عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر کس حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار اوست. بحارالأنوار، ج43، ص261

آسيب‏شناسى تربيتى مهدويت قسمت دوم

آسيب‏شناسى تربيتى مهدويت قسمت دوم
چهارشنبه 4 اسفند 1389  04:51 ب.ظ




آسيب‏شناسى تربيتى مهدويت

قسمت دوم

مقدمه

در شماره پيش، دو مورد از محورهاى آسيب‏شناسى تربيتى مهدويت مطرح گرديد. در يكى از اين محورها، از دو آسيب، تحت عنوان حصاربندى و حصارشكنى و از حالت‏سلامت، تحت عنوان مرزشناسى بحث‏شد. در محور ديگر، آسيب‏ها با عنوان كمال‏گرايى (غيرواقع‏گرا) و سهل‏انگارى و حالت‏سلامت‏با عنوان سهل‏گيرى مورد بحث قرار گرفت.


اكنون، در ادامه، به بررسى محورهاى زير خواهيم پرداخت:

3. آسيب‏ها: گسست و دنباله‏روى; سلامت: هدايت.


4. آسيب‏ها: مريد پرورى و تكروى; سلامت: امامت.


5. آسيب‏ها: قشرى‏گرى و عقل‏گرايى; سلامت: عقل‏ورزى.


6. آسيب‏ها: خرافه‏پردازى و راززدايى; سلامت: حق‏باورى.


7. آسيب‏ها: انحصارگرايى و كثرت‏گرايى; سلامت: حقيقت‏گرايى مرتبتى.


محور سوم. آسيب‏ها: گسست و دنباله‏روى; سلامت: هدايت.

اشاره:

در اين محور، آسيب‏هاى تربيت دينى به طور كلى، عبارتند از گسست و دنباله‏روى. در تربيت دينى، گسست ميان نسل پيشين و نسل بعدى هنگامى رخ مى‏دهد كه نسل پيشين، به گونه‏اى از سنت‏گرايى متحجرانه روى‏آورد كه مانع هم‏سخنى و هم‏فكرى ميان آنها و نسل بعدى گردد. آسيب‏زايى گسست، بسيار چشمگير است‏به طورى كه در اصل، مانع تحقق تربيت مى‏گردد. از سوى ديگر و در قطب مقابل، دنباله‏روى، آسيب ديگرى است كه در كمين تربيت دينى است. دنباله‏روى به اين معناست كه نسل پيشين، تسليم خواست‏ها و بلكه هوس‏هاى نسل بعدى گردد. آسيب‏زايى دنباله‏روى نيز در آن است كه تربيت را در اثر حركتى به شدت انفعالى، دچار استحاله مى‏سازد. همچون محورهاى پيشين، در اين محور نيز بايد به داد و ستد نهانى ميان دو قطب آسيب توجه داشت. بروز گسست، نسل پيشين را بر آن مى‏دارد كه به دنباله‏روى روى آورد، چنانكه دنباله‏روى در شكل نهايى خود، نسل پيشين را چنان به بى‏معنايى دچار مى‏سازد كه ممكن است‏به رها كردن نسل بعدى و گسست رضا دهد. در حالت‏سلامت، هدايت قرار دارد. هدايت‏با گسست متفاوت است زيرا هدايت مستلزم آن است كه هدايت‏گر به زبان مخاطب خود و در حد انديشه او سخن بگويد. همچنين، هدايت‏با دنباله‏روى نيز آشكارا متفاوت است زيرا هدايت‏گر بايد مخاطب خود را به سوى حقيقت‏هايى راه ببرد.


پس از اشاره به آسيب‏ها و سلامت تربيت دينى به طور كلى، اكنون، به توضيح بيشتر آنها در خصوص مهدويت مى‏پردازيم.


در قطب نخست آسيب‏ها، گسست ميان دو نسل مطرح است. چنانكه گذشت، گسست هنگامى رخ مى‏دهد كه هم‏زبانى و هم‏انديشى نسل پيشين و نسل بعدى ناممكن گردد. اين آسيب در مساله مهدويت نيز مى‏تواند رخ دهد. هنگامى كه مباحث و مطالب مربوط به مهدويت، به زبانى مهجور مطرح گردد يا با مسائل و مباحثى كه نسل جديد با آنها درگير است، ارتباط نيابد، گسست رخ مى‏نمايد. گاه نسل پيشين، در طرح مساله مهدويت‏با نسل نو، بر جنبه‏هايى فرعى و جانبى از آن تاكيد مى‏كنند يا آن را در قالب نمادهايى عرضه مى‏كنند كه نسل نو چندان ارتباطى ميان آنها و مسائل زمان خويش نمى‏يابد. در حالى كه مسائل محورى و اساسى مهدويت، چنان است كه با مسائل جارى هر نسلى ارتباط مى‏يابد و اين گونه جنبه‏هاى مهدويت است كه بايد در كانون توجه قرار گيرد. در ادامه بحث، به مسائل محورى مهدويت اشاره خواهيم نمود.


در نقطه مقابل، قطب آسيب‏زاى ديگر، دنباله‏روى نسل پيشين نسبت‏به نسل جديد است. چنانكه در بالا بيان شد، دنباله‏روى از آن رو آسيب‏زاست كه نسل جديد را از آرمانها محروم مى‏سازد و آنها را در حد اميال يا آراء رايجشان محدود مى‏نمايد. اگر در عرصه مهدويت نيز دنباله‏روى رخ نمايد، چهره‏اى آسيب‏زا به آن داده مى‏شود. دنباله‏روى در عرصه مهدويت، به دو شكل مى‏تواند آشكار شود: نخست، سخن نگفتن از آن، به سبب اين كه به ذائقه نسل جديد، خوش نمى‏آيد. دوم، سخن گفتن از آن، اما به گونه‏اى كه به الگوهاى رايج‏حكومتى و سياسى، فروكاسته شود. به طور مثال، اگر امروزه، دمكراسى، شكل مطلوبى از حكومت محسوب مى‏شود، كسانى بكوشند حكومت مهدى عليه السلام را برحسب آن، مورد فهم و تفسير قرار دهند. در اين مورد، ممكن است‏برخى از روايات نيز مستند قرار گيرد، مانند اين كه از قول پيامبر صلى الله عليه و آله در باره آن حضرت نقل شده است: «مهدى با ياران خود مشورت مى‏كند» (1)


اما هيچ يك از اين دو صورت دنباله‏روى، مطلوب نيست. در مورد نخست، يعنى ذائقه نسل جديد را مناسب با مهدويت نيافتن، دليلى بر ترك آن نيست. بخشى از كار تربيت، ايجاد تغيير ذائقه است. اما در اين خصوص، بيشتر بايد به نحوه عرضه مطلب توسط نسل پيشين، بدگمان بود تا اين كه ذائقه نسل جديد را به طور مستقيم مسئول انگاشت. در مورد دوم، يعنى فروكاستن مهدويت‏به شكل‏هاى رايج‏حكومت مانند دمكراسى نيز ضرورتى بر اين كار نيست. تجربه‏هايى كه بشر در طول راه مى‏يابد، هنوز خامى‏هاى بسيار دارد و بايد در تب و تاب تحولات جوامع بشرى آزموده شود، چنانكه امروزه، دمكراسى با همه جنبه‏هاى مثبتى كه دارد، مورد نقادى‏هاى بسيارى است. بى ترديد، آينده زندگى بشر، شاهد مطرح شدن شكل‏هاى حكومتى بسيار زبده‏ترى از دمكراسى خواهد گرديد.


به دور از دو قطب آسيب‏زاى گسست و دنباله‏روى، حالت‏سلامت در اين محور، عبارت از هدايت است. هدايت، متفاوت با گسست و دنباله‏روى است. هادى، هم بايد به زبان و متناسب با انديشه مخاطبان خود سخن بگويد و هم از پيروى اهواء آنان دورى گزيند. مهدويت نيز، چون پاره‏اى از مجموعه معرفتى تربيت دين، بايد اين نقش هدايت‏كنندگى را در جريان تربيت‏بازى كند. براى اين امر، كسانى كه مساله مهدويت را در جريان تربيت دينى مطرح مى‏سازند، بايد هم تناسب و هماهنگى آن را با ذهن و زبان نسل جديد بازشناسى كنند و هم مراقب باشند كه آن را به اميال و آراء رايج آنان فرونكاهند. جالب توجه است كه خود مهدى عليه السلام نيز نقش هدايت‏گرى را بازى خواهد كرد و هواهاى مردم را به هدايت‏بازخواهد گرداند، چنانكه امام على عليه السلام در باره آن حضرت مى‏گويد: «هواهاى نفسانى را به متابعت هدايت الهى بازمى‏گرداند، در روزگارى كه هدايت الهى را به متابعت هواهاى نفسانى درآورده باشند. آراء و انديشه‏ها راتابع قرآن گرداند در روزگارى كه قرآن را تابع آراء و انديشه‏هاى خود ساخته باشند» . (2)


محور چهارم. آسيب‏ها: مريدپرورى و تكروى; سلامت: امامت.

اشاره:

در آسيب‏شناسى تربيت دينى به طور كلى، مريدپرورى و تكروى، دو قطب متقابل آسيب‏زايى محسوب مى‏گردند. منظور از مريدپرورى اين است كه در جريان تربيت دينى، افراد چنان تربيت‏شوند كه مربى را به چشم مراد خويش ببينند، به اين معنا كه وى را وراى سؤال قرار دهند و او را چنان بنگرند كه گويى منشا اوليه حق است. اين شان تنها از آن خداست و جز او هر كه باشد، نه منشا اوليه حق است و نه در وراى سؤال قرار دارد. از سوى ديگر، تكروى نيز در تربيت دينى، آسيب‏زاست. تكروى، نفى هرگونه اقتدا به ديگران، به منزله پيشرو، و خود، گونه‏اى از آنارشيسم دينى است. تكروى نيز آسيب‏زاست زيرا افراد را در حد خودشان محدود مى‏گرداند و آنها را از مزاياى وجودى ديگران محروم مى‏سازد. در اين محور نيز داد و ستدى نهانى ميان دو قطب آسيب وجود دارد، يعنى مريدپرورى به تكروى منجر مى‏شود و تكروى نيز سرانجام از مريدپرورى سربرمى‏آورد. در حالت‏سلامت، امامت قرار دارد. امامت، نه با مريدپرورى سازگار است و نه با تكروى. ناسازگارى آن با تكروى آشكار است، اما ناسازگارى آن با مريدپرورى نيز از آنجا ناشى مى‏گردد كه امام در مفهوم اسلامى كلمه، منشا اوليه حق نيست‏بلكه ملازم با حق است و نه تنها خود را در وراى سؤال نمى‏بيند، بلكه از سؤال استقبال مى‏كند و در پى آن، ملازمت‏خود را با حق آشكار مى‏سازد.


پس از اشاره كلى به مفاهيم آسيب و سلامت در اين محور، اكنون، آن را در مورد خاص مهدويت و تربيت مهدوى، مورد بحث قرار مى‏دهيم.


مريدپرورى، به منزله يكى از قطب‏هاى آسيب در تربيت دينى، صورت محرف امامت است. هر گاه افراد، امامان را چنان بستايند كه گويى آنان، منشا اوليه حق و حقيقت‏اند، اين چهره محرف آشكار مى‏گردد. اين گونه افراد، به سبب همين تعبير نادرستى كه از امامت دارند، و آن را به يكى از لغزشگاه‏هاى آسيب‏زاى تربيت دينى تبديل مى‏كنند، «محب غال‏» (دوستدار افراط گر) ناميده شده‏اند. افراط گرى آنان در اين است كه امام را از حد خويش، فراتر مى‏برند و او را به مقام و منزلت الوهى برمى‏كشند. تنها در باره خداوند، در قرآن آمده است : «الحق من ربك‏» . (3)


اما نسبت امام با حق اين است كه او با حق ملازمت و همراهى (معيت) دارد و با آن مطابقت مى‏ورزد.


در خصوص حضرت مهدى (عج) نيز همين سخن جارى است. در متون اسلامى، براى در امان نگهداشتن افراد از لغزيدن در ورطه مريدپرورى، همواره بر اين نكته تاكيد شده است كه امام مهدى عليه السلام، در كار سترگى كه به انجام خواهد رساند، كارگزار و فرمانبر خداست. به طور مثال، در روايتى كه حمران بن اعين نقل مى‏كند مى‏خوانيم: «از امام باقر عليه السلام سؤال كرده به او عرض كردم: آيا قائم تو هستى؟ پس آن حضرت فرمود: زاده و تربيت‏يافته بيت رسولم و خونخواهى كننده‏ام (يا از من خونخواهى كنند) و آنچه خدا بخواهد انجام مى‏دهد..» . (4)


در اين روايت، امام باقر عليه السلام، ابتدا «قائم‏» را به معناى لغوى يا مفهوم عام آن كه در مورد هر يك از امامان شيعه صادق است، بكار مى‏برد و در پايان روايت، با دريافتن مقصود اصلى سؤال كننده، حضرت مهدى عليه السلام را با ذكر برخى ويژگى‏ها معرفى مى‏كند. اما آنچه در اينجا مقصود است، تعبير


«يفعل الله ما يشاء»


(آنچه خدا بخواهد انجام مى‏دهد) است. اين تعبير، بيانگر آن است كه هر امامى كه قيام به برپاداشتن حدود الهى مى‏كند، او تابع فرمان خداست و هر آن چه را او بخواهد، انجام مى‏دهد و اين مطلب، شامل حضرت قائم (عج) نيز مى‏گردد. بنابراين، مساله مهدويت، در فضايى مطرح گرديده است كه تابعيت و عبوديت امام نسبت‏به خداوند در آن موج مى‏زند و اين براى آن است كه امامت در دست عوام و عوام‏زدگان، تبديل به بساط مريد و مرادى نگردد.


به علاوه، هنگامى كه امام، تابع و ملازم با حق بود، خود را در وراى سؤال نمى‏نشاند. در اين مورد، قابل ذكر است كه در روايات مهدويت، بر مشابهت امام مهدى عليه السلام با پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام، از حيث منش و روش زندگى اشاره شده است. (5)


امام على عليه السلام، به صراحت‏خود را در حيطه سؤال قرار داد. امام مهدى عليه السلام نيز بر همين شيوه عمل مى‏كند. سخن امام على عليه السلام در اين خصوص چنين است:


«مپنداريد كه گفتن حق بر من گران مى‏آيد و خواهم كه مرا بزرگ انگاريد زيرا هر كه شنيدن حق بر او گران آيد، يا نتواند اندرز كسى را در باب عدالت‏بشنود، عمل كردن به حق و عدالت‏بر او دشوارتر است. پس با من از گفتن حق يا راى زدن به عدل بازنايستيد زيرا من در نظر خود بزرگتر از آن نيستم كه مرتكب خطا نشوم و در اعمال خود از خطا ايمن باشم، مگر آن كه خدا مرا در آنچه با نفس من رابطه دارد، كفايت كند زيرا او تواناتر از من به من است. ما و شما بندگانى هستيم در قبضه قدرت پروردگارى كه پرورش دهنده‏اى جز او نيست..» . (6)


از سوى ديگر، قطب دوم آسيب، يعنى تكروى، نيز در تربيت مهدوى قابل قبول نيست. تكروى در جريان تربيت دينى، در دو صورت رخ مى‏دهد: نخست‏با نفى امامت و دوم با پذيرش و در عين حال، تعميم امامت. در حالت نخست، نياز به امامت، بعد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نفى مى‏گردد و چنين تصور مى‏شود كه هدايت پيامبر صلى الله عليه و آله به مردم ارزانى شده و هر كس بخواهد مى‏تواند در طريق هدايت راه بسپارد و در اين مسير، نيازى به راهبر و امام نيست. در حالت دوم، امامت‏به صراحت نفى نمى‏شود، اما اختصاص آن به امامان معصوم عليهم السلام، نفى مى‏شود، به گونه‏اى كه هر كس مى‏تواند امام خويش باشد.


در روايات مربوط به مهدويت، هر دو گونه تكروى، نفى شده است. در خصوص مورد اول، يعنى نفى امامت، در برخى روايات به اين نكته اشاره و انتقاد شده است كه در آينده امت اسلامى، كسانى تندروى خواهند نمود و خواهند گفت كه امامت‏باطل شده است. به طور مثال، در روايتى از قول امام على عليه السلام خطاب به «حذيفه يمانى‏» آمده است:


«...پس اين امت پيوسته ستمگرند و همچون سگان در ستيز با يكديگر بر حرام دنيا بسرمى‏برند، در درياهاى هلاكت و گودال‏هاى خون، عمر سپرى كنند تا آن زمان كه غائب شونده از فرزندان من از ديدگان مردم پنهان شود و مردم به گفتگو افتند، آيا او گم شده، يا كشته شده، يا خود وفات يافته است، كه فتنه شدت گيرد و بلا نازل شود و آتش جنگ قبيله‏اى برافروزد و مردم در دينشان تندروى كنند و همصدا شوند كه حجت از ميان رفته و امامت‏باطل شده است...به خداى على قسم! كه حجت امت همان هنگام برپا و در راههاى آن (امت) گام برمى‏دارد، به خانه‏ها و كاخ‏هايشان داخل مى‏شود، در شرق و غرب زمين در گردش است، گفته‏ها را مى‏شنود و بر جماعت‏سلام مى‏كند، او مى‏بيند اما ديده نمى‏شود تا زمان و وعده‏اش فرا رسد..» . (7)


در مورد دوم، يعنى تعميم امامت، نيز در روايات مهدويت، انتقاد صورت پذيرفته است. امامت، مشروط به شروطى است كه مهم‏ترين آن، اين است كه امام، آلوده به ستم نباشد، چنانكه وقتى ابراهيم عليه السلام در باره امامت فرزندان خويش از خدا مسالت نمود، خداوند در پاسخ فرمود:


«پيمان من به بيدادگران نمى‏رسد» . (8)


از اين رو، خداوند امامت را در شان هر كسى ننهاده است. در اين مورد، در روايتى، فضيل بن يسار از قول امام صادق عليه السلام مى‏گويد:


«هر كس خروج كرده، مردم را به سوى خود فراخواند در صورتى كه كسى در ميان مردم باشد كه از او برتر است، پس چنين شخصى گمراه و بدعت‏گذار است‏» . (9)


در حالت‏سلامت. تربيت دينى، مستلزم قبول امامت است. حضرت مهدى (عج) نيز يكى از جمله امامان شيعه است. قبول امامت، به معناى انكار مريدپرورى و تكروى است. اين هردو، چون آفت‏هاى تربيت دينى محسوب مى‏شوند. در حالت مريدپرورى، فرد تربيت‏شونده، در حد انسانى ديگر كه مراد تلقى شده، متوقف مى‏ماند و از تقرب جستن به كمال بى‏پايان، يعنى خداوند، بازمى‏ماند. در مقابل، در حالت تكروى، فرد تربيت‏شونده، در حد خود، محدود مى‏شود و از بهره جستن از نمونه‏ها و الگوهاى برجسته بازمى‏ماند.


در روايات مربوط به مهدويت، امامت، چون امرى متفاوت با مريدپرورى و تكروى، معرفى شده است. براى وضوح بيشتر اين معنا، در زير به دو روايت ديگر استناد خواهيم نمود.


در خصوص تمايز امامت‏با رابطه مريد و مرادى، امام به منزله كسى معرفى مى‏گردد كه راه و رسم و حد و حدود الهى را پى‏جويى مى‏كند. عبدالعزيز بن مسلم از قول امام رضا عليه السلام مى‏گويد:


«...امام است كه حلال خدا را حلال و حرام او را حرام مى‏دارد و حدود الهى را برپا مى‏دارد و از دين خدا دفاع مى‏كند و با حكمت و موعظه نيكو و دليل رسا به راه پروردگارش فرامى‏خواند..» . (10)


در خصوص اهميت امامت و نفى تكروى نيز در روايتى، زراره از قول امام صادق عليه السلام مى‏گويد:


«امام خود را بشناس كه چون او را شناختى اين امر چه پيش افتد و يا دير فرارسد، تو را زيانى نمى‏رساند» . (11)


محور پنجم. آسيب‏ها: قشرى‏گرى و عقل‏گرايى; سلامت: عقل‏ورزى.

اشاره:

در اين محور، آسيب‏هاى تربيت دينى، در دو قطب متقابل قشرى‏گرى و عقل‏گرايى قرار دارد. منظور از قشرى‏گرى، جمود بر ظواهر متون دينى، در مقام فهم، و ظواهر مناسك شريعت، در مقام عمل، است. قشرى‏گرى از اين جهت آسيب‏زاست كه انسان را در قشر دين متوقف مى‏سازد و به اين ترتيب، خود فرد را از دين بى‏بهره و ديگران را در دام بدفهمى گرفتار مى‏سازد. از سوى ديگر، مراد از عقل‏گرايى آن است كه كسى بخواهد عقل را صافى همه چيز بگرداند، به نحوى كه درستى هر معرفت‏يا فايده هر عملى كه توسط عقل علمى يا فلسفى، به اثبات قطعى و مسلم نرسد، پذيرفتنى نخواهد بود. اين گرايش نيز در تربيت دينى آسيب‏زاست زيرا عقل آدمى را چنان توانى نيست كه هر چيزى را به اثبات برساند. به اين ترتيب، عقل‏گرايى، فرد را از حقايق بسيارى محروم و از نتايج آنها بى‏بهره خواهد ساخت. در حالت‏سلامت، عقل‏ورزى قرار دارد. تفاوت عقل‏ورزى با قشرى‏گرى مشخص است، اما تفاوت آن با عقل‏گرايى در آن است كه عقل‏ورزى، مستلزم اثبات علمى و فلسفى امور نيست، بلكه گاه با گمان نيز به پيش مى‏رود. انسانها برخى از معرفتها و اعمال را به كمك گمان‏هاى عاقلانه، در دسترس خود قرار مى‏دهند.


اكنون، پس از اشاره كلى به نكات اين محور در تربيت دينى، در خصوص مهدويت، با اندكى تفصيل درباره آن سخن خواهيم گفت.


قشرى‏گرى در دين، مانع فهم عمق معارف دينى مى‏گردد و از اين رو، بسترى براى رشد كج‏فهمى و انحراف و بدعت است. نمونه بارز اين امر در زمان حكومت امام على عليه السلام توسط خوارج آشكار گرديد; كسانى كه حاضر نشدند به ورق‏هاى كاغذين قرآن تعرض كنند، اما سرانجام بر آن شدند تا قرآن ناطق را خاموش كنند. اين گونه قشرى‏گرى، همواره در كمين تربيت دينى است. در دوران غيبت امام مهدى عليه السلام نيز همواره اين تهديد وجود دارد. ذهن‏ها و انديشه‏هاى خام متدينان، آنان را به بدفهمى و بدعت وامى‏دارد، چنانكه به هنگام ظهور مهدى عليه السلام، سخنان او و احكام دينى كه او مطرح مى‏سازد، در نظر مردم، جديد و ناشناخته است. ابوبصير از قول امام باقر عليه السلام مى‏گويد كه ايشان در مورد مهدى عليه السلام فرمود: «هنگامى كه آن حضرت قيام كند، با امرى نوين و فرمانى جديد و طريقه‏اى نو و حكمى تازه قيام خواهد كرد..» . (12)


اين سخن حاكى از آن است كه چگونه در دوران غيبت، قشرى بودن افراد، آنان را به تعبيرهاى نادرست از احكام دينى خواهد كشاند. امام صادق عليه السلام به اين نكته اشاره دارد، آنجا كه مى‏فرمايد:


«قائم عليه السلام در جريان پيكار خود، با امورى روبرو مى‏گردد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله با آنها روبرو نشد. همانا رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى به سوى مردم آمد كه آنان، بت‏هاى سنگى و چوب‏هاى تراشيده را مى‏پرستيدند، ولى عليه قائم عليه السلام مى‏شورند و كتاب خدا را عليه او تاويل مى‏كنند و بر اساس آن با او مى‏جنگند» . (13)


بنابراين، يكى از آسيب‏هايى كه در كمين تربيت مهدوى، هم‏چون تربيتى دينى، قرار دارد اين است كه افراد تحت تربيت، ذهن‏ها و انديشه‏هايى ناپرورده و خام داشته باشند و معارف و حكمت‏هاى دين را در حد فهم‏هاى قاصر خود، محدود و محصور سازند.


از سوى ديگر، عقل‏گرايى نيز يكى ديگر از ورطه‏هاى لغزش است. عقل‏گرايى به اين معناست كه افراد بخواهند در عرصه دين، همه چيز را پس از اثبات قطعى عقل بپذيرند. در اين تصور، عقل، چنان انگاشته مى‏شود كه گويى آن را هيچ حد و حدودى نيست و ياراى آن را دارد كه بر فراز هر حقيقتى بايستد و آن را در حيطه خود، تحليل كند و بشناسد. چنين تصورى، نه با واقعيت عقل هماهنگ است و نه با تربيت دينى، سازگار. عقل، حدودى دارد و برخى از امور را به سبب محاط بودن در آنها مى‏پذيرد. عقل، هم‏چنانكه برخى از امور را در پرتو روشن تحليل خود، مى‏پذيرد، امور ديگرى را در سايه‏روشن حيرت، مورد قبول قرار مى‏دهد. دين، آدمى را از جمله به حقايقى از اين دست رهنمون مى‏گردد. از قضا يكى از دلايلى كه براى غيبت امام زمان عليه السلام ذكر شده، آشكار شدن بن‏بست‏هاى عقل‏گرايى در مفهوم افراطى آن است. به عبارت ديگر، غيبت، فرصتى است‏براى اين كه انسان‏هاى كره خاكى، هر چه در توان عقلى خويش دارند، در جستجوى سعادت بكار زنند. هنگامى كه آنان، بن‏بست‏هاى عقل‏گرايى را آزمودند، گوش شنواترى براى شنيدن پيام غيبى مهدى عليه السلام خواهند داشت.


حالت‏سلامت در تربيت دينى، عقل‏ورزى است. عقل‏ورزى، باور به توانايى عقل در دريافتن حقايق عميق است، بدون آن كه حدود توانايى آن انكار شود. عقل‏گرايى، نوعى مطلق‏گرايى در عرصه عقل است كه پذيرفتنى نيست. اما عقل‏ورزى، مطلوب تربيت دينى است زيرا دين، آدمى را به حقايق ژرفى فراخوانده است كه با عقل‏ورزى قابل حصول است. فهم مساله مهدويت، خود از جمله امورى است كه مستلزم بذل فهم و باريك بينى بوده است; به ويژه كه شيعه، در مطرح نمودن مساله مهدويت، تحت فشارهاى سياسى حاكمان زمان قرار داشته و در اين خصوص، ناگزير بوده به رمز سخن بگويد. از اين رو، در خصوص مهدويت نيز دعوت به ژرف انديشى و باريك بينى صورت پذيرفته است. به طور مثال، در روايتى، مفضل بن عمر از قول امام صادق عليه السلام مى‏گويد: «خبرى كه آن را درك مى‏كنى، از «10» خبر كه صرفا آن را روايت مى‏كنى بهتر است، همانا هر حقى داراى حقيقتى است و هر كار درستى را نورى است. سپس فرمود: و به خدا سوگند! كسى از شيعيان خود را فقيه نمى‏شماريم تا اين كه به رمز، سخنى به او گفته شود و او آن رمز را دريابد، همانا اميرالمؤمنين عليه السلام بر منبر كوفه فرمود:


«به راستى كه فتنه‏هايى ظلمانى و كدر و تاريك پشت‏سر داريد كه جز نومه (كسى كه عنوانى در مردم ندارد و به كلى قدرش مجهول و ناشناخته است) كسى از آن نجات نمى‏يابد.» به آنحضرت عرض شد: اى اميرمؤمنان، نومه چيست؟ فرمود: آن كسى است كه مردم را مى‏شناسد ولى مردم او را نمى‏شناسند، و بدانيد كه زمين از حجت‏خداى عزوجل خالى نمى‏ماند..» . (14)


گذشته از اصل مساله مهدويت كه به دلايل تاريخى، دريافت آن مستلزم باريك‏بينى بوده است، هم اكنون نيز درك درست مسائل مربوط به مهدويت، مستلزم عقل‏ورزى است. اين مسائل شامل امورى چون نقادى نسبت‏به عقل‏گرايى، تبيين نقش‏هاى سازنده اعتقاد به مهدويت در جريان زندگى فردى، اجتماعى و تاريخى، و مسئوليت‏شيعه در دوران غيبت است.


محور ششم. آسيب‏ها: خرافه‏پردازى و راززدايى; سلامت: حق‏باورى.

اشاره:

در اين محور، آسيب‏هاى تربيت دينى، به طور كلى، عبارت از خرافه‏پردازى و راززدايى است. خرافه‏پردازى هنگامى در تربيت دينى، آشكار مى‏گردد كه حقايق ماوراى طبيعى دين، دستخوش عوام‏زدگى گردد. آسيب‏زايى خرافه‏پردازى، نه تنها از آن جهت است كه اين حقايق، تحريف مى‏گردد، بلكه همچنين از آن رو است كه در افراد تحت تربيت، بلاهت را دامن مى‏زند. در قطب مقابل، راززدايى قرار دارد. راززدايى نيز از جمله آسيب‏هايى است كه در كمين تربيت دينى قرار دارد. آسيب‏زايى اين امر در آن است كه دين و معارف دينى را در حد طبيعت، به زير مى‏كشد و عملا مقصود عمده‏اى را كه تربيت دينى، به عهده داشته، نقض مى‏كند و آن بركشيدن آدمى از خاك به سوى خدا بوده است. چنانكه در محورهاى پيشين نيز ذكر شد، داد و ستد نهانى ميان دوقطب آسيب را نبايد ناديده گرفت. خسته شدن از خرافه‏پردازى، كار را به راززدايى مى‏كشاند، چنانكه راززدايى، در آخرين حد خود، جهان را كوچك و عبث مى‏گرداند و زمينه را براى خرافه‏پردازى آماده مى‏كند. در حالت‏سلامت، حق‏باورى قرار دارد. تربيت دينى، آدمى را به حق‏باورى سوق مى‏دهد. حق، نه خرافه است و نه به ضرورت، از هرگونه رازآميزى به دور است.


پس از اشاره كلى به محتواى آسيب و سلامت در اين محور، در خصوص مهدويت، به توضيح بيشتر آن خواهيم پرداخت.


قطب نخست آسيب، يعنى خرافه‏پردازى، در زمينه مهدويت نيز همچون ساير معارف دينى، قابل گسترش است. به ويژه، از آنجا كه امام زمان عليه السلام در غيبت‏به سر مى‏برد، مطامع سوداگران و خامى عاميان و عوام‏زدگان، بستر مناسبى براى خرافه‏پردازى فراهم مى‏آورد. نمونه‏هايى از اين امر را مى‏توان در داعيه‏هاى اين و آن، بر رؤيت امام زمان يا رؤياهاى مربوط به آن حضرت ملاحظه نمود. هر چند امكان اين امر، در اصل، منتفى نيست و برخى از اخبار، حاكى از رؤيت آن حضرت توسط بعضى از بزرگان بوده است (15) ، اما اندك نيست قصه‏هاى بى‏بنيادى كه در اين زمينه پرداخته‏اند. از اين رو، در برخى از روايات آمده است كه هر كس ادعا كند با امام زمان عليه السلام ارتباط دارد، او را كذاب بدانيد.


قطب دوم آسيب، يعنى راززدايى، نيز در زمينه مهدويت، رخ داده و رخ مى‏دهد. در راززدايى، اين گرايش وجود دارد كه امور، همواره چون امورى طبيعى نگريسته شوند و ردپاى هر امر ماوراى طبيعى در آنها محو گردد. نمونه اين مواجهه با مهدويت را مى‏توان از جمله در مقدمه معروف ابن خلدون ملاحظه نمود. ابن خلدون كه مالكى مذهب بود، امكان بى‏اعتبار شمردن اخبار مربوط به مهدى عليه السلام را نداشت زيرا اين اخبار در ميان اهل سنت نيز رواج داشته است. اما وى كوشيده ست‏بر اساس ديدگاه فلسفى خود در باب جامعه بشرى، مهدويت را تفسير كند. از نظر وى، عصبيت، اساس حكومت و نظام اجتماعى بشرى را مى‏سازد و بر اين اساس، مى‏گويد چون عصبيت فاطمى و به طور كلى، عصبيت قريش، از ميان رفته، ظهور مهدى عليه السلام از خاندان فاطمه عليه السلام و به پاداشتن حكومتى مقتدر و جهانى ممكن نيست. از اين رو، وى به اين تفسير روى مى‏آورد كه مراد از ظهور مهدى، پيدايش حكومتى مبتنى بر اتحاد قبائل سادات اطراف مدينه و حجاز است. (16)


آسيب‏زايى راززدايى از معارف الهى، نه تنها در اين است كه حقيقتى، از نظر پنهان مى‏ماند، بلكه همچنين در اين است كه آثار تربيتى و تحول بخش آن در زندگى فردى و اجتماعى نيز فرصت‏بروز نمى‏يابد. راززدايى از مهدويت و تبديل نمودن آن به يك واقعه عادى در كنار ساير وقايع عادى، همه آثار تربيتى فردى، اجتماعى و تاريخى اين عقيده قدرتمند و الهام‏بخش را زايل مى‏سازد. ظهور مهدى عليه السلام، چون وعده‏اى حتمى و الهى، افق روشنى براى بيدار نگاه داشتن اميد عدالت و كوشش نمودن در راه تحقق آن و انتقاد نمودن از حاكميت‏هاى جارى است. راززدايى از مهدويت، به منزله از ميان بردن تمام اين آثار گرانقدر و تحول آفرين است.


به دور از دو قطب آسيب، يعنى خرافه‏پردازى و راززدايى، حالت‏سلامت در اين محور عبارت از حق‏باورى است. چنانكه اشاره شد، حق‏باورى به معناى پذيرفتن معارف حق دينى است. حق‏باورى با خرافه‏پردازى متفاوت است زيرا در اينجا تنها پذيرش حقايق يا انديشه‏هاى مسلم دينى مورد نظر است; به علاوه، حق باورى با راززدايى نيز متفاوت است زيرا بسيارى از حقايق دينى و از جمله مهدويت، رازآميز است.


در مساله مهدويت، حقيقت‏هايى وجود دارد كه رازآميز است و پذيرفتن آنها لازمه تربيت دينى است. از جمله امور رازآميز در مهدويت، خود مساله غيبت‏بلند مدت مهدى عليه السلام است. هر چند پاره‏اى از حكمت‏ها براى غيبت ذكر شده، اما حكمت اساسى غيبت، ناآشكار است و از جمله اسرار الهى محسوب شده است كه تنها پس از رفع آن، حكمتش آشكار خواهد شد. اين نكته، از جمله در روايتى آمده است كه در آن، عبدالله بن فضل از قول امام صادق عليه السلام مى‏گويد: «همانا براى صاحب اين امر، غيبتى است چاره‏ناپذير كه هر فرد گمراهى در آن ترديد مى‏كند. پس گفتم: چرا چنين است فدايت گردم؟ گفت: به دليلى كه مجاز نيستيم آن را براى شما بازگوييم. گفتم: پس حكمت غيبتش چيست؟ گفت: حكمت غيبت وى چون حكمتى است كه در غيبت‏هاى حجت‏هاى پيشين خدا وجود داشت. به راستى كه حكمت آن، آشكار نمى‏گردد مگر بعد از ظهورش، چنانكه حكمت كارهاى خضر عليه السلام در سوراخ كردن كشتى، كشتن پسربچه و بالابردن ديوار، براى موسى عليه السلام آشكار نگرديد مگر به هنگام جدايى آن دو. اى پسر فضل، به راستى اين امر، از امور الهى، سرى از اسرار خدا و غيبى از غيب‏هاى الهى است و هنگامى كه دانستيم او حكيم است، تصديق مى‏كنيم كه كارها و سخنان او همه حكمت است، هر چند كه دليل آن براى ما آشكار نباشد» . (17)


جنبه رازآميز ديگر، شكل زندگى مهدى عليه السلام و قيام ناگهانى وى است. در احاديث، به هنگام اشاره به شكل زندگى مهدى عليه السلام، شباهت وى با يوسف نبى عليه السلام مورد توجه قرار داده شده كه برادران وى به هنگام مواجهه با او در زمان حاكميتش در مصر، وى را نشناختند. يزيد كناسى از قول امام محمدباقر عليه السلام مى‏گويد: «صاحب اين امر را با يوسف شباهتى است، او فرزند كنيزى سيه چرده است، خداوند كار او را يك شبه برايش اصلاح مى‏كند» . (18)


محور هفتم. آسيب‏ها: انحصارگرايى و كثرت‏گرايى; سلامت: حقيقت‏گرايى مرتبتى.

اشاره:

در اين محور، دو قطب متقابل آسيب در تربيت دينى، انحصارگرايى و كثرت‏گرايى است. مراد از انحصارگرايى آن است كه ادعا شود تمامى حقيقت، در نزد دين واحدى قرار دارد و اديان ديگر، هيچ بهره‏اى از حقيقت نبرده‏اند. دين اسلام، با اين كه آخرين و كامل‏ترين دين الهى است، اما پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با فراخواندن اهل كتاب براى اتفاق نظر در حقايق الهى مشترك ميان اسلام و اديان پيشين، انحصارگرايى را به ديده قبول ننگريست. آسيب انحصارگرايى در آن است كه امكان گفتگو ميان اديان را نفى مى‏كند و از اين طريق، مانع بسط هدايت مى‏گردد. از سوى ديگر، كثرت‏گرايى نيز آسيب ديگرى در جريان تربيت دينى است. كثرت‏گرايى در اينجا به اين معناست كه ادعا شود، اديان مختلف، به يك اندازه از قيقت‏برخوردارند و هيچ يك، ترجيحى به ديگرى ندارد. اين ديدگاه با قبول كمال بيشتر اديان و شرايع متاخر ناسازگار است و نوعى بى‏تفاوتى نسبت‏به انتخاب راه بهتر را به بار مى‏آورد. در حالت‏سلامت، حقيقت‏گرايى مرتبتى قرار دارد. در اين ديدگاه، نظر بر آن است كه حقيقت مى‏تواند به درجات مختلف در نزد اديان و شرايع مختلف وجود داشته باشد. بر اين اساس، ممكن است دينى از دين ديگر كامل‏تر باشد و حقيقت‏بيشترى را در خود جلوه‏گر بسازد. اين ديدگاه، نه تنها امكان گفتگو ميان اديان را فراهم مى‏آورد، بلكه انگيزه حقيقت‏جويى را براى يافتن بيشترين ميزان حقيقت در افراد تامين مى‏كند.


اكنون، پس از اشاره به آسيب و سلامت در تربيت دينى به طور كلى، نكات اين محور را در زمينه مهدويت، توضيح خواهيم داد.


انحصارگرايى چون يكى از آسيب‏هاى تربيت دينى، در عرصه مهدويت‏به اين نحو ممكن است آشكار گردد كه اعتقاد به حكومت عدل مهدى عليه السلام، موجب تحريم هر حكومتى پيش از آن گردد. اين ديدگاه عملا در برخى از معتقدان به مهدويت آشكار شده است. بر اين اساس، نظر بر آن بوده است كه پيش از حكومت مهدى عليه السلام، هيچ كس حق حكومت ندارد. حتى در اين مورد، با تفسيرى اشتباه‏آميز، به برخى از روايات مربوط به مهدويت نيز استناد شده است. به طور مثال، در روايتى، مالك بن اعين از قول امام باقر عليه السلام مى‏گويد: «هر پرچمى كه پيش از پرچم حضرت قائم عليه السلام برافراشته گردد صاحب آن طاغوت است‏» . (19)


از اين روايت، چنين برداشت نموده‏اند كه هيچ حكومت عدلى، قبل از قيام مهدى عليه السلام، برقرار شدنى نيست. در حالى كه مقصود اين روايت آن است كه هر كس با ادعاى امامت و ايفاى نقش مهدى عليه السلام، قيام كند، او طاغوت است. از اين رو، در روايات ديگر، ذكر شده است: «هر كس مقام ما - يعنى امامت - را ادعا كند، او كافر [يا مشرك] است‏» . (20)


بر اين اساس، تفسير و ترويج مهدويت، به اين عنوان كه هر حكومتى قبل از حكومت مهدى عليه السلام، طاغوت است، فهمى آسيب‏زا از مهدويت است. پيامد عملى چنين فهمى، عدم تلاش براى برقرارى حكومت عادلانه، پيش از ظهور امام مهدى عليه السلام است و حاصل عملى آن، تمكين نسبت‏به هر گونه حكومت جورپيشه خواهد بود.


در مقابل، كثرت‏گرايى نيز قطب دوم آسيب است. كثرت‏گرايى به مفهوم برابر دانستن طريقه‏هاى مختلف، مى‏تواند به اين نتيجه منجر شود كه هر وضع موجودى، مشروع تلقى شود. در حالى كه انحصارگرايى در عرصه مهدويت، به تحريم هر حكومتى منجر مى‏شود، كثرت‏گرايى، به تجويز هر حكومتى ختم خواهد شد. آسيب‏زايى چنين موضعى در تربيت‏سياسى، آشكار است.


حالت‏سلامت در اين محور، حقيقت‏گرايى مرتبتى است. در عرصه مهدويت، اين نكته حاكى از آن است كه مهدى عليه السلام و حكومت وى، مثل اعلاى عدالت است و پيش از او، هر حكومتى، به هر ميزان به اين مثل اعلى نزديك باشد، يا به عبارتى، هر چه عادلانه‏تر باشد، به همان ميزان از مقبوليت و مشروعيت‏برخوردار است.


به علاوه، جالب توجه است كه در حكومت مهدى عليه السلام، همچنان اهل كتاب مى‏توانند بر عقايد دينى خود پايبند باشند. امام مهدى عليه السلام با اهل كتاب مسالمت مى‏ورزد، چنانكه پيامبر صلى الله عليه و آله اين كار را كرد. اين مضمون روايتى است از قول امام صادق عليه السلام:


«[پرسيدند] پس وضع اهل ذمه در نزد او چيست؟ فرمود: او با آنان مسالمت مى‏ورزد چنانكه رسول خدا با آنان مسالمت ورزيد و جزيه مى‏دهند و [در برابر حكومت اسلامى] سر فرود مى‏آورند» . (21)


همچنين، در روايتى از قول امام باقر عليه السلام آمده است: «[قائم عليه السلام] در ميان اهل تورات با تورات و در ميان اهل انجيل با انجيل و در ميان اهل قرآن با قرآن داورى مى‏كند» . (22)


پى‏نوشت‏ها:

1. عن النبى صلى الله عليه و آله: «فيستشير المهدى اصحابه‏» (الزام الناصب، به نقل از آقائى و همكاران، درسنامه تاريخ عصر غيبت، ص 256) 2. على عليه السلام: «يعطف الهوى على الهدى اذاعطفوا الهدى على الهوى و يعطف الراى على‏القرآن اذا عطفوا القرآن على‏الراى‏» (نهج‏البلاغه: خطبه 138) 3. بقره: 147.
4. عن حمران بن اعين، قال: «سالت ابا جعفر عليه السلام فقلت له: انت القائم؟ فقال: قدولدنى‏رسول الله صلى الله عليه و آله و انى المطالب بالدم، و يفعل‏الله ما يشاء، ثم اعدت‏عليه، فقال: قد عرفت‏حيث تذهب، صاحبك المبدح البطن، ثم‏الحزاز براسه، ابن‏الارواع، رحم الله فلانا.» (غيبت نعمانى، باب 13، ص 314)
5. امام صادق عليه السلام: «يسير بسيرة رسول‏الله ولايعيش الا عيش اميرالمؤمنين‏» (الغيبه، شيخ‏طوسى، ص 277)
6. على عليه السلام: «ولاتظنوا بى استثقالا من حق‏قيل لى ولا التماس اعظام لنفسى فانه‏من‏استثقل الحق‏» ان يقال له او العدل ان يعرض‏عليه كان العمل بهما اثقل عليه‏فلا تكفوا عن‏مقالة بحق او مشورة بعدل فانى لست فى‏نفسى بفوق ان اخطى و لاآمن ذلك من فعلى‏الا ان يكفى الله من نفسى ماهو املك به منى‏فانما انا و انتم‏عبيد مملوكون لرب لا رب‏غيره...» (نهج‏البلاغه، خطبه 207)
7. عمرو بن سعد عن اميرالمومنين على بن ابى‏طالب عليه السلام انه قال يوما لحذيفة بن اليمان: «...فلاتزال هذه الامه جبارين يتكالبون على حرام الدنيا، منغمسين فى‏بحار الهلكات و فى‏اودية الدماء حتى اذا غاب المتغيب من ولدى عن عيون‏الناس و ماج الناس بفقده او بقتله اوبموته، اطلعت الفتنة و نزلت البلية‏والتحمت‏العصبية و غلا الناس فى دينهم واجمعوا على ان الحجة ذاهبة والامامة‏باطلة...فو رب على ان حجتها عليهاقائمة ماشية فى طرقها داخلة فى دورهاوقصورها جوالة فى شرق هذه الارض و غربهاتسمع الكلام و تسلم على الجماعة‏ترى و لاترى الى الوقت و الوعد...» (همان ماخذ، ص‏207- 206)
8. «قال و من ذريتى قال لاينال عهدى الظالمين‏» (بقره: 124)
9. عن الفضيل بن يسار قال: سمعت ابا عبدالله جعفر بن محمد عليه السلام يقول: «من خرج يدعوالناس و فيهم من هو افضل منه فهو ضال‏مبتدع.» (همان ماخذ، باب 5، ص 167)
10. عن عبدالعزيز بن مسلم قال... «ثم قال [الرضا عليه السلام] ...الامام يحل حلال الله و يحرم‏حرام الله و يقيم حدود الله و يذب عن دين الله و يدعو الى سبيل ربه‏بالحكمة و الموعظة‏الحسنة...» (همان ماخذ، ص 318)
11. عن زرارة قال: قال ابوعبدالله عليه السلام: «اعرف‏امامك فانك اذا عرفته لم يضرك تقدم هذا الامر او تاخر.» (همان ماخذ، باب 25، ص 470)
12. عن ابى بصير عن ابى جعفر محمد بن على عليه السلام...قال: «اذا خرج يقوم بامر جديد وكتاب جديد و سنة جديدة و قضاء جديد، على العرب شديد و ليس‏شانه الا القتل لايستبقى احدا و لا تاخذه فى الله لومة لائم‏» (غيبت نعمانى، باب 13، ص 368) .
13. عن محمد بن ابى حمزه عن بعض اصحابه عن ابى عبدالله عليه السلام قال: سمعته‏يقول: «القائم عليه السلام يلقى فى حربه مالم يلق رسول الله صلى الله عليه و آله، ان رسول الله صلى الله عليه و آله‏اتاهم وهم يعبدون حجارة منقورة و خشبا منحوتة وان القائم يخرجون عليه فيتاولون عليه كتاب‏الله و يقاتلونه عليه.» (غيبت نعمانى، باب‏17، ص 424)
14. عن المفضل بن عمر قال: قال ابوعبدالله عليه السلام: «ان‏من ورائكم فتنا مظلمة عمياء منكسفة‏لاينجو منها الا النومة، قيل: يا اميرالمؤمنين و ماالنومه؟ قال: الذى يعرف الناس و لا يعرفونه و اعلموا ان الارض لاتخلو من‏حجة لله عزوجل...» (غيبت نعمانى، باب 10، ص 202)
15. به طور مثال، منتخب الاثر، الفصل الخامس، باب «فيمن رآه فى الغيبة‏الكبرى‏» .
16. همچنين بنگريد به مقدمه مترجم، آيت الله كمره‏اى، بر كتاب كمال‏الدين و تمام النعمه شيخ صدوق.
17. عن عبدالله بن الفضل الهاشمى قال: سمعت الصادق جعفر بن محمد عليه السلام يقول: ان لصاحب هذاالامر غيبة لابد منها، يرتاب فيها كل مبطل فقلت: ولم‏جعلت فداك؟ قال: لامر لم يؤذن لنا فى كشفه، قلت فما وجه الحكمه فى غيبته؟ قال: وجه الحكمة فى غيبات من تقدمه من حجج الله تعالى ذكره، ان وجه‏الحكمة فى ذلك لاينكشف الا بعد ظهوره كما لاينكشف وجه الحكمة لما اتاه‏الخضر من خرق السفينة و قتل الغلام و اقامة الجدار لموسى عليه السلام الا وقت‏افتراقهما يابن‏الفضل ان هذاالامر امر من امر الله تعالى و سر من سرالله وغيب من‏غيب الله و متى علمنا انه عزوجل حكيم صدقنا بان افعاله و اقواله كلها حكمة وان كان وجهه غيرمنكشف لنا.» (منتخب الاثر، الباب الثامن و العشرون، ص 330)
18. عن يزيد الكناسى قال: سمعت ابا جعفر الباقر عليه السلام يقول: «ان صاحب هذاالامر فيه شبه من يوسف، ابن امة سوداء، يصلح الله له امره فى ليلة.» (غيبت‏نعمانى، باب 10، ص 237)
19. عن مالك بن اعين الجهنى عن ابى جعفر الباقر عليه السلام انه قال: «كل راية ترفع قبل راية‏القائم صاحبها طاغوت‏» (غيبت نعمانى، باب 5، ص 166)
20. عن الفضيل قال: قال ابو [عبدالله] جعفر عليه السلام: «من ادعى مقامنا - يعنى الامامة - فهو كافر، او قال: مشرك.» (همان ماخذ)
21. عن الصادق عليه السلام...فما يكون من اهل الجزيه عنده؟ قال: «يسالمهم كما سالمهم رسول الله و يؤدون الجزيه عن يد و هم صاغرون‏» (بحار، به نقل از صدر، تاريخ مابعدالظهور، ص 568)
22. عن الباقر عليه السلام: «يحكم بين اهل التوراة بالتوراة و بين اهل الانجيل بالانجيل و بين اهل الزبور بالزبور و بين اهل القرآن بالقرآن.» (غيبت نعمانى، ص 125)

منابع


قرآن كريم، ترجمه محمد مهدى فولادوند، انتشارات سازمان پژوهش و برنامه‏ريزى آموزشى وزارت آموزش و پرورش، 1378.


نهج‏البلاغه، سيد شريف رضى، ترجمه محمد آيتى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1378.


آقائى، پورسيد و همكاران، درسنامه تاريخ عصر غيبت، قم: مركز جهانى علوم اسلامى، 1379.


الصافى الگلپايگانى، لطف‏الله، منتخب الاثر فى الامام الاثنى عشر، قم: مؤسسة‏السيدة المعصومة، 1421 ه‏ق.


الصدر، السيد محمد، تاريخ مابعدالظهور، بيروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1412 ه ق.


صدوق، شيخ، كمال الدين و تمام النعمه، ترجمه آيت الله محمدباقر كمره‏اى، تهران: انتشارات كتابفروشى اسلاميه، 1377 ه.ش.


طوسى، شيخ، الغيبه، قم: مؤسسة‏المعارف الاسلاميه، 1417 ه.ق.


نعمانى، محمد، غيبت، ترجمه جواد غفارى، تهران: كتابخانه صدوق، بازار سراى ارديبهشت، 1363 ه‏ش.


دكتر خسرو باقرى

کریمی که جهان پاینده دارد               تواند حجتی را زنده دارد

 

دانلود پروژه و کارآموزی و کارافرینی

mohamadaminsh

mohamadaminsh
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1389 
تعداد پست ها : 25772
محل سکونت : خوزستان
دسترسی سریع به انجمن ها