عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر کس حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار اوست. بحارالأنوار، ج43، ص261

نقش اراده در تحقق همت

نقش اراده در تحقق همت
پنج شنبه 5 اسفند 1389  02:16 ق.ظ

همت یكی از حالات نفسانی است كه عزم جدی بر عملی را بر می‌انگیزد و مقاومت‌ها و موانع را از سر راه برمی دارد. این انگیزه قوی، در حوزه اراده قرار می‌گیرد. از این رو، می‌توان مدعی شد كه همت، اراده قوی در انسان است كه به عزم ختم می‌شود و شخص در صورت بهره مندی از این حالت و تبدیل آن به ملكه نفسانی، صاحب عزم می‌شود كه در قرآن تنها شماری معدود و به اندازه انگشتان یك دست از پیامبران بدان ستوده شده اند و حتی به صراحت خداوند از عدم وجود عزم در حضرت آدم(ع) سخن به میان آورده و وی را بدین صفت نستوده است.
بنابراین، برای شناخت مفهوم همت و عزم می‌بایست به موضوع اراده پرداخت و نقش آن را در این میان شناخت نویسنده با مراجعه به آموزه‌های قرآنی بر آن است تا تحلیل قرآن را از اراده و مشیت و عزم ارائه دهد و از این مسیر، مفهوم قرآنی همت را به دست آورد. با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم.
 
اراده، انگیزه‌ای برای خواستن
انسان هر چیزی را كه می‌خواهد و طلب می‌كند، می‌بایست تصویر ذهنی از آن داشته باشد. این تصویر ذهنی هرچند اجمالی است ولی به وی نشان می‌دهد كه آن چیز در چه سطح از انتظارات اوست و چه خواسته ای از وی را برآورده می‌سازد و به كدام نیاز او پاسخ می‌دهد. بدین ترتیب چیزهایی به عنوان اهداف حركت‌های انسانی، سطح بندی و اولویت بندی می‌شود و هركسی با توجه به شرایط خود، چیزی را به عنوان هدف آغازین، میانی و پایانی درنظر می‌گیرد و یا چیزی را به عنوان ارزش ابتدایی، میانی و غایی قرار می‌دهد و براساس این دو الگوی ذهنی برای دست یابی به آن‌ها حركت می‌كند و كار و تلاش خویش را ساماندهی می‌كند. همه ما از این حالت نفسانی همانند دیگر حالات نفسانی به علم حضوری و شهودی آگاهی داریم و آن را درك و فهم می‌كنیم. این حالت چنان كه گفته شد، یكی از مراتب خواستن چیزی است و از این رو آن را به انگیزه نیز تعبیر می‌كنند، ولی باید گفت كه همه حالات خواستن نفسانی، انگیزه می‌باشند؛ زیرا تا چیزی در خارج طلب نشود و به دست نیاید همواره به عنوان انگیزه شناخته می‌شود.
صحاح اللغه درباره واژه اراده می‌نویسد كه این واژه از ماده «رود» گرفته شده و به معنای خواستن و طلب كردن است. با این همه در معنای اراده اصطلاحی اراده انسان اختلاف است.
برخی آن را اعتقاد و باور به سودمندی چیزی دانسته‌اند، یعنی تصدیقی است كه در ذهن صورت می‌گیرد و انسان در هنگام ارزیابی و سنجش، به این نتیجه می‌رسد كه رابطه آن چیز ذهنی با وجودش، رابطه مثبت و سازنده‌ای است و می‌تواند برای شخص مفید باشد. بنابراین شخص، تصدیق و حكم می‌كند كه این امر برای وی مفید و سازنده است. این تصدیق و حكم به مفید بودن، اراده نامیده می‌شود. برخی اراده را همان داعی یا انگیزه دانسته‌اند. البته این سخن نمی تواند تعریف كامل و جامع از اراده باشد، زیرا چنان كه گفته شد، انگیزه در همه حالات خواستن، نمود می‌یابد، ولی اراده زمانی تحقق می‌یابد كه انسان به مفید بودن امری تصدیق كرده و خواهان تحقق آن باشد. البته نباید فراموش كرد كه صرف تصدیق مفید بودن، به معنای خواستن آن چیز نخواهد بود، زیرا ما بسیاری از امور را مفید دانسته و آن را تصدیق می‌كنیم ولی هیچ گونه انگیزه و اراده‌ای برای تحقق و انجام و یا به دست آوردن آن در ما شكل نمی‌گیرد. برخی گفته‌اند، اراده همان شوق نفسانی به انجام یا تحقق چیزی است و این زمانی پدید می‌آید كه انسان علم و دانش به مفید بودن چیزی داشته و بخواهد آن را بدست آورد یا تحقق بخشد. دراین صورت اراده در آدمی تحقق می‌یابد و فعل آن را بر ترك آن برتری و ترجیح می‌دهد.
برخی اراده را به عزم راسخ بر انجام فعل تفسیر كرده اند كه پس از تصور و تصدیق به فایده و میل و جزم پدید می‌آید. (تعلیقه شرح منظومه، سبزواری، ج2، 647) بنابراین، اراده كه همان عزم راسخ بر انجام كاری است، پس از تحقق اموری چون تصور علمی از چیزی، تصدیق به فایده آن، شوق و میل به آن و انجامش، جزم بر انجام پدید می‌آید و حركتی را در آدمی بر می‌انگیزد كه از آن به اراده یاد می‌شود. برخی نیز اراده را تنها به حالتی تعریف كرده‌اند كه موجب می‌شود تا آدمی فعل و انجام چیزی را بر ترك آن ترجیح دهد. (كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج1، ص132) یعنی زمانی كه تصور و تصدیق و شوق پدید آمد و شخص انجام آن را بر ترك آن ترجیح داد، اراده تحقق یافته است حتی اگر بدون جزم و عزمی باشد. بر این اساس، می‌توان گفت كه اراده مرتبه ای پیش از جزم و عزم است.
هرمعنایی كه از اراده انسانی در نظر گرفته شود، نمی‌تواند در خداوند معنا یابد، زیرا اراده انسانی، حالت نفسانی و حادث است، بنابراین باید معنای دیگری برای اراده الهی در نظر گرفت كه هدف بحث ما دراینجا نیست. ناگفته نماند كه اراده الهی به دو شكل ذاتی و فعلی در آموزه‌های قرآنی بیان شده است و خداوند بارها از اراده خود سخن گفته كه از جمله می‌توان به آیه «انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له كن فیكون» (سوره 82، آیه36) اشاره كرد.
 
نسبت مشیت و اراده
از آموزه‌های قرآنی بر می‌آید كه مشیت، امری فراگیرتر از اراده است، چنان كه مشیت، كلی تر بوده و پیش از اراده تحقق می‌یابد. از این رو مشیت انسانی متوقف بر مشیت الهی است: و ما تشاوون الاان یشاءالله؛ شما چیزی را مشیت نمی كنید مگر آن چه خداوند مشیت كرده است. (تكویر، آیه 29 و سوره انسان آیه30) اما اراده انسانی می‌تواند بر خلاف اراده الهی باشد. بنابراین می‌بایست مشیت را امری غیر از اراده دانست، زیرا در مقام مشیت هیچ كسی حتی انسان نمی تواند برخلاف مشیت الهی حركت كند، ولی در مقام اراده، انسان می‌تواند حركتی برخلاف اراده الهی داشته باشد، از این رو در آیات قرآنی از اراده‌های مخالف انسانی با اراده‌های الهی سخن به میان آمده است. (نساء، آیه27)
نسبت اراده و عزم و همت
اما درباره نسبت اراده با همت باید گفت با توجه به دو معنای اصطلاحی اخیر از اراده، همت، به یك معنا همان اراده، قصد جدی، جزم و عزم راسخ بر انجام كاری و چیزی با وجود موانع و مقاومت هاست؛ زیرا در عزم این معنا دیده نشده است كه حتما با موانع و مقاومت همراه باشد؛ در حالی كه در همت بر چیزی، مولفه و عنصر مقاومت و مانع به عنوان امر اصلی درنظر گرفته می‌شود؛ زیرا حالت همت چنان كه علامه طباطبایی در المیزان بیان می‌كند، در صورتی پدید می‌آید كه خواسته شخص با مانع و مقاومت همراه باشد، از این رو به سبب موانع و مقاومت به عنوان دغدغه ذهنی شخص تبدیل شده و حزن و غم و اندوه او را برانگیخته است.

عالم محضر خداست درمحضر خدا گناه نکنید حضرت امام (ره)

hasantaleb

hasantaleb
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : شهریور 1387 
تعداد پست ها : 58933
محل سکونت : اصفهان
دسترسی سریع به انجمن ها