عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: نزدیک‌ترین شما به من در روز قیامت، کسانی هستند که در دنیا بیشتر از دیگران بر من صلوات فرستند.

تمثيل در قرآن

تمثيل در قرآن
پنج شنبه 23 تیر 1390  02:55 ب.ظ

تمثيل در قرآن
انَّ اللّه لايستجي اَن يضربَ مثلاً ما بعوضةَ فما فوقهافاماالذين آمنوا فيعلمون انه الحق من ربهم و اماالذين كفروفيقولون - ما ذا ارادَاللّه بهذا مثلاً. يضلُّ به كثيراً و يهدي بهكثيراً و ما يضلُّ به الالفاسقين.(البقره، 20 تا 24)
«خداي شرم نكند كه زند مثل بيشه اي يا چيزي كه فزون آنبود پس ايشان كه گروندگانند دانند كه آن مثل درست است از خدايايشان و اما ايشان كه كافرانند ميگويند اين چه سخن باشد و چه خواست خدا باين مثل كه زد؟ بسياري را به آن گمراه كند و بسياريرا به آن راه مينمايد و گمراه نكند مگر فاسقان را (كه ازفرمانبرداري بيرون شده اند)» .مفسرين عامه گفته اند: اين تمثيل در اثبات اين معني است كه تمثيلات در كتب الهي جايز و شايع است. چه پس از آن كه در آيات سابقه خداوند مثلي چند آورد اينك در پي آن محاسن و منافع آن رابيان مي فرمايد و حق آن را ادا مي كند و گفته اند:
«واشرط في المثل ان يكون علي وفق الممثل له منالحجةاللتي تعلق به التمثيل في العظم والصغر و النحسة والشرف دون اممثل. فان التمثيل انما يصاراليه لكشف المعنيالممثل له، و رفع العجاب عنه، و ابراز. في صورةالمشاهدالمحسوس، ليساعدالوهم العقل و يصالحه عليه. فان المعنيالصرف انما يدركه العقل مع منازعة من الوهم لان منطبعةالعيل الي الحسن و حب المحاكات و لذلك شاعتالامثال في الكتب الالهيه، فيمثل الحقير كما يمثل العظيمبالعظيم، و ان كان الممثل اعظم من كل عظيم- كما مثل فيالانجيل غل الصدر بالنخالة و القلوب القاسية بالحصاة ومخاطبة السفهاء باثارة الذنابير و جاء في الكلام العرباسمع من قراد و اطيش من فراشه و اعز من فخ البعوض.
و نيز گفته اند - سبب نزول اين آيه آن بوده است كه چون خداي مثال فراوان از مگس و عنكبوت و نحل و مورچه در كتاب خود آورد،يهوديان گفته اند: خداي را از ذكر اين موجودات حقير چه اراده بوده؟و مشركان نيز گفته اند خدايي را كه اين موجودات را ذكر كند پرستش نخواهيم كرد و چون آن هر دو گروه بر ايذاء پيغمبر متفق بودند، براين سخنان اعتراض كردند. از اين رو، آيه فوق نازل شد. تا عظمتو اهميت امثال را به آنان بفهماند كه اگر جمله خلايق جمع شوند كه پشه اي بيافرينند هر آينه از اين كار در مي مانند و البته خداوند از ذكرچنين مخلوقي ضعيف بر سبيل تمثيل و از آن بالاتر نيز مانند مگس يا عنكبوت ابا نخواهد كرد.
در بعضي تفاسير «لايستحيي» را به معني لايترك گرفته اند و دراين صورت معني چنين است كه خداي متعال رها نخواهد كرد كه مثلي به پشه بزند «و ما فوقها» را به معني كوچكتر از پشه نيزگرفته اند.
در تفاسير شيعه، در اين باب سخني از امام صادق (ع) روايت كنند كه شامل حكمي بليغ و اندرزي بسيار عالي و دقيق است و آن اين كه فرمود: «انما ضرب الله المثل با لبعوضة لانها علي صغرحجمها خلق الله فيها جميع ما خلق الله في الفيل مع كبره و زيادةعضوين آخرين و هما جناحيها».
و نيز گفته اند كه اين مثل در شأن اميرالمؤمنين(ع) و رسول الله(ص) است «و ما فوقها» اشاره به رسول خداست چه آنان كه ايمان آوردند كه: اميرالمؤمنين(ع) يكون حقاً من ربهم كما اخذ الرسول الميثاق عليهم له».
صدرالدين شيرازي به مناسبت اين آيه به مشرب خود تحقيقي لطيف در باب رواج و كثرت امثال در كلام انبياء و حكما انجام داده وگفته است: «امثال در كتب الهي بسيار و در عبارات فصحاي عرب وغير عرب فراوان و در اشارات حكماء و مرموزات ايشان و همچنيندر صحف اوايل و آثار متقدمين به كثرت آمده است چنان كه در علم هندسه كه در آنجا خيال را با حس ظاهر تركيب كنند تمثيل رامضاعف سازند و امر عقلي را به خيال و امر متخيل را به شكل محسوس هندسي مجسم كنند. زيرا آدمي هرگاه معنايي به خاطرآورد كه عقل آن را درك كند خيال با آن منازعت نمايد اما اگر باتشبيه و تمثيلي قرين باشد خيال به معاونت عقل آمده و عقل بهادراك آن معني توانا شود چه از طبيعت خيال تقليد و محاكات استو براي هر معنايي مثالي محسوس مي طلبد... از اين رو از خداوندحكيم بعيد نخواهد بود كه امور حقير را به اشياء حقير و امور خطير رابه اشياء خطير تمثيل فرمايد.
صاحب كشاف در تفسير اين آيه نكته لطيفي را متذكر است كه حاكي از دقت نظر وحدت بصر مؤلف آن كتاب است. ترجمه سخن او اين است. چه بسيار كه در خلال كتابهاي كهنسال جنبنده اي خرد مشاهده مي شود كه چون اوراق آن را برفشانند ديده شود و گرنه ساكن و آرام بماند و اگر حركت دستي ببيند بگريزد پس خداوندي راپرستش سزاست كه صورت اين جانور را بداند و اعضا پيدا و پنهان آن را بيافريند و تفاصيل خلقت آن را بشناسد و ديده او را روشنايي بخشد و بر ضمير و باطن او آگاه باشد چه بسا كه در آفرينش جنبندگاني ديگر از او خردتر وجود دارند كه ما را از آن اطلاعي نيست و گفته اند:
يا من يري مدّالبعوض جناحها في ظلمةاليل البهيم الاليل
و يري عروق بناطها في بحرها والفح في تلك العظام النحل
و نزديك به همين معني است كه سعدي گفته:
                                      حاجت موري بعلم غيب بداند در بن چاهي بزير صخره ي صما
تمثيل به ذره در ادب فارسي بسيار آمده و آن يا اشاره به كميّت در مقام تشبيه اشياء فراوان و كثير است و يا به كيفيت در موردتشبيه با مور خرد و حقير.
حافظ مي فرمايد:
                            اي عاشقان كوي تو از ذره بيشتر من كي رستم بهوصل تو كز ذره كمترم
و نيز ذره را در برابر آفتاب تمثيل كنند موقعي كه چيزي يا كسي با همه پستي و حقارت به طلب مطلوبي بلند مرتبت برآيد.
و نيز حافظ مي فرمايد:
                   به هواداري او ذره صفت رقص كنان تا به سرچشمه خورشيد درخشان بروم
صوفيه را در معناي اين مثال باصطلاحات و مبادي خودتأويلاتي است. يكي از ايشان گفته: «اماالذين آمنوا فيعملون انهالحق... الخ» يعني كساني كه در نزد شاهد ازل به نعمت مشاهده رسيده اند و جمال حق را ديده و كلام او را شنيده، ميدانند كه قرآن حق است و از پروردگار است، پس آن كس كه ديدهاش به سرمةاصطفي نوراني گشته مشاهدات صفات الهي را به چشم سر و ديدهراز ببيند ولي آن كس كه بينايي او را نور تجلي كتاب حق كور باشددر وادي گمراهي و ضلالت رفته و نابود گردد.
و نيز گفته اند: «بين العبد و بين الله بحران»: «بحرالهلاك وبحرالنجاة و قد يهلك في بحرانجاة خلقٌ كثيرٌ كماقال يضلُّ به كثيراًو يهدي به كثيراً».
شيخ شبستري: در بيان آن كه عظم و صفر موجودات امرياست نسبي و در حقيقت آن اشياء كه به چشم ما خرد و حقير نمايندباز مظهر جمال حق اند گفته است:
بهر جزوي ز خاك اربنگري راست هزاران آدم اند روي هويداست
باعضا پشة هم چند پيل است در اسما قطرهي مانند نيل است
درون حبه صد خرمن آمد جهاني در دل يك ارزن آمد
به پر پشهي در جاي جاني درون نقطه ي چشم آسماني
به آن فردي كه آمد حبهي دل خداوند دو عالم راست منزل...
و نيز گفته اند:
اگر در فكر گردي مرد كامل هر آينه كه گويي نيست باطل
كلام حق همي ناطق بدين است كه باطل ديدن از ضعف يقين است
وجود پشه دارد حكمتاي خام نباشد در وجود تير و بهرام
نویسنده:اكبرزاده، محمود

 

وقتی احساس غربت می کنید یادتان باشد که خدا همین نزدیکی است .

******

alizare1

alizare1
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : خرداد 1389 
تعداد پست ها : 6234
محل سکونت : یزد
دسترسی سریع به انجمن ها