واضح است که عقل انسان مي‌داند که براساس محاسبات عادي‌، با عمر محدود نمي‌تواند راه نامحدود را طي کند. تنها حالت ممکن براي طي اين مسير، استفاده از راهکاري غير متعارف است تا بتوان مسير نامحدود را در زمان محدود طي کرد و براي همين خداوند وحي را مي‌فرستد و اين راهکار غير متعارف از راهي غير متعارف (يعني راهي غير از تجربه و استدلال عادي) در اختيار بشر قرار مي‌دهد. بدين معناست که نبوت ضرورت مي‌يابد.(11)


در تعبير فوق انسان بايد راهکار را بياموزد تا بتواند طي مسير کند؛ پس پيامبر، معلم است نه تحکم کننده؛ و اگر اثبات عصمت نبي مي‌شود و اگر پيامبر حق تشريع دارد اصلا بدين معنا نيست که دوره نبوت، دوره تحکم کردن است بلکه باز عقل است كه اصل عصمت را در خصوص نبي اثبات مي‌کند؛ چرا که اين راهکار بايد به صورت دقيق و بي کم‌وکاست در اختيار انسان قرار گيرد. از آنجا که نه فقط فرد بلکه جامعه انساني نيز مراتب درک را به تدريج طي مي‌کند، درس‌ها و بناچار معلم‌ها نيز به تدريج عوض مي‌شوند (به تعبير استاد مطهري مانند دانش آموزي که از کلاس اول دبستان شروع مي‌کند و سال به سال بالا مي‌رود). کم‌كم بلوغ عقل به مرحله اي مي‌رسد که مي‌تواند کل برنامه هدايتي خود را يک‌جا تحويل بگيرد؛ و اين دوره، دوره ختم نبوت است؛ اما همين سخن ساده که اجمالا مورد قبول دکتر سروش و اقبال است نياز به تعبير دقيق دارد. يک‌بار تعبير ما از بلوغ عقل بشر اين است که به مرحله‌اي مي‌رسد که براي طي مسير کمال ديگر نيازمند هدايت نيست و همه چيز را خودش تشخيص مي‌دهد. اين همان معنايي است که دکتر سروش در باب ختم نبوت در آثار مختلف خود ارايه داده و همان نظريه اقبال است که به تعبير شهيد مطهري، نه ختم نبوت، بلکه ختم ديانت است(12). طبق استدلالات فوق، اين سخن مردود است؛ زيرا هنوز مساله و معضل اول (راهي براي رسيدن به مقصد نامحدود در زمان محدود) بر جاي خود باقي است و عقل عادي خود هيچگاه نمي‌تواند اين مساله را حل مي‌کند. بر اساس اين دليل وحي و برنامه خاص الهي تا ابد مورد نياز است.(13) و بلوغ عقل بشر اين است که بشر مي‌تواند برنامه هدايت را يکجا تحويل بگيرد و ديگر نيازمند وحي جديد نيست نه اينکه اصلا نيازمند محتواهايي که از طريق وحي به او مي‌رسد نيست. عدم نياز به تجديد وحي غير از عدم نياز به اصل وحي است.


تا اينجا بحث تعارض ختم نبوت يا تجديد نبوت حل شده، بدون اينکه مستلزم ختم ديانت باشد. اما هنوز بحث تعارض ظاهري آن با امامت ( كه محل اصلي بحث است) حل نشده است؛ اما دقت در همين معناي بلوغ عقل بشر مي‌تواند نشان دهد که اين تعارض هم برقرار نيست. براي اينکه اين قسمت از بحث بهتر فهميده شود بگذاريد اشکال ديگري مطرح کنم و آن اينکه آيا واقعا اعراب جاهليت زمان پيامبر، عقلشان کاملتر و بالغ‌تر بود يا مثلا مردم در زمان فلاسفه يونان باستان در چند قرن قبل و اصلا چه معياري براي بلوغ عقل بشر هست. آيا اين يک سخن تحکمي ‌نيست؟ واقعا همان سخن اقبال که «دوره خاتميت، دوره عقل استقرايي بشر است» اين دوره در آن زمان رخ داد يا مربوط به قرن هفدهم ميلادي است؟(14)


اگر خوب دقت کنيم معياري براي بلوغ عقل بشر هست که اگر آن معيار درست فهميده شود معلوم مي‌شود که امامت نه تنها مخالف بلوغ عقل بشر نيست بلکه اساسا لازمه آن است. براي اينکه اين معيار معلوم شود بار ديگر به عصر تجديد نبوت برگرديم. در تاريخ دو گونه پيامبر داشته‌ايم. پيامبران تشريعي و پيامبران تبليغي. گروه اول شريعت جديد مي‌آوردند و عمده کارشان ناشي از تحول در مقتضيات زمان از طرفي، و عدم بلوغ بشر براي گرفتن برنامه کامل از طرف ديگر بود؛ و گروه دوم آن برنامه را تا زماني که تاريخ مصرفش نگذشته بود با كمك وحي بر مسايل روز تطبيق مي‌دادند و همچنين غلط بودن تحريفاتي که در اصل برنامه (متون مقدس) رخ مي‌داد نشان داده و نسخه اصل را ارايه مي‌كردند.


اگر خوب دقت كنيم مي‌بينيم عدم بلوغ عقلي بشر در دو مورد بوده است و زماني كه هر دو مورد منتفي شود منطقا امكان ارايه برنامه كامل و قطع شدن وحي جديد معني دار مي‌شود. مورد اول تحريف در كتب آسماني است كه علت اصلي آن انحصار سواد متون مقدس (و بلكه انحصار سواد) در دست عده خاصي از جامعه (احبار و رهبان) است كه آنها به مصالح خودشان در متون دست مي‌بردند و عموم مردم هم بي خبر مي‌ماندند. در دوره خاتميت سواد آموزي و آموختن و حفظ كردن متن مقدس چنان گسترش مي‌يابد كه ديگر امكان هرگونه تحريف عملا منتفي مي‌گردد.


مورد دوم توان انطباق كاملا صحيح برنامه كلي بر حوادث زماني است كه چون بشر به بلوغ عقلي نرسيده بود، نمي‌توانسته به طور دقيق خودش انطباق دهد و اختلاف مي‌كردند. لذا نيازمند اين بوده كه خدا از طريق وحي به عده خاص انطباق درست را بفهماند كه اينها همان انبياي تبليغي‌اند. در واقع انبياي تبليغي با كمك وحي جديد مي‌توانستند مضامين كتاب مقدس شريعت زمان خود را بر مسايل روز منطبق كنند.


در دوره ختم نبوت وظيفه انطباق برنامه كلي بر حوادث زمانه بر دوش علما افتاد. اما وقتي علما اختلاف مي‌كنند چه بايد كرد؟ اگر قرار باشد باز كس ديگر (ولو به اسم امام) از طريق وحي انطباق‌هاي صحيح را بياموزد كه همان نبي تبليغي است. نكته مهم كه اساس معناي بلوغ عقل بشر است دقيقا در همين جا است كه در دوره ختم نبوت انسان يا انسان‌هايي پيدا شدند كه بتوانند كل محتواي وحي را از پيامبر (نه هر بار از طريق فرشتگان) با عقل خود دريافت كنند و براي انطباق هر حادثه جديد بر برنامه كلي نيازمند وحي جديد نباشند و اينها همان امامان هستند. نكته فوق‌العاده مهم در خصوص امامان اين است كه علم آن‌ها به قرآن، مقدم است بر علم غيب آن‌ها، و نه بالعكس؛ در حالي كه انبياي تبليغي از طريق وحي (علم غيب جديد) به علم درست كتاب مقدس خود مي‌رسيدند، امامان كساني‌اند كه عقل و دركشان بقدري تكامل پيدا كرده است(15) كه بتوانند تمام معارف وحي را از پيامبر زمان خود بگيرند و با علمي كه به اين كتاب پيدا كرده‌اند به علم غيب برسند. پيامبر تبليغي سخن خود را به فرشته وحي مستند مي‌كند اما امام سخن خود را به پيامبر و قرآن مستند مي‌كند و البته در اين استنادش معصوم است.


در اينجا شايد اشكال شود سخن از بلوغ عقل بشر بود، نه بلوغ عقل يكي دو نفر. در جواب، يك پاسخ جدلي مي‌توان داد و يك پاسخ دقيق عقلي. پاسخ جدلي اين است كه هرجا يكي دو نفر از بشر هم كاري كنند مطلب را به كل بشر نسبت مي‌دهيم. مثلا وقتي مي‌گوييم «امروز بشريت به جايي رسيده است كه پا روي كره ماه ‌گذاشته است»، مگر چند نفر از انسانها پا روي كره ماه گذاشته‌اند؟


اما پاسخ دقيق‌تر عقلي اينست كه چون دوره، دوره بلوغ عقل بشر براي فهم معارف است، فهم معارف به ائمه(ع) منحصر نمي‌شود. در واقع يكي از كارهاي اصلي ائمه(ع) از آن جهت كه امامند كمك به مردم براي رسيدن به اين بلوغ فكري و عقلي است، يعني پرورش مجتهدين. چنانكه گفتيم طبيعي است كه عده‌اي شروع به فهم معارف دين كنند (همان‌طور كه در امتهاي گذشته هم غير از انبياي تبليغي، احبار و رهبانان نيز بوده‌اند) و كار اصلي ائمه(ع) در دوره پس از نبوت اين نيست كه تك‌تك احكام دين را از دل متون مقدس استخراج كنند، بلكه كار اصلي‌شان اينست كه روشهاي فهم متون مقدس را آموزش دهند يا تصحيح كنند.(16) يعني بايد دوره‌اي پيش آيد كه مجتهدين فراواني پيدا شوند و شروع به فهم كنند و بقيه مردم همچون زمان انبياي گذشته با تعدد اقوال مواجه مي‌شوند و البته بايد سراغ معصومي روند و معصوم روشهاي درست را از غلط تفكيك كند كه مثلا حسن و قبح شرعي غلط است، قياس غلط است،‌ استحسان غلط است ولي مثلا تفسير قرآن با قرآن درست است و بر اين اساس مرز فهم درست از نادرست رانشان دهد.


براي همين احاديث متعددي به اين مضمون روايت شده كه «الامام كالكعبه يوتي ولاياتي» يعني امام از آن جهت كه امام است غير از عالم دين است. علماي دين وظيفه تبليغ و حتي رفتن به سراغ مردم را دارند، اما امام از حيث امام بودنش اين وظيفه را ندارد. بلكه علما وظيفه دارند براي فهم درست دين مرتب به سراغ امام بروند و روشهاي خود را تصحيح كنند.(17)


با اين بيان معلوم مي‌شود دوره حضور امام در جامعه براي حل مشكلات فهم دين مي‌تواند يك دوره محدود باشد، يعني در حدي كه روشهاي صحيح فهم دين آموزش داده شود و اجمالا روشهاي نادرست مورد نقد ائمه(ع) واقع گردد. خود ائمه(ع) هم بر همين موضع اصرار داشتند براي همين آنها شاگرداني پرورش مي‌دادند و به آن‌ها دستور مي‌دادند كه در مسجد بنشينند و فتوا بدهند. اين سخن فقط در فقه نيست بلكه در عقايد و كلام نيز شاگرداني تربيت كردند و همين طور در بعد اخلاق و عرفان (يعني در هر سه محور ابعاد اسلام: عقايد، اخلاق و احكام).


خلاصه كلام اين‌كه بلوغ عقلي بشر كه عامل ختم نبوت بود، در گروي سه امر است:

1- وجود انسان يا انسان‌هايي كه بتوانند كل معارف برنامه وحي را يكجا از پيامبر (نه از طريق وحي به خودشان) دريافت كنند و اين فهم را به ديگران آموزش دهند.


2- وجود انسان يا انسان‌هايي كه با آموزش تحت نظر اين معلمان كم‌كم توان تفسير و انطباق وحي بر مسايل جزيي را پيدا كند.


3- بقاي اصل كتاب آسماني بدون تحريف.


با اين بيان معلوم مي‌شود كه وجود امام نه تنها منافي ختم نبوت نيست بلكه لازمه آن است و از باب حسن ختام اشاره مي‌كنم كه شايد علت اصرار پيامبر اكرم (ص) در حديث معروف ثقلين كه: قرآن و امامت دو ثقل جدايي ناپذيرند، اين باشد كه فهم اين برنامه نيازمند معلماني است كه اين برنامه را به نحو كاملا صحيح (= با عصمت) فهم كرده و به ما آموزش دهند و البته بعد از آموزش آنها، ما هم توان فهم برنامه را پيدا مي‌كنيم. (18)


پي نوشتها:

1. بقره4/242: کذلک يبين الله لکم الايات لعلکم تعقلون ؛ يوسف12/2: انا انزلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون. همچنين ر.ک : آل عمران3/118؛ نور24/63؛ حديد57/17؛ عنکبوت29/35؛ روم30/28؛‌زخرف43/3.
2. بقره2/242. و اذا قيل لهم اتبعوا ماانزل الله قالوا بل نتبع ما الفينا عليه آبائنا اَوَلَو كان آبائهم لا يعقلون شيئا و لا يهتدون ؛ يونس10/78: قالوا اجئتنا لتلفتنا عما وجدنا عليه آبائنا.
3. احزاب33/67. انا اطعنا سادتنا و كبرائنا فاضلونا السبيلا.
4. زخرف43/23. انا وجدنا آبائنا علي امة و انا علي آثارهم مقتدون ؛ مائده5/104: و اذا قيل لهم تعالوا الي ما انزل الله و الي الرسول قالوا حسبنا ما وجدنا عليه آبائنا اولو کان آبائهم لايعلمون شيئا و لا يهتدون.
5. ملک67/10. لو كنا نسمع او نعقل ما كنا في اصحاب السعير ؛ يونس10/42 افانت تسمع الصم ولو کانوا لايعقلون.
6. جالب اينجاست که اين نوع نگاه به نبوت نگاهي بوده که در ميان امتهاي پيشين هم مخالفان انبيا – به اصطلاح روشنفکران و سرشناسان آنها (الملا من قومه) – به طرفداران انبيا نسبت مي‌داده اند و قرآن کريم سخن آنان را چنين نقل مي‌کند: و لئن اطعتم بشرا مثلکم انکم اذا لخاسرون. مومنون23/34.
7. قصص28/32. فذانک برهانان من ربک الي فرعون و ملائه.
8. بقره2/111: قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين ؛ همچنين ر.ک: نمل27/64 ؛ انبيا21/24 ؛ قصص28/75.
9. انعام6/91: ما قدروا الله حق قدره اذ قالوا ما انزل الله علي بشر من شيء
10. مومنون23/116-115: افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون. فتعالی الله الملک الحق
11. البته بحث ولایت معنوی و هدايت باطني غیر از بحث هدایت ظاهری است. تبیین فوق برای ضرورت هدایت ظاهري است.
12. برای بحث عمیق و دقيقي درخصوص مقايسه آراء اقبال لاهوري، استاد مطهري، و دكتر سروش به کتاب وحی و افعال گفتاری نوشته عليرضا قائمي‌نيا مراجعه نمایید.
13. توجه شود كه ما همواره بايد تعبيري از بلوغ عقل ارايه دهيم که نافي وحي نباشد و اصل بحث در همين جاست. خود وحي انسان را به تعقل فرا مي‌خواند، و تعقل مي‌كنيم تا ديندار شويم نه اينکه بي دين شويم؛ و اين مساله مهمي است که مورد غفلت جدي دکتر سروش قرار گرفته است.
14. در منطق سروش این سخن تحکمی است و لذا ایشان در برخی آثار خود تصریح کرده اند که بحث ما یک بحث پسینی است یعنی معما چو حل گشت آسان شود. چون ختم نبوت رخ داده می گوییم که عقل به بلوغ رسیده است وگرنه هیچ معیاری در کار نیست. هرچند این سخن تا حدودی درست است که ما بعد از وقوع ختم نبوت به تبیین آن ÷رداخته ایم اما آیا این سخن منطقا مستلزم تحکمی و بی معیار بودن این مطلب نیست. آیا تحلیل پس از عمل همیشه به معنای تحکمی بودن و بی معیار بودن است. آیا تحلیل‌هایی که از تاریخ به عمل می آید همگی تحکمی است. آیا امروزه نمیتوان مثلا گفت که نا÷لئون در فلان اقدامش فلان اشتباه را کرد که شکست خورد و اگر آن اشتباه را نمی کرد شکست نمی خورد. البته قبول دارم که معما چو حل گشت آسان شود اما نه به این معنا که تبیین معمای حل شده و یا یک سخن تحکمی می باشد.
15. توجه شود عقل در اينجا به معناي استدلال نيست بلكه مطلق فهم است. حضرت علي (ع)، از باب نمونه، به حدي از توان فهم رسيده بود كه پيامبر بتواند در گوش او ظرف چند دقيقه هزار باب علم باز كند كه از هر يك هزار باب ديگر باز شود. مخصوصا به تعبير باز شدن باب علم در اين حديث معروف بايد توجه كرد. نگفت پيامبر يك سلسله اطلاعات (داده) به من داد، بلكه گفت باب علم باز كرد و براي همين است كه حديث «انا مدينه العلم و علي بابها» حديث بسيار عميقي در باب چگونگي جمع بين خاتميت و امامت است.
16. البته توجه شود كه مقام بحث ما در خصوص فهم دين است وگرنه ائمه دو شان ديگر (شان ولايت معنوي و باطني، و شان حكومت كردن) هم دارند كه اينكه چرا آن‌ها اين دو شان را دارند و رابطه اين دو شان با شان فوق در چيست مجال ديگري را مي‌طلبد.
17. با اين بيان اين مذهب شيعه را مذهب جعفري ناميده‌اند سخن گزافي نبوده است زيرا عمده روشهاي فهم در زمان امام صادق (ع) تثبيت شد.
18. اين استدلال را از بيان علامه در تفسير الميزان استفاده كرده‌ام. ايشان در آنجا پس از مطرح كردن روش تفسير قرآن با قرآن ، اين اشكال را مطرح كرده‌اند كه آيا اين كار به معني نفي مراجعه به پيامبر نيست؟ آيا مگر براي فهم قرآن نبايد به پيامبر مراجعه كرد؟ و پاسخي كه ايشان داده كه مبناي راه حل ما قرار گرفته اين است كه « ما خود روش تفسير قرآن با قرآن را از ائمه ياد گرفته‌ايم.»

کریمی که جهان پاینده دارد               تواند حجتی را زنده دارد

 

دانلود پروژه و کارآموزی و کارافرینی

mohamadaminsh

mohamadaminsh
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1389 
تعداد پست ها : 25772
محل سکونت : خوزستان
دسترسی سریع به انجمن ها