عضویت العربیة English
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: هر که حسین را دوست بدارد، خداوند دوستدار او است. بحارالأنوار، ج43، ص261

اعجاز ائمه(ع)و روایات مربوط به آن

اعجاز ائمه(ع)و روایات مربوط به آن
جمعه 24 تیر 1390  12:37 ق.ظ

اعجاز ائمه(ع)و روایات مربوط به آن( نقد مقاله «حسین‌بن حمدان خصیبی و کتاب الهدا الکبری»)* (قسمت اول)

پدید آورنده : حجت‌الاسلام سیدمحمد نجفی‌یزدی* * ، صفحه 121

مقدمه

در شماره شانزدهم مجله تخصصی طلوع، مبحثی تحت عنوان حسین‌بن‌حمدان خصیبی و کتاب الهدایة الکبری از صدیق ارجمند جناب آقای دکتر صفری ـ دامت برکاته ـ مطرح گردیده بود. این‌جانب ضمن تقدیر از ایشان برای توجه به این مطالب و گشودن دریچه بحث در این‌گونه موارد که کمتر به آن پرداخته شده است، به ویژه در مورد کتب فضائل و معاجز، نکات مبهم فراوانی را در کلام ایشان مشاهده کردم که جهت روشن شدن آن مطالبی را عرضه می‌دارم. به ویژه اینکه نگاهی گذرا به مقاله مذکور ـ همان‌گونه که نویسنده محترم نیز فرموده‌اند ـ نشان می‌دهد که هدف اصلی آن ـ علی‌رغم عنوان جزئی آن که در مورد کتابی خاص و مؤلف آن است ـ بررسی احادیث مربوط به معاجز و کرامات است‌. متأسفانه آنچه این مقاله درباره دلائل و معاجز ائمه(ع) به خواننده عرضه می‌کند، چیزی جز کم‌اهمیت بودن این احادیث و بی‌توجهی بزرگان و فرهیختگان شیعه به آنها و ضعف اسناد و مخالفت عمده آنها با علوم قطعی ‌و عقائد شیعی و نیز جزمی و اسطوره بودن آنها به ویژه با ارائه بخش پایانی نیست‌.

این برداشت به نظر این‌جانب با واقعیت بسیار فاصله دارد و چیزی در حد تحریف حقائق و دور کردن و محروم نمودن مردم از آیات و دلائل بزرگ الهی است. از آنجا که مباحث مطرح شده در مقاله بیشتر جنبه تاریخی و روایی دارد و پاسخ به دعاوی در این‌گونه مباحث، معمولاً نیازمند ارائه منابع و گزارشهای متعدد است، طبیعی است که این مقاله نیز مقداری به درازا انجامیده است. ولی بنده به خوانندگان گرامی اطمینان می‌دهم که با مطالعه و دقت در آنچه بیان شده است، با فضائلی جدید و بینشی برتر در مورد مسئله اعجاز و اهمیت آن و جایگاه آن در قرآن و تاریخ و سنت، مواجه خواهند شد، ان‌شاءالله.

محور بحث در مقاله مذکور در سه بخش خلاصه می‌شود:

شخصیت حسین‌بن‌حمدان خصیبی از نظر مذهب و وثاقت

کتاب الهدایة الکبری از نظر سند و محتوا

نکات و آرای نویسنده مقاله یعنی استاد صفری که مرکز ثقل مباحث است.

خواننده گرامی توجه دارد که بحث از شخصیت یک راوی و یا یک کتاب خاص گرچه قابل توجه است، اما در مبحث ما هدف مهم بیان برخی نکات مهم در مورد معجزات و کرامات اهل‌بیت(ع) و راویان این احادیث است، همچنان‌که نویسنده محترم مقاله به آن اشاره نموده‌اند. پس اگر سخن از خصیبی و کتاب او می‌رود، به جهت دستیابی به هر دو هدف است.

نکته قابل تذکر آنکه هدف این‌جانب تبیین روش بررسی احادیث مرتبط با دلائل است، نه تأیید احادیث کتاب خصیبی یا دیگر احادیث بخش معاجز.

1. شخصیت و ترجمه خصیبی

ابوعبدالله حسین‌بن‌حمدان خصیبی متولد 260ق ـ یعنی آغاز غیبت صغری ـ و متوفی 358 یا 346 یا 334ق است. وی در حلب به خاک سپرده شد.

شواهد علیه خصیبی

در مورد وی سخنان گوناگونی گفته شده است که عده‌ای بر مذمت وی و برخی بر مدح وی دلالت دارد؛ اما عمده آنچه در جرح اوست این است:

الف) ابن‌غضائری: « کذاب فاسد المذهب صاحب مقالة ملعونة... لایلتفت الیه صاحب مقالة ملعون (صاحب مقال ملعون).»

ب) نجاشی: « کان فاسد المذهب، له کتب.»

ج) علامه حلی: همان تعبیر ابن‌غضائری را دارد.

د) گرایش و احترام او به محمدبن‌نصیر نمیری که نزد شیعه جزء غلات و منحرفان مشهور و ملعون است و مستند این امر، جملاتی است که وی در احترام نمیری بیان داشته و حتی برای او ادعای علم غیب و معجزه کرده است.

ه) بخش پایانی کتاب الهدایة الکبری که در آن برای هر امامی بابی تعیین کرده و باب امام یازدهم را محمدبن‌نمیر ملعون می‌داند و روایاتی را در مدح وی ذکر می‌کند که نشان از احترام و اعتقاد وی به نمیری دارد‌.

اقوال و شواهد تأیید خصیبی

الف) روایات اجلاء از او: شیخ طوسی(ره) گوید: «روی عنه التعلکبری.» و ابن‌ندیم گوید: تعلکبری از او روایت کرده و در سال 334ق‌ در خانه وی در کوفه از او حدیث شنیده است و از او اجازه دارد‌.

تلعکبری که نامش هارون‌بن‌موسی است از اجلاء کم‌نظیر امامیه است. نجاشی در حق وی گوید:

کان وجهاً فی اصحابنا ثقة معتمد لایطعن علیه له کتب منها کتاب الجوامع فی علوم الدین، کنت احضر فی داره مع ابنه ابی‌جعفر والناس یقرأون علیه.

اما عبارت شیخ طوسی(ره) در مورد وی بسیار سنگین‌تر است. وی می‌گوید:

(تلعکبری) جلیل القدر عظیم المنزلة واسع الروایة عدیم النظیر ثقة روی جمیع الاصول والمصنفات مات سنة 385ق.

می‌دانیم نقل از ضعفا در نزد قدما، امتیاز منفی و نقطه ضعفی بوده است که در پرونده افراد هنگام ترجمه آنها درج می‌کرده‌اند و چه بسیارند بزرگانی که در مورد آنها گفته شده است: «ثقة الا انه یروی عن الضعفاء.» ابوعمرو الکشی، البرقی، صاحب نوادر الحکمة محمدبن‌احمدبن‌یحیی، علی‌بن‌ابی‌سهل، نصربن‌مزاحم و... از آن جمله‌اند. با این حال دیدیم که هرگز در مورد تلعکبری چنین خرده‌ای نگرفتند و حتی نجاشی تصریح می‌کند که هیچ طعنی بر او نیست.

محدث نوری می‌گوید: از حسین‌بن‌حمدان و کتابش محدثان بزرگ مثل تلعکبری و شیخ حسن‌بن‌سلیمان حلی در منتخب البصائر و رسالة الرجعة و صاحب عیون المعجزات که منسوب به سید مرتضی است و المولی المجلسی و صاحب العوالم و دیگران روایت نقل کرده‌اند.

ب) شیخ طوسی(ره) وقتی او را در فهرست و رجال خویش مطرح می‌کند، هیچ‌گونه مذمتی از وی نمی‌کند، در حالی‌که اگر آن‌گونه که نجاشی و ابن‌غضائری می‌پندارند وی فاسد المذهب و کذاب است، شیخ می‌بایست به آن اشاره می‌نمود.

ج) صاحب ریاض العلماء: «(خصیبی) فاضل عالم محدث من القدماء.»

د) صاحب تعلیقه: محمدعلی‌بن‌الوحید البهبهانی می‌گوید: اینکه خصیبی شیخ الاجازه بوده، اشاره به نوعی وثاقت اوست.

ه) محدث نوری(ره) از فاضل ماهر محمدعلی‌بن‌الوحید در تعلیقه بر نقد الرجال از شیخ معاصر خود نقل کرده است: کسی که در کتاب الهدایة ـ تألیف خصیبی ـ تدبر کند معلوم می‌شود که او از اجلاء امامیه و ثقات ایشان است و شاید آنچه در کتابهای رجالی آمده است ـ‌ از فساد مذهب و دروغگو بودن و... ـ در مورد این فرد نباشد وگرنه جمع میان این دو ممکن نیست‌.

و) ابن‌حجر عسقلانی از علمای اهل‌سنت (م852ق) در مورد مترجم می‌گوید: « احد المصنفین من فقه الامامیة، روی عنه ابوالعباس‌بن‌عقدة واثنی علیه واطراه وامتدحه... .»

ز) ابن‌حجر در ادامه کلام پیشین خود می‌گوید: سیف‌الدوله‌بن‌حمدان در حلب به او اقتدا می‌کرده است.

آن‌گونه که مورخ و عالم بزرگوار سیدمحسن امین گفته است: اگر آنچه در مورد خصیبی گفته‌اند صحیح می‌بود، هرگز امیر سیف‌الدوله که به صحت عقیده اسلامی و ولای عترت طاهره(ع) مشهور است، به او اقتدا نمی‌کرد.

سیف‌الدوله یکی از فرمانروایان حکومت مقتدر آل‌بویه است که از نیمه اول قرن چهارم تا اواخر نیمه اول قرن پنجم بر کشورهای اسلامی حکومت می‌کردند و عراق عجم و فارس و عراق عرب را تسخیر و حتی خلفا را عزل و نصب کردند. ابن‌خلدون می‌گوید: آل‌بویه صاحب دولت عظیمی شدند که اسلام بر سایر امتها بدان مباهات می‌کند. اینان یعنی آل‌بویه بی‌تردید شیعه بوده‌اند، آن هم شیعه دوازده امامی.

پاسخ به شبهات در مورد خصیبی

مهم‌ترین عامل مذمت خصیبی، جمله‌ای است که نجاشی، آن رجالی بزرگ، در مورد وی گفته است و او را فاسد المذهب شمرده است. ولی می‌توان از این شبهه به وجوهی پاسخ داد:

الف) نجاشی به احتمال فراوان در این حکم ـ همان‌گونه که قرائن گوناگون و تتبع نشان می‌دهد و برخی از بزرگان مثل صاحب کلیات فی علم الرجال نیز متذکر شده‌اند ـ متأثر از ابن‌غضائری است و ابن‌الغضائری، همچنان‌که خواهیم گفت، دارای بینش خاص و سختی در مورد راویان و مذهب آنها و به ویژه غلو بوده است که قابل تأیید نیست.

مثلاً نجاشی در مورد مفضل‌بن‌عمر که روایات فراوانی در فضائل و معاجز ائمه(ع) دارد می‌گوید: « کوفی فاسد المذهب، مضطرب الروایة لایعبأ به وقیل انه کان خطابیا وقد ذکرت له مصنفات لایعول علیها.» و ابن‌غضائری می‌گوید: « انه قد زید علیه شیء کثیر حمل الغلاة فی حدیثه حملاً عظیما لایجوز ان یکتب حدیثه.»

علامه حلی(ره) می‌گوید: «فاسد المذهب متهافت لایعبأ به مرتفع القول خطابی.»

می‌بینیم که مفضل و خصیبی هر دو متهم به غلو هستند؛ یکی غلو خطابی و دیگری غلو نمیری و هر دو با عنوان «فاسد المذهب» خوانده می‌شوند، با آنکه شیخ مفید(ره) در کتاب ارشاد، مفضل‌بن‌عمر را از شیوخ اصحاب امام صادق(ع) و خواص و اصحاب سرّ و ثقات مورد اعتماد حضرت و از فقهای صالح برشمرده و شیخ طوسی(ره) ایشان را از سفرای ممدوح شمرده و روایاتی در مدح وی آورده است. همچنین معلی‌بن‌خنیس در راه اهل‌بیت(ع) به قتل رسید و امام صادق(ع) به شدت از قتل وی ناراحت شد و به حاکم وقت ـ داودبن‌علی ـ اعتراض کرد و خواستار قصاص رئیس شهربانی وی شد و خود نیز نیمه شب نفرین کرد و خداوند او را به هلاکت رساند و حضرتش به بهشتی بودن معلی‌بن‌خنیس شهادت داد. با این حال نجاشی در مورد وی می‌گوید: ضعیف جداً لایعول علیه!!

ابن‌الغضائری می‌گوید:

کان اول امره مغیریا ثم دعا الی محمدبن‌عبدالله وفی هذه الظنة اخذه داودبن‌علی فقتله والغلاة یضیفون الیه کثیراً ولااری الاعتماد علی شیء من حدیثه.

محقق خوئی(ره) می‌گوید: « الذی تحصل لنا مما تقدم ان الرجل جلیل القدر من خالص شیعة ابی‌عبدالله(ع).» و جالب اینجاست که ابن‌غضائری به همان اتهام ـ غلو ـ وی را محکوم می‌کند که قاتل وی، او را محکوم کرده است!!

ب) نجاشی تنها به فساد مذهب خصیبی اشاره می‌کند و این با وثاقت وی تنافی ندارد و چه بسا که شخصی امامی نباشد اما ثقه باشد؛ لذا عبارت نجاشی دلالت بر ضعف حدیثی وی ندارد.

ج) قرائن ارائه شده در تأیید خصیبی ـ همچنان‌که گذشت ـ این گمان را به شدت تقویت می‌کند که وی قابل اعتماد بوده است و شبهه فساد مذهب، ناشی از عدم تحمل روایات او و یا برداشت ناصحیح از او و یا انتساب ـ نابجای ـ برخی فرقه‌های ضاله به ایشان است.

به نظر می‌رسد سخن سیدمحسن امین که می‌گوید: این مذمت ریشه در دیدگاه خاص قدما در مورد غلو دارد که به مجرد نقل فضائلی که آنها را غلوآمیز می‌دانسته‌اند، اشخاص را متهم به غلو می‌نموده‌اند، دور از واقع نباشد. و همچنین است سخن محقق رجالی مامقانی که می‌گوید: جمله‌ای از آنچه امروز از ضروریات مذهب است در گذشته غلو حساب می‌شده است و بر همین تضعیف جمعی از ثقات را تفریع کرده‌اند... .

تضعیف ابن‌غضائری

می‌دانیم که آنچه امروز به نام کتاب الضعفاء از ابن‌غضائری در دست است به شدت از نظر اعتبار محل تأمل است. برخی مثل صاحب ذریعه آن را کتابی جعلی می‌دانند که برخی معاندین شیعه برای تضعیف و تنقیص بزرگان، آن را نوشته و به حسین‌بن‌عبیدالله غضائری (م411ق) یا پسرش احمد نسبت داده‌اند.

در مقابل برخی آن را ثابت و معتبر دانسته‌اند، همچنان‌که از کلام علامه حلی در خلاصه به دست می‌آید، و برخی نسبت کتاب را به او تمام نمی‌دانند، مثل محقق خوئی(ره)، زیرا نسبت این کتاب با سند معتبر به غضائری ثابت نیست و برخی دیگر نیز کتاب را ثابت اما آرای غضائری را به جهت تکیه بر اجتهاد و قرائن و آن هم از جهت نقل روایت افراد، بی‌اعتبار می‌دانند.

به هر حال، آنچه امروز نزد بسیاری از علما معروف است آن است که کمتر کسی است که از نیش قلم ابن‌غضائری سالم مانده باشد و شما در عبارت ابن‌غضائری در مورد مفضل‌بن‌عمر و معلی‌بن‌خنیس دیدید که می‌گفت غلات به او توجه خاصی دارند و خود را منتسب به او می‌کنند و به دنبال آن، احادیث وی را غیر قابل اعتماد دانست.

تضعیف علامه حلی(ره)

این تضعیف ریشه در تضعیف نجاشی و ابن‌غضائری دارد که درباره آن توضیح دادیم.

گرایش و احترام خصیبی به نمیری

آنچه در مقاله به عنوان شاهد این مدعی ذکر شده است، سه امر است:

در مقاله آمده است: خصیبی در موارد فراوانی در هنگام ذکر سلسله اسناد روایات خود، از نمیری با احترام یاد می‌کند و حتی در مواردی برای او ادعای علم غیب و معجزه می‌نماید.

جواب: گویا نویسنده محترم دچار همان خطایی شده‌اند که به ابن‌غضائری نسبت داده شده است. زیرا تنها در سه مورد در سلسله سند روایات کتاب از نمیری نام برده شده، یعنی ص392 خبر مفضل و ص112 و ص116. عبارت «عنه بهذا الاسناد» که بدون تمجید است. البته در ص338 و 367 و 323 از او تجلیل می‌شود، ولی هرگز موارد ذکر شده در کل کتاب به ده مورد نمی‌رسد و فراوان نیست. به علاوه این سه مورد را که سخن از باب بودن نمیری برای حضرت عسکری(ع) می‌رود و یا عنوان ادعای معجزه و علم غیب برای وی یاد می‌شود، هر سه مورد را خصیبی از دیگران و باواسطه نقل می‌کند.

در مورد عبارت ص323 آمده است: « وعنه (خصیبی) قال حدثنی ابوجعفر محمدبن‌الحسن قال... .» در مورد عبارت ص367 آمده است: « وعنه عن محمدبن‌اسماعیل الحسنی عن ابی‌الحسن صاحب العسکر(ع)... .» در مورد عبارت ص338 آمده است: « وعنه عن ابی‌الحسن محمدبن‌یحیی وابی‌داود الطوسی قالا: دخلنا علی ابی‌شعیب... .»

می‌بینیم که هیچ یک از عبارتهای مذکور در مدح نمیری را خودش مستقیم نقل نکرده است و صرف نقل از دیگران علامت تأیید ‌و تصدیق نیست. در دو مورد از این سه مورد نیز جریانی را از کرامات حضرت عسکری(ع) نقل می‌کند که نمیری نیز در آن هست و معلوم است محدثی که غرض او جمع‌آوری کرامات است، از چنین قضایایی نمی‌گذرد. اینها همه گذشته از تأملی است که در نسخه موجود کتاب الهدایة الکبری می‌باشد، چرا که صحت این نسخه‌ها ثابت نیست، هچنان‌که خواهد آمد.

یکی از منابع مهم نویسنده در مورد انحراف خصیبی، مطالبی است که در کتاب تاریخ العلویین، نوشته محمد امین غالب الطویل، از علویان معاصر، آمده است.

جواب: معلوم نیست با آنکه مقاله معترف است که عدم ذکر منابع از مهم‌ترین اشکالات کتاب محمد امین است، چگونه بیش از دو صفحه از آن کتاب را به عنوان شاهد نقل می‌کند!!

به هر حال بدون مدرک نمی‌توان کسی را متهم به انحراف از مذهب نمود؛ آن هم مذهب نمیری که بوی کفر از مرام او به مشام می‌رسد.

شاهد سوم در مقاله برای انحراف خصیبی‌، بخش پایانی کتاب الهدایة الکبری است که در مورد دفاع از شخصیتهای غالی معروف است ‌و همچنین بابی که با عنوان

«ما ورد فی ابی‌شعیب محمدبن‌نصیر» دارد و به تمجید او می‌پردازد.

جواب: ما به این مسئله در مبحث مربوط به کتاب الهدایة خواهیم پرداخت، ان‌شاءالله تعالی.

بخش دوم: کتاب الهدایة الکبری

با وجود آنکه از کلمات علما و محدثان به دست می‌آید که حسین‌بن‌حمدان خصیبی دارای کتابی به این نام بوده است‌، در اینکه آیا خصیبی کتابی به این عنوان داشته است میان دانشمندان اتفاق‌نظر نیست. با آنکه عده‌ای مثل صاحب مدینة المعاجز و علامه مجلسی(ره) و محدث نوری(ره) از کتاب او به عنوان الهدایة الکبری نام می‌برند، اما آنچه از شیخ طوسی(ره) و نجاشی و ابن‌شهرآشوب به دست می‌آید این است که کتابی به نام الهدایة الکبری در فهرست تألیفات خصیبی نیست‌.

احتمال دارد که کتاب الهدایة موجود مجموعه‌ای باشد از کتاب تاریخ الائمه و کتاب

اسماء النبی و کتاب احوال اصحاب الائمة واخبارهم. به هر حال به جهت نبود سند قطعی در تعیین متن کتاب الهدایة الکبری، داوری در مورد خصیبی به وسیله مطالب کتاب وی مشکل می‌شود. زیرا احتمال دارد موارد مورد اشکال اصلاً جزء کتاب خصیبی نباشد و به آن اضافه شده باشد. می‌توان برای این مسئله، یعنی عدم استقامت نسخه‌هایی که در آن از نمیری و غلات معروف و مسلم تمجید شده است، به اموری تمسک جست‌.

الف) محدث نوری(ره) بعد از بیان برخی متفردات خصیبی ‌و مذمت وی در مورد مطالبی که در مورد بابهای ائمه(ع) با ذکر امور منافی مذهب آورده است می‌گوید:

نعم کتاب الهدایة المنسوب الیه فی غایة المتانة والاتقان لم‌نر فیه ما ینافی المذهب وقد نقل عنه وعن کتابه هذه الاجلاء من المحدثین.

اگر واقعاً در کتاب هدایة آنچه مربوط به نمیری و بابهای ائمه(ع) و تمجید وی از ملاعین و غلات مشهور است می‌بود، هرگز محدث نوری(ره) این‌گونه در مورد وی سخن نمی‌گفت.

عبارت فوق که با کلمه «نعم» آمده و بعد از بیان مطالبی از او در مورد ابواب ائمهG‌ است، می‌فهماند که مطالب منافی با مذهب وی در کتاب دیگری غیر از هدایة بوده است. به همین جهت است که در برخی موارد، محدث نوری(ره) وقتی احادیثی از خصیبی نقل می‌کند که از متفردات اوست می‌فرماید: «روی الحسین‌بن‌حمدان فی کتابه و هو غیر الهدایة عن... .»

ب‌) قبلاً دیدیم که محدث نوری(ره) از فرزند محقق بهبهانی و او از شیخ معاصر خود نقل نمود که متن کتاب هدایة نشان می‌دهد که حسین‌بن‌حمدان از اجلاء امامیه و ثقات ایشان بوده است.

ج) تتبع در کتاب الهدایة مطبوع فعلی این گمان را تقویت می‌کند که نسخه مورد استفاده آن دارای تحریفات و اغلاط فراوانی بوده است زیرا‌ اولاً بسیاری از داستانها و حوادث نقل شده در آن، ضمن اینکه دارای اصل و مدرک خوبی در دیگر منابع شیعی می‌باشد، ولی در جزئیات حادثه با دیگر منابع شیعی اختلافات کمی و کیفی زیادی دارد‌.

ثانیاً بسیاری از اسناد موجود در این کتاب قابل تأمل و تردید است. مثلاً در ص86 جریانی را از محمدبن‌سنان نقل می‌کند که با امام صادق(ع) حج کرده است...، با آنکه طبق نقل خصیبی حضرت صادق(ع) در سال 148ق رحلت نموده است و محمدبن‌سنان به گفته نجاشی سال 220ق یعنی 72 سال بعد از امام صادق(ع) از دنیا رفته است و محمدبن‌سنان را جزء معتمرین نشمرده‌اند، همچنان‌که وی را از اصحاب امام صادق(ع) نیز نشمرده‌اند.

همچنین در ص150 سند مشوشی این‌گونه آورده است: «عنه عن احمدبن‌محمد المجال الصیرفی عن محمدبن‌جعفر الصیرفی عن محمدبن‌علی عن ابی‌حمزة الثمالی عن ابیه عن ابی‌بصیر عن ابی‌عبدالله الصادق(ع).» با آنکه طبقه ابوحمزه ثمالی مقدم بر ابوبصیر است تا چه رسد به طبقه پدر او، و ابوحمزه خود از اصحاب حضرت سجاد(ع) است‌.

یا در ص157 سندی این‌گونه ارائه می‌دهد: «عنه عن جعفربن‌یزید القزوینی عن زید الشحام عن ابی‌هارون المکفوف عن میثم التمار عن سعد العلاف عن الاصبغ‌بن‌نباته... .» که روایت میثم که یار حضرت امیر(ع) است‌، از حضرت به دو واسطه عجیب است و... .

گاهی نیز می‌گوید (ص203): «قال الحسین‌بن‌حمدان الخصیبی شرف‌الله مقامه حدثنی ابوالحسین محمدبن‌علی الفارسی عن ابی‌بصیر... .»

به هر حال نجاشی و شیخ(ره) اسمی از کتاب الهدایة الکبری نبرده‌اند و به کتابهایی هم که اشاره کرده‌اند سند نداده‌اند. در کلام محدث نوری(ره) نیز گذشت که ایشان از این کتاب، با عنوان کتاب منسوب به خصیبی یاد کرده است‌.

آنچه مقاله از نسخه‌های این کتاب از کتابخانه آیت‌الله نجفی مرعشی(ره) نقل نموده، به قرن یازدهم برمی‌گردد نه جلوتر و ذکری از سند این کتاب تا مؤلف نیست که بتوان در مورد آن بررسی کرد.

به هر حال احتمال تحریف در کتاب وی بعید نیست‌، چرا که غالیان برای مشروعیت بخشیدن به مسلک خویش، همواره به دنبال افرادی بوده‌اندکه بتوانند خود را به او منسوب کنند و مناسب‌ترین این شخصیتها کسانی هستند که روایات فضائل و معاجز اهل‌بیت(ع) را روایت کرده‌اند. لذا می‌بینیم که ابن‌غضائری در مورد مفضل‌بن‌عمر می‌گوید: «زید علیه شیء کثیر... .» و در مورد معلی‌بن‌خنیس می‌گوید: «والغلاة یضیفون الیه کثیراً.» و یا نجاشی در مورد داودبن‌کثیر رقی می‌گوید: «والغلاة تروی عنه.»

متأسفانه همین عمل، سبب سوء ظن علما و رجالیون شیعه گشته و چه بسا این‌گونه راویان را تضعیف کرده‌اند، همان‌گونه که در مورد این سه راوی چنین شده است.

به هر حال اصل وجود کتابی در تاریخ ائمه اطهارG‌ و معجزات ایشان از خصیبی قابل قبول است، زیرا رجالیون و بزرگان شیعه از قدیم از کتاب او نقل کرده‌اند. اما اینکه این کتاب به نام الهدایة است و همین نسخه مطبوع فعلی یا موجود در کتابخانه‌های فعلی می‌باشد، نیاز به بررسی بیشتری دارد.

مجموعه آرای نویسنده محترم در مقاله در مورد اسناد کتاب الهدایة به نحو اختصار در امور ذیل خلاصه می‌گردد:

1. وجود ضعفا و مجاهیل در اسناد کتاب

مقاله ضمن شمارش مشایخ بی‌واسطه خصیبی در کتاب الهدایة الکبری تا 107 نفر به وجود تعدادی از افراد ضعیف همچون جعفربن‌محمدبن‌مالک و محمدبن‌(حسن)‌بن‌جمهور که به عللی همچون انحراف عقیده و به ویژه غلو مورد تضعیف قرار گرفته‌اند و تعدادی نیز همانند محمدبن‌یحیی الفارسی که بدون مدح و ذم در کتب رجالی از آنها یاد شده و در اصطلاح به آنها مجهول گفته می‌شود اشاره می‌کند.

جواب: وجود افراد ضعیف به ویژه متهم به غلو در روایات فضائل و معجزات، گرچه هشداردهنده است، ولی هرگز دلیل بر صرف‌نظر کردن از این روایات نیست، بلکه دقت و بررسی بیشتری را می‌طلبد.

اینک برای تکمیل فایده به بررسی این سه نفر که در مقاله به عنوان ضعیف یا مجهول یاد شده‌اند می‌پردازیم.

آیا جعفربن‌محمدبن‌مالک ضعیف است؟

نویسنده مدعی است وی که مقام دوم را در نقل خصیبی دارد، تضعیف شده است‌. ولی جزم به ضعف او بسیار مشکل است، زیرا بزرگانی مثل محمدبن‌حسن‌بن‌احمد‌بن‌ولید در استثنای او از رجال نوادر الحکمة و صدوق و ابن‌نوح که ابن‌ولید را تأیید کرده‌اند، مترجم را تضعیف نموده‌اند.

همچنین ابن‌غضائری او را به سختی نکوهش نموده و می‌گوید:

کذاب متروک الحدیث جملة وکان فی مذهبه ارتفاع ویروی عن الضعفاء والمجاهیل وکل عیوب الضعفاء مجتمعه فیه.

نجاشی در مورد وی می‌گوید:

کان ضعیفاً فی الحدیث. قال احمدبن‌الحسین: کان یضع الحدیث وضعاً ویروی عن المجاهیل وسمعت من قال: کان ایضاً فاسد المذهب والروایة ولاادری کیف روی عنه شیخنا النهبیل الثقة ابوعلی‌بن‌همام وشیخنا الجلیل الثقة ابوغالب الزراری رحمه‌الله.

ولی در مقابل این امور قرائنی او را تأیید می‌کند:

الف) شیخ طوسی(ره) در مورد او می‌گوید: «انه کوفی ثقة ویضفعه قوم روی فی مولد القائم عجل الله تعالی فرجه اعاجیب.»

ب) از ثقات و اجلاء بزوفری و ابن‌عقده و ابوغالب زراری و ابوعلی‌بن‌همام از وی روایت نقل کرده‌اند که علامت خوبی برای ممکن شمردن وثاقت اوست.

به علاوه وی کثیر الروایه است و بزرگان احادیث او را نقل کرده‌اند، همانند ابن‌قولویه و علی‌بن‌ابراهیم و دیگران. لذا می‌بینیم که محقق خوئی(ره) ادله را در مورد او معارض گرفته است. و بعید نیست که علت تضعیف وی همان روایات وی در معاجز و فضائل باشد که امثال ابن‌غضائری و ابن‌ولید را به عکس‌العمل منفی وادار کرده و نجاشی هم از آنها متأثر شده است.

کلام رجالی بزرگ محقق مامقانی در این مقام بسیار هشدار دهنده است. وی می‌گوید:

جمله‌ای از آنچه امروز از ضروریات مذهب ماست، در گذشته غلو حساب می‌شده است و بر همین تفریع کرده‌اند تضعیف جمعی از ثقات را، و گمانم این است که آنچه در حق او ‌ـ مترجم مورد نظر ـ صادر شده از غمز و تضعیف، به جهت روایت تعدادی از معجزات ائمه‌(ع) به ویژه در معجزات ولادت حضرت قائم(ع) است‌، و شاید سخن شیخ(ره) که گفت: «روی فی مولد القائم ـ عجل الله تعالی فرجه ـ اعاجیب»، بعد از آنکه فرمود: «یضعفه قوم»، اشاره به همین است که منشأ تضعیف او نزد اینان‌، همان روایت اعاجیب است در مورد حضرت قائم(ع) و اشاره به اینکه این امر نمی‌تواند منشأ تضعیف باشد.

لذا وی به توثیق او اشاره کرده و سپس آورده که عده‌ای او را تضعیف کرده‌اند و سپس منشأ تضعیف و ضعف آن را با عبارت مختصر نشان داده است. وی سپس اضافه می‌کند: امور حضرت حجت مثل همگی ائمه(ع) عجیب است، بلکه معجزات انبیا همگی اعاجیب است و اگر عجیب نبود که معجزه نبود.

سپس می‌افزاید: اقوی این است که وی ثقه است به جهت توثیق شیخ که مؤید به اموری است. سپس اموری را ذکر می‌کند از جمله روایت آن دو بزرگوار ـ مشایخ نجاشی ـ از وی و اینکه آن دو بزرگوار، همچنان‌که مجلسی اول فرموده، نسبت به مترجم از ابن‌غضائری اعرف هستند و صدوق(ره) نیز این اعاجیب را در کتابهای خود به ویژه کمال الدین آورده است.

ترجمه محمدبن‌حسن‌بن‌جمهور

گرچه ابن‌غضائری و نجاشی او را غالی و فاسد المذهب شمرده‌اند و شیخ در مورد او می‌گوید: «بصری غال»، اما محقق خوئی(ره) طبق مبنای خویش می‌گوید: ظاهر این است که او ثقه است گرچه مذهبش فاسد است... . ما هرچند در وثاقت او به جهت عدم تمامیت مبنای توثیق مذکور تردید داریم، همان‌گونه که ایشان نیز از این مبنی عدول نموده‌اند، ولی حکم به ضعف او نیز به جهت تضعیفات مذکور مشکل است، زیرا کلام قدما در اتهام به غلو و تضعیف افراد از این ناحیه، قابل تأمل است، همچنان‌که قبلاً اشاره شد.

ترجمه محمدبن‌یحیی الفارسی

وی در مقاله راوی اول کتاب الهدایة معرفی شده است. علی‌رغم اینکه گفته شده او دارای مدح و ذمی نیست، شیخ در مورد وی می‌گوید: «روی عنه خلق کثیر وطاف الدنیا وجمع کثیراً فی الاخبار.»، و شاید به همین جهت برخی از رجالیون مثل صاحب وجیزه و بلغه او را ممدوح دانسته‌اند. مؤید همین مسئله این است که ابی‌داود، او را در باب اول کتاب خود ـ که مخصوص رجال معتبر است ـ ذکر کرده است‌.

به هر حال حکم به ضعف این سه نفر بسیار مشکل است و نمی‌توان اینان را نمونه راویان مسلم الضعف ذکر کرد.

2. مجهول و مهمل بودن اکثر مشایخ خصیبی

در مقاله آمده است که اکثر مشایخ کتاب، افراد مهمل هستند و چون احتمال جعل احادیث از ناحیه این افراد بعید نیست، اظهار نگرانی شده است.

جواب: توجه به چند نکته در این مقام سودمند است.

الف) مجهول یا مهمل بودن راوی، بیش از آنکه ضعف واقعی او را برساند، ضعف علمی ما را می‌رساند که نتوانسته‌ایم او را بشناسیم و این عدم آگاهی ما به معنای ضعف واقعی او نیست.

ب) ناشناخته بودن راوی به ویژه مشایخ بلاواسطه یکی از مشایخ به معنای ناشناخته بودن او در نظر شاگردانش نیست و چه بسا حسین‌بن‌حمدان از مشایخ خود آگاهی داشته و آنها را می‌شناخته است.

ج) با آنکه قدما دارای کتب رجالی متعددی بوده‌اند، اما از آنان به جز پنج کتاب مهم بر جای نمانده است و از این پنج کتاب یکی رجال ابن‌غضائری است که قابل اعتماد نیست.

دو تای آن یعنی فهرست شیخ طوسی و نجاشی ـ قدس‌الله‌اسرارهما ـ نیز در مورد راویانی است که دارای کتاب هستند نه بیشتر. یکی هم رجال کشی است که عمده در مورد راویانی است که توسط ائمه(ع) مورد مدح یا ذم قرار گرفته‌اند و تنها کتاب مهم در این مورد رجال شیخ طوسی(ره) است که اکثریت راویان را بدون جرح و تعدیل بیان کرده است.

بنابراین با این کمبود منابع، ما چگونه می‌توانیم جهالت یا مهمل بودن را علامت ضعف بدانیم. پیامبر گرامی اسلام(ص) و امیرالمؤمنین(ع) دارای هزاران صحابه بوده‌اند، اما اکثریت قاطع آنها برای ما ناشناخته‌اند و همچنین است حال دیگر راویان ائمه(ع) و بلکه نگاه گذرا به کتب رجالی نشانگر اکثریت افراد مجهول در میان راویان است.

د) بررسی مجموعه روایات رسیده نشان می‌دهد که توجه بیشتر علمای رجال به بیان حال افراد کثیر الروایه و صاحب کتاب و معروف، به ویژه کسانی که در مباحث فقهی دارای روایات هستند، بوده است؛ اما ترجمه کسانی که دارای روایات اندکی در دیگر مسائل اسلامی مثل تاریخ و یا فضائل و دلائل بوده‌اند، مورد توجه جدی قرار نمی‌گرفته است و این خود عامل مهمی در جهالت یا مهمل بودن بسیاری از راویان بوده است.

ه) ضعف یک راوی هرچند مسلم باشد، دلیل بر کذب و غیرواقعی بودن روایت او نیست، چرا که ممکن است در این خبر راستگو باشد، هرچند که اعتماد به او نمی‌شود کرد. به این جهت است که قرآن مجید در مورد خبر فاسق به تحقیق دستور می‌دهد.

و) تتبع در مشایخ بزرگانی مثل محمدبن‌ابی‌عمیر با بیش از 400 شیخ و بزنطی با 115 شیخ و صفوان‌بن‌یحیی با 230 شیخ نشان می‌دهد که اکثریت این مشایخ مجهول یا مهمل هستند و این پدیده امری نیست که مخصوص مشایخ خصیبی باشد.

ز) وجود راویان مجهول یا مهمل هرچند فراوان یا اکثری در یک کتاب، می‌تواند با صحت آن همراه باشد، همان‌گونه که در کتاب شریف کافی مشاهده می‌کنیم. این کتاب با آنکه طبق اصطلاح متأخرین از 16199 حدیث، مشتمل بر 9485 حدیث ضعیف است، ولی ثقه‌الاسلام کلینی در مقدمه کافی تمامی احادیث خویش را به عنوان آثار صحیحه معرفی کرده است. همچنین کتاب گران‌سنگ من لایحضره الفقیه که حداقل یک سوم آن مرسل است، اما مرحوم صدوق(ره) با تأکیدات فراوان در مقدمه کتاب، همه احادیث کتاب خویش را قابل اعتماد و حجت می‌داند.

بنابراین با توجه به نکات ذکر شده هرگز نباید وجود راویان مهمل را دلیل مردود ‌بودن روایات شخص یا کتابی شمرد، بلکه این‌گونه روایات را باید همانند قطعه فلز یا پولی که احتمال طلای حقیقی بودن آن هست‌، به بوته بررسی سپرد و هرگاه با اصول شناخته شده اسلام و مکتب اهل‌بیتG‌ تنافی نداشت و به ویژه روایات مشابهی در دیگر کتب آن را تأیید کرد ـ همچنان‌که در اکثر احادیث کتاب الهدایة الکبری مشاهده می‌شود ـ باید به آن توجه نمود‌.

البته اظهار نگرانی از وجود راویان مهمل به ویژه در فضای آلوده‌ای که غالیان دنبال بهانه بوده و هستند بجاست، به این معنا که سبب دقت و تحقیق بیشتر در مفاد روایات شود. علمای اعلام ـ قدس‌الله‌اسرارهم ـ همواره سعی در پالایش و تهذیب کتب خود از روایات ناصحیح و به ویژه در بحث غلو داشته‌اند و بلکه حتی اگر روایتی از این نظر ابهام داشته است، بعد از ایراد آن، به توجیه روایت می‌پرداخته‌اند و یا ابهام آن را متذکر می‌شده‌اند.

از همین‌جاست که این خطر نیز که در مقاله آمده است، یعنی احتمال تأثیرگذاری روایات جعلی این افراد ناشناخته در شکل‌دهی باورهای توده مردم شیعه، کم‌رنگ می‌شود، زیرا بررسی روایات این افراد و تطبیق آن با اصول اسلام و مکتب اهل‌بیت(ع) و دیگر روایات و نکات تاریخی و... مانع مقبولیت احادیث جعلی و شکل‌دهی ناصواب باورهای آنان خواهد شد.

آری، این هشدار برای علما بسیار بجاست که اگر در این مورد اهمال ورزند و کار به دست قصه‌پردازان و نادانان افتد ـ آن‌گونه که مشاهده می‌شود ـ دچار عواقب سنگینی خواهیم شد.

3. غالی بودن اکثر مشایخ باواسطه خصیبی

در مقاله آمده است، با مطالعه اجمالی این مشایخ، این نکته مشاهده شده که در آن، افراد شناخته شده متهم به غلو حجم بیشتری را اشغال کرده‌اند. سپس مقاله نام پنج نفر را ذکر می‌کند؛ محمدبن‌علی صیرفی، معروف به ابوسمینه، محمدبن‌سنان زاهری، محمدبن‌صدقه عنبری، عبدالله‌بن‌عبدالرحمن الاصم و داودبن‌کثیر رقی.

جواب: گرچه تصدیق آمار ارائه شده نیاز به بررسی تفصیلی دارد، اما جای تعجب است که نویسنده محترم در بحث مشایخ بی‌واسطه خصیبی، اکثریت آنها را مجهول و بلکه مهمل معرفی نمودند که در هیچ کتاب رجالی اثری از آنها نیست، اما اکنون در مورد مشایخ باواسطه او که طبعاً می‌باید تعدادشان بیشتر و یا چند برابر مشایخ بی‌واسطه باشد، مدعی شناخته شدن آنها در کتب رجالی و معرفی آنها به غلو است.

به هر حال قبلاً گفتیم اتهام به غلو حتی اگر از جانب قدما نیز ثابت شود، برای تصدیق نیاز به بررسی دارد؛ به ویژه در قرن سوم و چهارم که غالیان فراوان بوده‌اند و جو اتهام هم برای دوری از آنان گسترده بوده است و چه بسا برخی از مسلمات مذهب به خاطر احتیاط یا برخی نگرشهای خاص در مراتب غلو، غلو به حساب می‌آمده است. مثلاً در مورد آن پنج راوی که به غلو متهم شده‌اند، تنها ابوسمینه است که غلو او ثابت است.

عبدالله‌بن‌عبدالرحمن الاصم

نجاشی صریحاً ایشان را متهم به غلو کرده و می‌گوید: «ضعیف غال لیس بشیء.»

و ابن‌غضائری می‌گوید: «ضعیف مرتفع القول وله کتاب فی الزیارات مایدل علی خبث عظیم ومذهب متهافت وکان من کذابة اهل البصرة.» ولی قبلاً گذشت که تضعیف به خاطر اتهام غلو آن هم از مثل ابن‌غضائری و سپس نجاشی محل تأمل است.

محمدبن‌صدقه عنبری

شیخ می‌گوید: «بصری غال من اصحاب الرض(ع)»، اما نجاشی در مورد او مدح و ذمی ندارد و حتی شیخ(ره) در امالی از ابراهیم‌بن‌منذر، توثیق او را نقل می‌کند. به هر حال گرچه عنبری متهم به غلو است، اما این اتهام هرگز ثابت نیست‌.

داودبن‌کثیر رقی

آرا در مورد وی به شدت اختلاف دارد. ابن‌غضائری می‌گوید: « کان فاسد المذهب ضعیف الروایة لایلتفت الیه.» نجاشی می‌گوید: «ضعیف جداً والغلاة تروی عنه.» اما شیخ(ره) در رجال خود در اصحاب امام کاظم(ع) می‌گوید: «داودبن‌کثیر الرقی مولی بنی‌اسد ثقة وهو من اصحاب ابی‌عبدالله(ع).» شیخ مفید(ره) در فصل ذکر امامت حضرت رض(ع) می‌گوید:

فممن روی النص علی الرضا علی‌بن‌موسیH بالامامة من ابیه والاشارة الیه منه بذلک من خاصته وثقاته واهل الورع والفقه من شیعته: داود‌بن‌کثیر الرقی و... ومحمدبن‌سنان.

شیخ صدوق(ره) و کشی روایاتی نقل کرده‌اند از امام صادق(ع) که داود رقی را نسبت به خویش همچو مقداد نسبت به رسول‌الله(ص) معرفی می‌کند و یا او را به عنوان مردی از اصحاب قائم(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه) معرفی می‌نماید.

ابوعمرو کشی می‌گوید: غلات می‌گویند: وی از ارکان آنهاست و از او مسائل ناهنجاری در غلو روایت می‌شود، ولی من از هیچ‌یک از مشایخ شیعه نشنیدم بر او طعنی بزنند... .

بنابراین با وجود این همه اختلاف در مورد وی نه تنها نمی‌توان به ضعف او ملتزم شد، بلکه قرائنی وثاقت وی را تأیید می‌کند، مثل تأمل در تضعیفهای مبتنی بر غلو از قدما و ترجیح توثیق شیخ مفید(ره) که سنگین‌تر و اقدم از نجاشی و ابن‌غضائری است. به علاوه عده‌ای از اجلاء از او روایت می‌کنند، مثل محمدبن‌ابی‌عمیر که در مورد وی گفته شده است: جز از ثقه روایت نمی‌کند، و یا جعفربن‌بشیر که در مورد وی گفته شده: «روی عن الثقات و رووا عنه»، و همچنین ثقات دیگری مثل علی‌بن‌اسباط و علی‌بن‌حکم و حسن‌بن‌علی وشاء.

محمدبن‌سنان

وی یکی از راویان کثیر الحدیث و مصنفین بنام امامیه است که نمونه بارز راویان جنجالی است که در مورد وی اقوال گوناگون و ادله مختلف از طرفین ارائه شده است. عده‌ای مانند فضل‌بن‌شاذان و احمدبن‌محمدبن‌سعید و نجاشی و شیخ مفید و شیخ طوسی و محقق حلی و دیگران او را به شدت تضعیف کرده‌اند.

در مقابل عده‌ای نیز ایشان را تأیید کرده‌اند، از جمله شیخ مفید(ره) با عبارت بسیار مهم و سنگین با تجلیل عظیم که در ترجمه داود رقی ذکر کردیم. شیخ طوسی(ره) نیز در کتاب الفقیه، محمدبن‌سنان را از سفرای ممدوح و دارای حسن طریقه و از خواص و متولی امر امام(ع) معرفی می‌کند.

اینها گذشته از روایات متعددی است که در مدح وی آمده است. امام جواد(ع) نیز فرموده‌اند که محمدبن‌سنان هرگز با من مخالفت نکرد و برای او دعا نمود. لذا مجلسی اول بعد از بیان روایات می‌گوید:

مع جلالته فی الشیعة وعلوّ شأنه ریاسته وعظیم قدره ولقائه من الائمة الثلاثة وروایته عنهم(ع) وکونه بالمحل الرفیع منهم.

به هر حال عده‌ای از بزرگان امامیه از قدیم و جدید معتقد به وثاقت وی شده‌اند. با این حال چگونه می‌شود او را به صرف اتهام به غلو که در برخی کلمات قدما آمده است، غالی یا ضعیف دانست. حداقل دیگر نمی‌توان او را به عنوان غالی مسلم مطرح نمود که سبب خدشه در روایات کتاب شود.

4. نبودن راویان بزرگ و معتدل در قسمت انتهای اسناد

نویسنده مقاله می‌گوید: از نکات جالب توجه در این بخش آن است که در هیچ‌یک از قسمتهای انتهایی اسناد به نام شخصیتهای بزرگ امامی همچون زراره، بریدبن‌معاویه، عبدالله‌بن‌ابی‌یعفور و یونس‌بن‌عبدالرحمن که بیشترین تأییدات را از ائمه(ع) داشته‌اند و در میان محافل شیعی با نوعی باورهای اعتدالی شناخته می‌شدند، برخورد نمی‌کنیم که این خود می‌تواند نشانه نوعی صف‌بندی در درون جامعه شیعی در این دوره‌ها باشد.

جواب: این بخش از مقاله دارای چند نکته است: 1. نبود شخصیتهای بزرگ روایی در انتهای اسناد؛ 2. معتدل بودن امثال راویان مذکور؛ 3. صف‌بندی در جامعه شیعه.

در مورد نبود شخصیتهای بزرگ امامی در انتهای اسناد ذکر نکاتی قابل توجه است:

الف) اگر منظور نویسنده، صرفاً اسناد کتاب الهدایة باشد، این بحث آن‌قدر از حساسیت برخوردار نیست که در مورد آن بحث مبسوطی صورت گیرد؛ اما ظاهراً نتیجه‌ای که گرفته می‌شود آن است که بحث نویسنده در مورد مطلق روایات دلائل و معجزات است و همین است که بحث را حساس و درخور دقت می‌کند.

ب) معلوم نیست چرا نویسنده محترم راویان بزرگ را منحصر در این چند بزرگوار کرده، با آنکه بزرگان فراوانی دلائل و فضائل و معجزات ائمه اطهار(ع) را نقل کرده‌اند. در میان اصحاب ائمه اطهار(ع) کم نیستند بزرگانی که گزارشهای فضائل و معجزات را روایت کرده‌اند؛ مثل سلمان و میثم و زراره و ابوحمزه ثمالی و جابر جعفی و محمدبن‌مسلم و ابوبصیر و ابوهاشم جعفری و عبدالله‌بن‌میمون و معاویه‌بن‌وهب و یونس‌بن‌یعقوب و ابان‌بن‌تغلب و عبدالله‌بن‌سنان و حمران‌بن‌اعین و اسحاق‌بن‌عمار و علی‌بن‌مهزیار و الحلبی و... ، که حجم عظیمی از راویان بزرگ و مورد اعتماد را تشکیل می‌دهند.

داوری میان پرندگان!!

اینک برای نمونه، جریانی را که محمدبن‌مسلم، آن مرد جلیل‌القدر که به شدت مورد نظر اهل‌بیت(ع) بوده، روایت کرده است، ذکر می‌کنیم. وی می‌گوید: روزی نزد امام باقر(ع) بودم که یک جفت قمری آمدند و روی دیوار نشستند و به طبیعت خود بانگ می‌کردند. حضرت باقر(ع) مدتی به آنها پاسخ می‌گفت! آن دو برخاستند، روی دیوار ـ دیگری ـ نشستند و قمری نر برای مادّه مدتی آواز کرد و سپس برخاستند و رفتند‌. عرض کردم: فدایت شوم! جریان این پرنده چه بود؟ فرمود:

یابن‌مسلم! کل شیء خلقه الله من طیر او بهیمة او شیء فیه روح فهو اسمع لنا واطوع من ابن‌آدم.

ای پسر مسلم! هر آنچه خداوند آفریده است، از پرنده یا چهارپا یا هرچه که جان دارد، نسبت به ما شنواتر و فرمانبردارتر از پسر آدم است.

این قمری به مادّه خود بدگمان شده بود و آن مادّه انکار می‌کرد و قسم می‌خورد. (ولی قمری نر باور نمی‌کرد) قمری مادّه گفت: آیا به داوری محمدبن‌علی(ع) راضی هستی؟ هر دو به داوری من رضایت دادند و من به قمری نر خبر دادم که او به مادّه خود ستم کرده (که به او افترا می‌زند). او نیز راضی شد و سخن مادّه خود را باور کرد.

ج‌) روایت این اجلاء مذکور در مقاله هم کم نیست و استقصای آن نیاز به تتبع در اسناد دلائل و فضائل دارد. مثلاً زراره‌بن‌اعین که عظمت و اعتبار او نزد امام باقر و امام صادق(ع) پوشیده نیست، روایات بسیاری از معاجز اهل‌بیت(ع) را روایت می‌کند، مثل روایت کافی، ج1، ص263؛ بحارالانوار، ج40، ص170؛ کافی، ج5، ص74؛ کامل الزیارات، ص90؛ بحارالانوار، ج44، ص183؛ کافی، ج1، ص388 و 348 و 467؛ بحارالانوار، ج46، ص76 به نقل از الارشاد و شیخ مفید(ره)؛ مدینة المعاجز، ج5، ص22 و 84 و 98 و 149 و 330 و 408.

یکی از این موارد جریان محاجه محمدبن‌حنفیه است که مدعی امامت بعد از امام حسین(ع) شد و از حضرت سجاد(ع) خواست که با او مخالفت نکند‌. زراره از امام باقر(ع) به سند صحیح روایت می‌کند که حضرت فرمود: امام سجاد(ع) در مکه بود و محمد حنفیه را به داوری حجرالاسود دعوت کرد. محمدبن‌حنفیه پذیرفت و نزد حجرالاسود آمد، اما هرچه دعا کرد، پاسخی نشنید. سپس همین‌که حضرت سجاد(ع) از او خواست که وصی و امام بعد از حسین‌بن‌علی(ع) را معرفی کند، حجرالاسود به حرکت آمد و خداوند عزوجل او را به سخن آورد و گفت: «اللهم ان الوصیة والامامة بعد الحسین‌بن‌علی ابن‌فاطمه بنت رسول‌الله(ص) لک.» و محمدبن‌حنفیه پذیرفت و پیرو امام سجاد(ع) شد.

د) راویان دارای گرایشهای مختلف بوده‌اند و هر یک مطابق آنچه می‌خواسته و علاقه داشته است، از ائمه(ع) بهره‌مند می‌شده است، و این هرگز به معنای نفی دیگر رشته‌ها نیست. ما اکنون به وضوح می‌بینیم که در علوم اسلامی هر یک از طلاب علوم دینی ـ وفقهم الله تعالی ـ در رشته خاص خود تحصیل می‌کند و چه بسا یک دانشمند در رشته فقه و اصول و تفسیر و فلسفه و عرفان، تدریس می‌کند، اما شاگردان او متفاوت هستند و این هرگز به معنای نفی علوم دیگر نیست.

اصحاب ائمه(ع) نیز همین‌گونه بوده‌اند؛ لذا آنان‌که بیشتر به دنبال برخی اسرار و دلائل و فضائل بودند بیشتر می‌پرسیدند و از راویان این‌گونه اخبار تحقیق می‌کردند و آنها را نقل می‌نمودند.

ه) دلائل و معجزات، غیر از مسائل و احکام است. مسائل و احکام را می‌پرسیدند و یا امام(ع) برای تعلیم اصحاب در سطح عام یا خاص بیان می‌نمود، اما دلائل و معجزات. بیشتر قضایایی هستند که راوی درخواست می‌کرده و یا به نحو اتفاقی در جریان آن قرار می‌گرفته است.

چون بسیاری از راویان از دلائل نمی‌پرسیدند و تقاضای اعجاز نمی‌کردند ـ چون نیاز نداشتند یا مسئله برای آنها اهمیت فوق‌العاده نداشت و یا جهات دیگر ـ طبعاً این‌گونه افراد دلائل را مشاهده نمی‌کردند تا برای دیگران نقل کنند، لذا نباید انتظار بیش از حد از آنها داشت.

و) راویان و اصحاب ائمه(ع) هرچند بزرگ و از خواص باشند‌، همگی از نظر اعتقاد به مقام و درجات و فضائل ائمه اطهارG‌ در یک مرتبه نیستند و لذا چه بسا ائمه اطهار(ع) برخی از این راویان را به جهت عدم تحمل در معرض دلائل قرار نمی‌داده‌اند. مگر در احادیث مکرر نیامده است که: «ان حدیثنا صعب مستصعب لایؤمن به الا نبی مرسل او ملک مقرب او عبد امتحن الله قلبه للایمان.» امام سپس فرمود: هر آنچه را دلتان شناخت بگیرید و آنچه را نپذیرفت به ما برگردانید‌.

معصوم در حدیث دیگری فرمود: حدیث ما سخت و دشوار است... که نه فرشته مقرب و نه پیامبر مرسل و نه مؤمن امتحان داده آن را تحمل نمی‌کند. راوی عرض کرد: فدایت شوم! پس چه کسی آن را تحمل می‌کند؟ فرمود: هر که ما بخواهیم. راوی گوید: گمان کردم که خداوند بندگانی دارد که از این سه گروه برترند.

به همین جهت است که وقتی ابوذر در کنار سلمان بود و ظرف غذای او که روی آتش بود‌، افتاد، ولی هیچ چیزی از محتوای آن روی زمین نریخت و سلمان آن را دوباره روی آتش نهاد...‌ ، ابوذر به سرعت نزد امیرالمؤمنین(ع) آمد، در حالی‌که سینه‌اش از آنچه دیده بود تنگ شده بود. سلمان هم به دنبال او نزد حضرت آمد‌. حضرت امیر(ع) به سلمان نگاه نمود و فرمود:

«یا اباعبدالله! ارفق بأخیک.» و پیامبر اکرم(ص) به سلمان فرمود: «یا سلمان! لو عرض علمک علی المقداد لکفر... .»

در کافی آمده است که امام صادق(ع) فرمود: روزی نزد علی‌بن‌الحسین(ع) سخن از تقیه شد، حضرت فرمود: «والله لو علم ابوذر ما فی قلب سلمان لقتله.» در حالی‌که رسول‌الله(ص) میان آن دو برادری قرار داده بود‌، شما چه گمان دارید به دیگر مردم؟ همانا دانش علما سخت و طاقت‌فرساست، آن را تحمل نکند مگر پیامبر مرسل یا فرشته مقرب یا بنده‌ای که خداوند قلب او را به ایمان آزموده باشد‌. سپس حضرت فرمود: سلمان به این جهت از علما شد که او فردی بود از ما اهل‌بیت(ع)، به این جهت او را به علما نسبت دادم.

در روایت است که وقتی عبدالله‌بن‌سنان از امام صادق(ع) از آیه « ثمّ لیقضوا تفثهم...» پرسید، حضرت آن را به گرفتن شارب و ناخنها و مانند آن تفسیر نمود.‌ راوی گفت: ذریح محاربی از شما نقل کرده است که منظور ملاقات با امام است. حضرت فرمود: ذریح راست می‌گوید، قرآن دارای ظاهر و باطنی است «ومن یحتمل ما یحتمل ذریح.»

ز) بسیاری از کتابهای بزرگان اصحاب و راویان روایات اهل‌بیت(ع) از میان رفته است و معلوم نیست که اگر آن کتابها باقی می‌ماند، چه تعداد از روایات از راویان بزرگ گزارش می‌شد.

ح) اکثریت قاطع راویان که از اهل‌بیت(ع) به ویژه امام باقر و امام صادق(ع) روایت اخذ می‌کردند افرادی بودند که در دیگر شهرها به ویژه کوفه ساکن بوده‌اند و لذا در ترجمه بسیاری از آنها می‌بینیم که با عنوان کوفی از آنها یاد می‌شود. روایت آنها از ائمه(ع) نیز معمولاً طی سفرهایی بود که به مدینه داشتند، به ویژه در ایام حج و بعد از اعمال حج. لذا آنان مدت زیادی نزد حضرت نمی‌ماندند تا شاهد دلائل و معجزات باشند، به ویژه با توجه به این جهت که اهل‌بیت(ع) از اظهار معجزات نزد هر کسی (به جهات مختلف که بعداً اشاره می‌کنیم و در بند قبل یک جهت آن گذشت) امتناع می‌کردند.

اما افرادی مثل مفضل‌بن‌عمر یا معلی‌بن‌خنیس، مدت مدیدی در مدینه اقامت داشته‌اند و بلکه از کارگزاران بخشی از امور حضرت صادق(ع) بوده‌اند و لذا شاهد دلائل بیشتری می‌شده‌ااند.

اما مسئله اعتدال برخی از اصحاب ائمه(ع) مثل زراره و بربد و عدم اعتدال عده‌ای دیگر از اصحاب ائمه(ع) و صف‌بندی این دو گروه در مقابل هم در جامعه شیعه، اگر به معنای توجه و گرایش برخی از راویان به مقامات ائمه(ع) و اسرار آنها و دلائل امامت و گرایش برخی دیگر به فراگیری مباحث دیگری از علوم اهل‌بیت(ع) باشد، و یا به معنای تفاوت شناخت و اعتقاد افراد نسبت به مقامات و علوم و قدرت تکوینی ائمه اطهار(ع) باشد، فی الجمله قابل تأیید و بلکه طبیعی است، همچنان‌که نمونه‌هایی از این اختلافها را در روایات می‌بینیم. قضاوت در مورد اعتدال یعنی حقانیت هر گروه نیاز به بررسی ادله آنها دارد و صرف عنوان اعتدال در مقام راجح نیست.

اگر منظور این است که آن گروه از اصحاب که به فضائل بلند و عظیم اهل‌بیت(ع) معتقدند که عقل و نقل به آن حاکم است غالی هستند و گروهی که درجه وسط فضائل را گرفته‌اند معتدل هستند، سخنی ناصواب است. اندکی از یاران امام(ع) به طور طبیعی در میان انبوه اصحاب کسانی بوده‌اند که عقاید ناهنجاری داشته‌اند که در اثر تذکر ائمه(ع) یا دیگران اصلاح و یا طرد شده‌اند، ولی هرگز این گروه به اندازه‌ای نبوده‌اند که موجب تشکیل صف‌بندی میان اصحاب ائمه(ع) به عنوان معتدل و غالی گردد.

اشکالهای محتوایی و چند تذکر

در مقاله آمده است: مطالب فراوانی در روایات این کتاب یافت می‌شود که به عللی همچون: 1. تعارض با آموزه‌های کلامی؛ 2. عدم تطابق با تاریخ؛ 3. مشتمل بودن بر تعارض با علم قطعی 4. ناشناخته بودن در میان روایات امامی، مجالی برای تأمل می‌طلبد، گرچه ممکن است تعدادی از این روایات در کتب روایی پیش و پس از خصیبی نیز یافت شود.

جواب: قبل از بررسی موارد 26گانه که دارای اشکالهای فوق ـ به نظر نویسنده ـ می‌باشد، توجه به چند نکته ضروری است.

الف) از آنجا که مبنا و ملاک معجزه بر کار خارق‌العاده است، لذا صرف استبعاد تا وقتی از جهات دیگر دلیلی نداشته باشد، نمی‌تواند ملاک تردید قرار گیرد.

ب) تکذیب یک حدیث مثل تصدیق آن نیاز به دلیل قاطع دارد و گرنه مصداق قول بما لایعلم است که حرام می‌باشد. در روایتی راوی از امام صادق(ع) پرسید: از جانب شما برخی خبر بزرگی می‌آورند که سینه‌هایمان چنان تنگ می‌شود که تکذیب می‌کنیم. حضرت فرمود: آیا از من به شما حدیث نمی‌گوید؟ عرض کرد: آری. حضرت فرمود: آیا به شب می‌گوید روز است و به روز می‌گوید شب است (یعنی این‌گونه واضح البطلان است)؟ عرض کرد: نه. حضرت فرمود: آن حدیث را به ما برگردانید. اگر آن را تکذیب کنی، ما را تکذیب کرده‌ای.

در حدیث دیگری امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) فرمود: حدیثی را که کسی می‌آورد، تکذیب نکنید؛ چه می‌دانید! شاید حق باشد و خداوند را بالای عرش تکذیب خواهید کرد.

بلکه در حدیث دیگری آمده است: آنچه از ما به تو می‌رسد یا به ما منسوب است، نگو باطل است؛ هرچند خلاف آن را بدانی. زیرا تو نمی‌دانی ما برای چه گفته‌ایم و توضیح آن چیست. این‌جانب نیز در این مقاله درصدد تأیید و تصدیق مطالب کتاب خصیبی نیستم، بلکه روش برخورد و اشکال را مورد تأمل و توجه قرار داده‌ام.

ج) ای کاش نویسنده محترم موارد هر یک از اشکالهای چهارگانه را در موارد 26گانه مشخص می‌نمود تا خواننده بهتر بتواند مسئله را بررسی نماید. این‌گونه رها کردن مطلب، تحقیق را با ابهام مواجه می‌کند. آیا بهتر نبود که نویسنده محترم، تأمل خود و دلیل مجعول بودن هر یک از موارد 26گانه را مستند و مستدل بعد از هر موردی ذکر می‌نمود تا خواننده مسئله را مستدل دریافت کند؟

د) در کتاب الهدایة الکبری مثل برخی دیگر از کتابهای قدما گاهی با روایاتی مواجه می‌شویم که در دیگر کتابهایی که در دست ماست آن را نمی‌یابیم یا به آن صورت که نقل شده در خصوصیات واقعه نیست. در این‌گونه موارد تا قرائنی برخلاف آن در دست نباشد نمی‌توان حدیث را مردود شمرد‌. بله، حدیث از این نظر که جزو منفردات کتاب است، از اعتبار کمتری برخوردار خواهد بود‌، ولی باید توجه نیز داشت که منابع موجود در دست ما، تنها بخشی از منابع گذشته است و مقدار قابل توجهی از آن در دسترس ما نمی‌باشد و از میان رفته است.

ه) غرض نویسنده کتاب الهدایة الکبری مثل بسیاری از مورخان و دلائل‌نگاران، صرفاً جمع‌آوری مطالبی است که در این موضوع بیان شده است و این به معنای اعتقاد نویسنده به صحت تمامی آنچه نگاشته نمی‌باشد. بلکه این محققان‌اند که می‌باید با تدبر و تحلیل مطالب، صحیح را از سقیم تشخیص دهند و برای مردم بازگو نمایند‌.

بنابراین صرف نقل برخی از حوادث ناآشنا و یا حتی ناصحیح، دلیل بر ضعف نویسنده یا کتاب وی نیست، چرا که غرض وی جمع‌آوری مطالب و عرضه آن است.

اصولاً بهترین روش برای یک مورخ و محدث آن است که حوادث را آن‌گونه که شنیده بازگو کند، نه آنکه در آن تصرف کند و یا از نقل آن صرف‌نظر کند؛ چرا که تنها با این شیوه است که اخبار به آیندگان می‌رسد و فرصت تدبر بیشتری پیدا می‌کنند. توجه به این نکته می‌تواند توجیه برخی مطالب غیرمعروف کتاب باشد.

و) اشکال به حوادث تاریخی یا معجزات و فضائل گاهی اثباتی است یعنی از نظر عقلی و احتمال وقوعی مشکل ندارد، فقط سند معتبری که وقوع را ثابت کند در کار نیست، و گاهی اشکال ثبوتی است، یعنی مستشکل مدعی است این‌گونه وقایع نمی‌تواند صحت داشته باشد و دارای محاذیر مختلف است.

در اشکال اثباتی، همواره باید آنچه ادعای وقوع آن می‌شود همراه با سند معتبر یا قرائن کافی باشد و گرنه نسبت جزمی دادن آن به خداوند یا معصومان(ع) حرام است، هرچند در واقع آن خبر صادق باشد؛ همچنان‌که تکذیب نیز همین‌گونه است. ولی اگر اشکال ثبوتی است، مستشکل باید وجه عدم امکان را بیان دارد. به نظر می‌رسد با توجه به عدم تعرض مستشکل محترم به بحث سندی و تکیه بر برخی استبعادها، اشکال مورد نظر ایشان یا ثبوتی است و یا با تکیه بر استبعاد می‌خواهند جریانی را زیر سؤال ببرند که این روشی منطقی به ویژه در بحث دلائل و معاجز نیست.

ز) مخالفت یک روایت با تاریخ قطعی و یا عقائد قطعی و یا تعارض با علم قطعی، حتماً دلیل بر ناصحیح بودن آن روایت در آن نکته است. اما ناشناخته بودن روایت در میان راویان امامیه، دلیل بر بطلان آن نیست؛ همچنان‌که مخالفت آن با دیگر گزارشهای غیرقطعی هرچند مشهور و یا با علوم طبیعی که معمولاً قطعی نیستند، دلیل بطلان آن نمی‌باشد.

بررسی موردی روایات کتاب الهدایة الکبری

مورد اول: مقاله: در کتاب ام‌حبیبه را به همراه عایشه و حفصه از زنان مذموم پیامبر(ص) به شمار می‌آورد.

جواب: ام‌حبیبه، دختر ابوسفیان که نامش رمله است، از مسلمانان و مهاجرین اولیه به حبشه می‌باشد. برخی از اینکه وی بعد از نصرانی شدن شوهرش استقامت کرد و همچنین از امتناع وی در جای دادن به پدرش (ابوسفیان‌) در منزل پیامبر(ص)، حسن حال وی را حدس زده‌اند. ولی علامه تستری در قاموس گوید: او از افراد مذموم است و از شجره ملعونه (بنی‌امیه) که عِرق وی او را به اصل کشانده است. مسعودی در مروج الذهب گوید: وی پیراهن خونین عثمان را توسط نعمان‌بن‌بشیر برای برادرش معاویه فرستاده است (تا بهانه شورش او باشد). سبط‌بن‌جوزی در تذکره می‌گوید: وقتی خبر کشته شدن محمدبن‌ابی‌بکر (یار وفادار علی(ع)) و سوزاندن او (توسط سپاه معاویه) به ام‌حبیبه رسید، (از خوشحالی) گوسفندی را بریانی کرد و به عنوان تشفی (خنک شدن دل‌) از جهت قتل محمدبن‌ابی‌بکر و انتقام خون عثمان (که محمد از متهمین آن بود)، آن را برای عایشه (برادر محمد) فرستاد‌. عایشه گفت: خدا بکشد دختر آن زن بدکاره را! به خدا سوگند که هرگز بریانی نمی‌خورم.

در انساب بلاذری در مورد آیه « ترجی من تشاء منهن» آمده است که به معنای کناره‌گیری است و از جمله کسانی که پیامبر(ص) از آنان کناره‌گیری نمود، ام‌حبیبه است.

مورد دوم: مقاله: در کتاب آمده است: بعد از ماجرای شق القمر 612 نفر در اثر دیدن این معجزه مسلمان شده‌اند، در حالی‌که در هیچ منبع تاریخی، ایمان آوردن این تعداد در مکه ثبت نشده است.

جواب: آنچه در کتاب آمده دارای ذیلی نیز هست که مشکل را کم می‌کند، زیرا می‌گوید: اکثر آنان ایمانشان را مخفی کردند تا آنکه پیامبر خدا(ص) به مدینه آمد.

مورد سوم: مقاله: در ضمن همین داستان، سخن از زنای همسر عبدالمطلب و مادر عباس به میان می‌آورد و می‌گوید: عبدالمطلب آن زن را به جهت این عمل زشت سوزانید.

جواب: آنچه در کتاب آمده است، نقل این جریان از زبان ‌ابولهب است، نه اعتقاد صاحب کتاب؛ به ویژه که ظاهر جریان نیز نشان می‌دهد که پیامبر اکرم(ص) نیز با این اتهام ابولهب موافق نیست و ابولهب این مخالفت ‌و همچنین کفر خود را به پیامبر(ص)، سبب دشمنی حضرت با وی و آوردن سوره تبت می‌داند.

مورد چهارم: مقاله: کتاب ضمن بیان قصه‌وار ماجرای عقبه که عده‌ای از افراد قصد ترور آن حضرت را داشتند، به نام افرادی از جمله عمر، ابوبکر، طلحه، زبیر و... اشاره کرده است. جالب آنکه می‌گوید حذیفه‌بن‌یمان به دستور پیامبر اکرم(ص) نام تمامی آنان را اعلام و لعنت پیامبر و علی ـ صلوات‌الله‌علیهما ـ و هفتاد نفر از اصحاب را به سمع حاضران رسانیده است.

جواب: اصل ماجرای عقبه و قصد و حتی اقدام عده‌ای از منافقین به ترور حضرت رسول(ص) به صورت پرتاب اشیایی در مقابل مرکب حضرت در هنگام رجوع به مدینه و عبور از برخی گردنه‌ها جای اشکال ندارد. تعداد این منافقان توطئه‌گر تا چهارده نفر بوده‌اند که برخی از مهاجرین و برخی از انصار بوده‌اند و حذیفه آنها را شناخته است. این مسائل در روایات متعددی وارد شده است.

در اسد الغابة آمده است: حذیفه صاحب سر رسول‌الله(ص) بود و کسی جز او منافقین را نمی‌شناخت، زیرا پیامبر(ص) به او یاد داده بود. البته تعیین نام توطئه‌گران و دستور اعلام لعنت پیامبر(ص) بر آنان، معروف نیست، گرچه از برخی روایات ظاهر می‌شود که پیامبر(ص) آنها را یک به یک صدا زد و حذیفه می‌شنید، اما در ذیل روایت دارد که به حذیفه فرمود: مخفی دار! به هر حال توضیح بیشتر در این‌گونه موارد که نام اشخاصی برده شده که حساسیت زیادی روی آنهاست، صلاح نیست‌.

مورد پنجم: مقاله: (در کتاب الهدایة آمده است) پیامبر(ص) در غار دست بر چشم ابوبکر کشید و او کشتی جعفربن‌ابوطالب را در دریا و مشرکان قریش و خوابیدن حضرت علی(ع) در بستر پیامبر(ص) را دید و جالب آن است که می‌گوید: امام علی(ع) در حالی در رختخواب پیامبر(ص) آرمیده بود که خدیجهJ در گوشه‌ای از اتاق قرار داشت، در حالی که خدیجهJ قبل از این ماجرا و در سال دهم بعثت از دنیا رفته بود‌.

جواب: اصل اعجاز پیامبر اکرم(ص) و اینکه ابوبکر‌، کشتی جناب جعفر(ع) را در دریا ببیند، به همراه برخی خصوصیات دیگر در روایات متعددی وارد شده است‌ و این مسئله با هیچ دلیل علمی یا گزارش تاریخی و آموزه کلامی و روایی شیعه تنافی ندارد‌. آری، دیدن حضرت خدیجهJ در لیلة المبیت کنار خانه ـ نه اتاق ـ با رحلت ایشان که طبق روایات ما یک‌سال قبل از هجرت واقع شده، سازگاری ندارد‌.

مورد ششم: مقاله: (در کتاب) از قول عایشه حدیثی را نقل می‌کند که در دژهای خیبر الاغی بود به نام عتیق‌بن‌شهاب که به پیامبر(ص) از قول پدرش و اجدادش نقل کرد که: هفتاد پیامبر سوار بر نسل ما بوده‌اند و آخرین آنها الاغی است که پیامبری به نام محمد(ص) بر او سوار می‌شود و من دوست دارم که آخرین فرد نسل خود باشم. سپس ماجرای غم‌انگیز مرگ الاغ را پس از سه روز ماندگاری نزد پیامبر(ص) نقل می‌کند.

جواب: معلوم نیست وجه اشکال یا استبعاد این حکایت چیست‌. آیا سخن گفتن حیوانات در مقابل انبیا قابل تردید است؟ با آنکه قرآن به کلام هدهد و مورچه تصریح دارد. نمونه‌های فراوانی از سخن گفتن حیوانات و بلکه جمادات را با ائمه(ع) ‌در روایات داریم، مثل تکلم حجرالاسود با امام سجاد(ع) و تکلم دو قمری که در مباحث قبلی گذشت و یا بهره‌مندی حیوانات ـ در حد خودشان ـ از تعدادی از آگاهیها. آیا این مسئله غیر قابل تصدیقی است‌؟ مگر قرآن مجید همه عالم را تسبیح‌گوی حق نمی‌داند: « وإن من شیء إلا یسبّح بحمده»؟ و مگر کوهها را صاحب خشیت در مقابل خداوند بر نمی‌شمارد؟ و اینها مگر مستلزم آگاهی و ادراک و بلکه عمل و اراده نیست‌؟ به طور کلی وقتی آگاهی ما از عالم حیوانات و روابط و شعور و کیفیت زندگی آنها، از آگاهی ما به سیاه‌چاله‌هایی که میلیاردها سال نوری از ما فاصله دارند کمتر است، چگونه می‌توانیم در مورد آنان قضاوت کنیم و خبری را که از آگاهان به آن عوالم می‌رسد تکذیب یا تضعیف نماییم؟

آیا بهتر نیست تا دلایل قطعی بر رد آنها نداریم، آنها را در بوته امکان بگذاریم و همان‌گونه که در روایات آمده است، علم آن را به اهل‌بیت(ع) واگذار نماییم، نه آنکه با تکبر و خودمحوری برای دیگر موجودات حتی احتمال علم و ذکر و عبادت و اراده و... ندهیم؟!

اما روایت مذکور را با اندک تفاوتی ثقه‌الاسلام کلینی(ره) و مرحوم صدوق(ره) این‌گونه آورده‌اند: پیامبر اکرم(ص) الاغی داشت به نام عُفیر ـ که طبق برخی روایات از غنائم خیبر بود ـ

و آن را به همراه دیگر متاعهای خویش به حضرت علی(ع) تحویل داد. این حیوان، اولین حیوان از حیوانهای پیامبر(ص) بود که بعد از حضرت از دنیا رفت. حضرت علی(ع) همان ساعت که پیامبر(ص) از دنیا رحلت نمود، افسار حیوان را پاره کرد و او دوان دوان آمد تا در محله قبا خود را بر سر چاه بنی‌خطمه رساند و خود را در آن افکند و همان چاه گور او شد.

سپس صدوق(ره) می‌گوید: امام صادق(ع) فرمود: (در کافی با لفظ «رُوی» آمده است) آن الاغ به حضرت رسول(ص) گفته است: پدرم از پدرش از جدش از پدرش خبر داد که او با نوح در کشتی بوده است و نوح بر پشت او دست کشیده و گفته است: از نسل این الاغ، الاغی خواهد بود که سرور انبیا و آخرین آنها بر او سوار می‌شود و شکر خدای را که مرا آن الاغ قرار داد.

علامه مجلسی(ره) می‌گوید: هر که به قرآن و کلام هدهد و مورچه و غیر اینها ایمان دارد، سخن گفتن الاغ را مستبعد نمی‌شمارد.

اما جملاتی که جهت تشویش چهره داستان با تعبیر ماجرای غم‌انگیز مرگ الاغ در مقاله آمده است، چیزی نیست حز اینکه خصیبی در کتاب می‌گوید: آن حیوان نزد پیامبر(ص) بود تا آنکه حضرت از دنیا رفت و آن حیوان سه روز بعد در چاهی افتاد و مرد.

مورد هفتم: مقاله: خصیبی از قول امام صادق(ع) سخن از درخت خرمایی به نام نخل صیحانی به میان می‌آورد که به پیامبر(ص) و علی(ع) تواضع کرد و از این‌رو شفا و تبرک در میوه آن قرار داده شد. این داستان به گونه‌ای بیان شده که حاکی از شناخت درختان خرما از شخصیتهایی همچون آدم، شیث، نوح، سام، یعقوب، یوسف، موسی، یوشع، سلیمان، آصف، عیسی و شمعون(ع) می‌باشد.

جواب: در کلمات نویسنده مقاله نیامده است که این جریان با چه آموزه کلامی یا تاریخی یا علمی مخالفت دارد. آیا تواضع درخت و یا تبرک و شفا در میوه آن به جهت آن تواضع و یا شناخت انبیا و اولیا توسط درخت، با تاریخ قطعی یا علم قطعی یا آموزه‌های کلامی تعارض دارد؟ و آیا محض غیرمعروف بودن روایت می‌تواند دلیل بر ضعف آن باشد؟

پس دهها و شاید صدها روایت که همگی گواه بر شناخت و اعتراف برخی حیوانات و گیاهان و جمادات به خداوند و انبیا و ائمه(ع) می‌باشد چیست؟ یکی از معروف‌ترین آنها جریان ستون حنانه است که پیامبر اکرم(ص) در وقت خطبه به آن تکیه می‌داد. وقتی برای حضرت منبر درست کردند و حضرت بالای آن رفت، آن ستون ناله‌ای در فراق رسول‌الله(ص) زد، مثل ناله شتر مادّه برای فرزند خویش، به گونه‌ای که پیامبر(ص) از منبر فرود آمد و او را در بر گرفت تا آرام شد.

به هر حال مسئله عالم حیوانات و جمادات و نباتات، که از نظر ما ناشناخته است، در روایات به آن‌گونه که ما با نگاه سطحی می‌نگریم نیست و از نظر قرآن و روایات، آنها دارای مقداری از شعور و درک و معرفت و اختیار و عمل می‌باشند.

البته در ادامه روایت خصیبی، نام پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ره) نیز بعد از نام شمعون آمده است که از قلم نویسنده جا مانده است!

محمدبن‌عبدالعلا می‌گوید: با یحیی‌بن‌اکثم ـ قاضی القضات سامرا ـ در مورد علوم آل‌محمد(ص) بسیار بحث کردم. او گفت: روزی ـ در مدینه ـ مشغول طواف قبر رسول‌الله(ص) بودم که ناگاه محمدبن‌علی الرضا(ع) را دیدم که مشغول طواف بود. در مورد مسائلی با او مناظره کردم که برای من بازگو کرد. عرض کردم: می‌خواهم سؤالی از شما بکنم که خجالت می‌کشم. فرمود: من به تو خبر می‌دهم قبل از آنکه از من بپرسی! می‌خواهی از من در مورد امام بپرسی! عرض کردم: به خدا سوگند همین را می‌خواستم! فرمود: منم آن امام. عرض کردم: علامتی؟ در دست حضرت عصایی بود، به سخن آمد و گفت: « ان مولای امام هذا الزمان وهو الحجة.»

مورد هشتم: مقاله: خطاب پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) با عباراتی همچون «فدیتک بأبی واُمّی؛ پدر و مادرم فدای تو باد.» یا «فدیتک یا اباالحسن» در مواردی از این کتاب به چشم می‌خورد.

جواب: جمله مذکور در مقام ابراز علاقه و محبت است نه امور دیگری مثل برتری مخاطب بر گوینده، بلکه فقط در بیان اظهار لطف و علاقه به مخاطب است که به تناسب گوینده نشانگر بزرگی مخاطب خواهد بود. این‌گونه اظهار علاقه‌ها هرگز کذب یا خلاف مقام نبوت و عصمت نیست، بلکه ابراز مقاصد با تعابیر متعارف است و لذا می‌بینیم حتی این تعبیر را حضرت فاطمه(س) به پیامبر اکرم(ص) ابراز می‌دارد و می‌گوید: «بأبی انت واُمّی.»

به همین جهت است که در موارد متعدد دیگری از پیامبر(ص) یا دیگر ائمه‌(ع) آن را مشاهده می‌کنیم. مثلاً حضرت رسول(ص) به دخترش در جریانی سه بار فرمود: «فداها ابوها.» یا حضرت سیدالشهد(ع) به برادر بزگوار خود، حضرت اباالفضل(ع) فرمود: «ارکب بنفسی أنت.» یا حضرت به برادرزاده خویش که در جواب سؤال حضرت که پرسیده بود: مرگ در نزد تو چگونه است و او گفت: «أحلی من العسل.» فرمود: «ای والله، فداک عمک.»

همچنین حضرت صادق(ع) به حضرت کاظم(ع) می‌فرماید: «یا بنی بأبی أنت واُمی یا مودع الاسرار.» یا حضرت علی(ع) به حضرت زهرا(س) فرمود: «بأبی أنت واُمی...‌‌‌‌.» یا حضرت علی(ع) به امام حسن(ع) بعد از آنکه سر فرزند خود را بوسید فرمود: «بأبی أنت واُمی.» یا رسول‌الله(ص) در خوابی که سیدالشهد(ع) حضرت را دید و حضرت بین دو چشم سیدالشهدا را بوسید و فرمود: «بأبی أنت.»

مورد نهم: مقاله: ‌خصیبی چنین معتقد است که قرآن حاضر در بخشهایی تحریف شده است که در آن موارد، قرآن عبدالله‌بن‌مسعود، آیه واقعی را بیان کرده است و مثال او این آیه است:

« إن علینا جمعه وقرآنه فاذا قرأناه فاتبع قرآنه ثم ان علینا بیانه» (طبق نسخه خطی کتاب الهدایة در هر دو مورد به جای «علین، «علیاً» آمده است).

جواب: اولاً این قرائت را خصیبی از ابن‌مسعود نقل می‌کند و صرف این نقل دلالت بر اعتقاد نمی‌کند. گذشته از آنکه اعتقاد به تحریف یا نقل روایتی در این مورد، ضعف مؤلف یا کتاب او به حساب نمی‌آید و چه بسیارند مواردی شبیه به آن در کتابهای بزرگان که مورد بحث و توجیه قرار گرفته است.

بعید نیست که منظور خصیبی بیان تأویل آیات باشد، یعنی چون جمع قرآن و توضیح آن بعد از پیامبر(ص) توسط علی(ع) انجام گرفته است (هرچند به نحو کامل)، خصیبی می‌گوید: مراد از این آیه که «علینا» دارد، حضرت علی(ع) است نه آنکه لفظ آن «علیاً» باشد. همچنین در کلام خصیبی، تعبیر قرائت ابن‌مسعود آمده که می‌تواند تسامح یا ذکر لفظ «علیاً» در تفسیر آن باشد نه در متن آیه.

مؤید این احتمال آنکه در متن کتاب، بعد از آیه فوق دو آیه دیگر یعنی « إنما أنت منذر ولکل قوم هاد» را آورده و می‌گوید: منذر پیامبر(ص) است و هادی علی(ع) است. سپس آیه « أفمن کان علی بینة من ربه ویتلوه شاهد منه» را آورده و می‌گوید: شاهد علی(ع) است، و در ادامه آیه مبارکه « عمّ یتسائلون عن النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون» را ذکر می‌نماید و با ذکر حدیثی مراد را علی(ع) می‌فهماند.

معلوم است که در قرآن کلمه هاد و شاهد و نبأ عظیم ذکر شده نه لفظ علی، و این سیاق نشانگر مراد از آیه اول نیز هست. در تفسیر برهان نیز از کتاب بُرسی، قرائت ابن‌مسعود و دو آیه بعد از آن را بدون تغییر قرائت ذکر می‌کند، بلکه فقط موارد را به علی(ع) تطبیق می‌نماید.

گذشته از آنچه گفته شد، اختلاف قرائت در قرآن امر نادری نیست و روایات فریقین بر آن دلالت دارد و هرگز به معنای تحریف قرآن تلقی نشده است.

مورد دهم: مقاله: خصیبی معتقد است که برای حضرت علی(ع) سیصد اسم در قرآن است.

جواب: معلوم نیست که وجه اشکال این کلام چیست و با کدام‌یک از امور اربعه مذکور سابق تنافی دارد. زیرا معلوم است که نامهای مشهور علی(ع) مثل علی و حیدر و... در قرآن نیامده است و آنچه در این موارد ذکر می‌شود، به معنای تطبیق یا اراده حضرت امیر(ع) از اوصاف موجود در قرآن است.

به نظر شما چه اشکالی دارد که تمام اوصاف کمال موجود در قرآن را بر حضرت علی‌(ع) تطبیق کنیم و به نام حضرت قرار دهیم؛ همچنان‌که در روایات متعددی اوصاف فراوانی از قرآن بر حضرت تطبیق شده است، مثل: السابق، المؤمن، الایمان، خیر البریة، السبیل، الصراط، المیزان، الشهید، الشاهد، المشهود، النور، الهدی، التقی، الصادق، الصدیق، الفضل، الرحمة، النعمة، الامام المبین، النبأ العظیم، الوالد، جعل الله، العروة الوثقی، کلمة الله، المؤذن، الصراط المستقیم، الهادی و... .

اما خصوص مورد سیصد نام در قرآن برای حضرت علی(ع) را در تفسیر برهان از بُرسی و ابن‌شهرآشوب از کتاب الانوار نقل کرده‌اند.

مورد یازدهم: مقاله: خصیبی به ذکر نامهای مختلف حضرت علی(ع) در کتب شیث، ادریس، نوح، ابراهیم، زبور، تورات و زبانهای مختلف سریانی، عبرانی، زنگی، حبشی، ارمنی و عربی می‌پردازد که حکایت از وجود نام او در این کتب و شناخته شدنش نزد آن امتها دارد.

جواب: معلوم نیست وجود نام حضرت علی(ع) در کتب انبیای سلف و آشنا بودن آنها با حضرت، با کدام دلیل تنافی دارد. آیا واقعاً با این‌گونه تحلیلها می‌شود به کتابی خرده گرفت؟ به ویژه کتابی که بر اساس بیان اسرار و خوارق عادات تألیف شده است؟ از نظر روایات نیز، احادیث فراوانی دلالت بر وجود نام حضرت در کتابهای آسمانی و ملل مختلف دارد که صدوق(ره) آن را در معانی الاخبار و علل الشرایع ضمن حدیث مفصلی آورده است.

ابن‌شهرآشوب حتی وجود نامهای حضرت علی(ع) را بر لوح و قلم و عرش و... روایت می‌کند و در کافی از ابوالحسن(ع) روایت کرده است: «ولایة علی مکتوبة فی صحف جمیع الانبیاء.» و خداوند هرگز رسولی را مبعوث نمی‌کرده است مگر به نبوت حضرت محمد(ص) و وصایت حضرت علیA‌.

اگر ولایت علی(ع) در همه کتابهای انبیا با زبانهای مختلف آمده باشد، ذکر نام حضرت چه استبعادی دارد؟

علامه مجلسی(ره) در بحارالانوار، ج38، ص41 بابی را با عنوان: «ذکره فی الکتب السماویة» مطرح کرده است و در برخی از این روایات مثل خبر راهب، حضرت امیر(ع) فرمود: «الحمد لله الذی لم‌اکن عنده منسیّا، الحمد لله الذی ذکرنی عنده فی کتب الابرار.»

مورد دوازدهم: مقاله: خصیبی می‌گوید: لقب امیرالمؤمنین لقبی است که پیامبر(ص) آن را فقط به حضرت علی(ع) اعطا کرده است: « ولایسمی به احد بعده الا کان مأفوناً فی عقله ومأبوناً فی ذاته.» و در جای دیگر آمده است: «مأبون فی عقبه.»

جواب: در این بخش دو نکته مطرح شده است: 1. منحصر بودن لقب امیرالمؤمنین برای حضرت علی(ع)؛ 2. مبتلا بودن و ناسالم بودن آنان که این لقب را بر خود روا بدانند.

در مورد نکته اول باید گفت که روایات متعددی دلالت بر آن می‌کند. امام صادق(ع) در حدیثی فرمود: پیامبر اکرم(ص) به سه خلیفه که به عیادت حضرت آمده بودند فرمان داد به علیA‌ به عنوان امیرمؤمنان سلام کنند و در ادامه فرمود: «ان هذا اسم نحله الله علیاً لیس هو الا له... .»

و در جریان سقیفه، وقتی مأمور ابی‌بکر نزد حضرت امیر(ع) آمد و گفت: «اجب امیرالمؤمنین»، حضرت امیر(ع) فرمود: سبحان الله والحمدلله، به خدا که زمان زیادی از آن عهد نگذشته که فراموش شود. او ـ ابوبکر ـ می‌داند که این اسم جز برای من شایسته نیست و رسول‌الله(ص) به او که هفتمین از گروه هفت نفره بود دستور داد که بر من به امیری مؤمنان سلام کنند. حضرت باقر(ع) نیز به فضیل فرمود: «یا فضیل لم‌یسمّ بهذا الاسم ـ یعنی عنوان امیرالمؤمنین ـ الا مفتر کذاب الی یوم القیامة.»

اما در مورد نکته دوم ترجیح می‌دهم که سخنی نگویم، ولی همانند این روایت را محمدبن‌مسعود عیاشی ذکر نموده است.

مورد سیزدهم: مقاله: خصیبی در هنگام ذکر فرزندان علی(ع) از محسن یاد می‌کند

و درباره او می‌گوید: «مات صغیراً.» اما در موارد دیگر سخن از سقط شدن او در رحم مادرش دارد: «فسقطت محسناً علیه قتیلاً.»

جواب: با اندکی تسامح و حسن نظر می‌توان از جمع میان آن دو تعبیر نتیجه گرفت که منظور از «مات صغیر، همان سقط است زیرا کلمه سقط، برخلاف کلمه صغیر، تصریح می‌کند که وی قبل از تولد از دنیا رفته است.

البته این اشکال حتماً بر خصیبی وارد است که چرا این تعبیر را نه در نقل قول از دیگران بلکه با عبارت خویش آورده است، زیرا این تعبیری است که اهل‌سنت جهت کتمان علت مرگ محسن یعنی ضربات مراجعین در جریان سقیفه، بیان می‌دارند.

مورد چهاردهم: مقاله: خصیبی در مقام جریان ماجرای کشف قبر حضرت علی(ع) داستانی طولانی را که حکایت از طی الارض امام صادق(ع) همراه صفوان دارد، بیان می‌دارد.

جواب: اگر جهت اشکال این جریان، ناشناخته بودن و غیرمعروف بودن این جریان نزد راویان و محدثین است، قبلاً متذکر شدیم که صرف معروف نبودن خبر به ویژه در مورد معاجز و کرامات ائمه(ع) که سفارش به کتمان شده و موانع نشر فراوان بوده است، نکته منفی برای حدیث و کتاب و مؤلف آن تلقی نمی‌شود.

اگر جهت اشکال، استبعاد طی الارض از ائمهG‌ باشد، این استبعاد با روایات شیعه و آموزه‌های کلامی ایشان در تضاد است و انبوه روایات نشان از توانمندی ایشان بسیار فراتر از مثل آصف برخیا دارد و عملاً نیز موارد فراوانی را در تاریخ می‌یابیم که این کار را انجام داده‌اند، مثل آمدن حضرت علی(ع) از مدینه به مدائن برای تجهیز سلمان و یا رساندن امام صادق(ع) معلی‌بن‌خنیس را از مدینه به کوفه و یا خبر شطیطه و حضور امام کاظم(ع) از مدینه به نیشابور و یا حضور حضرت جوادA‌ از مدینه به طوس برای دیدار پدر و یا نجات اباصلت هروی از زندان توسط امام جوادA‌ با حضور در زندان و نجات وی و خبر شامی و نجات او توسط حضرت جوادA‌ و بردن او به مسجد کوفه و مسجد پیامبر(ص) و مکه مکرمه. در بصائر الدرجات بابی دارد به عنوان «ما اعطی الائمة من القدرة ان یسیروا فی الارض» و در آنجا احادیثی ذکر نموده است، از جمله اینکه حضرت صادق(ع) فرمود: «ان الاوصیاء لتطوی لهم الارض ویعلمون ما عنه اصحابهم؛ اوصیا ـ ائمه اطهار(ع) ـ زمین برای آنها در هم پیچیده می‌شود و آنها می‌دانند آنچه نزد اصحاب ایشان است.‌»

مورد پانزدهم: مقاله: در کتاب خصیبی، ابوالطفیل عامربن‌واثله از شخصیتهای بزرگ کیسانی، به عنوان یکی از شیعیان پر و پا قرص امام علی(ع) در زمان پیامبر اکرم(ص) و همراهی او با شخصیتهای بزرگی همچون سلمان، مقداد، ابوذر و... آمده است، این نکته بسیار شک‌برانگیز است و نشانه نفوذ کیسانیه در روایات فرق مختلف شیعی است. این در حالی است که عامربن‌واثله در سال اول هجرت به دنیا آمده است.

جواب: اولاً ابوالطفیل به عنوان شخصیت بزرگ کیسانی مطرح نیست ‌و در منبع مذکور یعنی جامع الرواة نیز به عنوان کیسانی ذکر شده است نه شخصیت بزرگ کیسانی. ثانیاً اینکه او دارای مذهب کیسانی باشد نیز مسلم نیست‌، زیرا در میان قدمای رجالی غیر از کشی، دیگری او را به این عنوان ذکر نکرده است و شیخ طوسی‌(ره) با آنکه او را چهار بار مطرح کرده، یعنی در اصحاب پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین و امام حسن و امام سجاد‌(ع)، ولی او را کیسانی نشمرده است‌.

بله، تنها کشی او را کیسانی معرفی کرده و برخی مثل علامه هم از او تبعیت کرده‌اند. اما علامه مامقانی مسئله را مورد تردید قرار داده است و می‌گوید: حدس می‌زنم نسبت دادن وی به کیسانیه به خاطر سخنی است که به اشتباه از عامر نقل شده و خودِ کشی از فردی به نام اسلم نقل کرده که آن سخن را تکذیب کرده است. سپس رجوع او به امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) را مؤید عدم کیسانی بودن وی دانسته، چرا که کیسانیه به امامت اینان اعتقاد ندارند و اگر هم در اول کار، امر بر او مشتبه بوده، بعد از محاجه محمدبن‌حنفیه و شهادت حجرالاسود به امامت حضرت سجاد(ع)، شبهه او برطرف شده است. سپس بیان می‌کند که ابوالطفیل از خیار اصحاب امیرالمؤمنین(ع) و بلکه از بزرگ‌ترین آنها و از اصحاب سرّ آن حضرت بوده است.

بنابراین، مسئله نفوذ کیسانیه در روایات فرق شیعه، به جهت این روایت، واضح نیست. بله، عامربن‌واثله بنابر نظر مشهور، در سال سوم هجری نه سال اول، یعنی سال وقوع جنگ اُحد متولد شده است و تصریح کرده‌اند که وی هشت سال از زندگی پیامبر را درک کرده است. ولی اولاً خصیبی، حضور وی را به همراه شخصیتهای مذکور با حدیثی از امام صادق(ع) نقل کرده است نه اینکه خود بخواهد این مسئله را اعلام کند. ثانیاً نفس حضور طفلی هفت یا هشت ساله در کنار بزرگان و شرکت وی در یک جلسه عمومی همراه آنان، امر مستبعدی نیست. بله، اگر وی جز مدعوین جلسه می‌بود، می‌شد این امر را مستبعد دانست، همچنان‌که در حدیث دیگری از کتاب خصیبی، ص378، مشاهده می‌شود و نیاز به تتبع و تحقیق بیشتری دارد.

مورد شانزدهم: مقاله: خصیبی سخن از روزه‌خواری ابوبکر و شراب‌خواری او و همچنین هجو شدن پیامبر(ص) توسط او به میان می‌آورد و این همه در حالی است که بنابه روایت ذکر شده، پیامبر(ص) خون روزه‌خواران را مباح کرده بود.

جواب: روایت مذکور را دیلمی حسن‌بن‌ابی‌الحسن در کتاب خویش و دیگران از امام صادق(ع) نیز روایت کرده‌اند. اما آنچه در مقاله آمده شامل دو نکته است: 1. شرب خمر، روزه‌خواری و هجو ابی‌بکر نسبت به رسول‌الله(ص)؛ 2. مباح کردن خون روزه‌خواران توسط رسول‌الله(ص).

اما در مورد مسئله اول باید گفت: آنچه از روایات تاریخ جاهلیت به دست می‌آید آن است که مردم جاهلی ـ و از جمله ابوبکر و عمر و... ـ علاقه بسیار زیادی به خمر داشته‌اند، به گونه‌ای که محور تفریحات و عیاشی آنها شراب و زن بوده است و رها کردن آن برای اینان بسیار مشکل و سخت بوده است.

لذا می‌بینیم که اسکافی می‌گوید: ابوبکر قبل از اسلام معروف بود، مردم نزد او می‌آمدند، شعر می‌خواندند و شراب می‌نوشیدند و خلیفه دوم می‌گوید: «انی کنت لاشرب الناس لها فی الجاهلیة وانها لیست کالزنا.»

به همین جهت است که می‌بینیم در مقابل آیه تحریم خمر، استقامت می‌کردند و هر بار به بهانه‌هایی آن را توجیه می‌کردند و خلیفه دوم که نمی‌توانست از این مسئله بگذرد، می‌گفت: خدایا، بیان کاملی بنما‌. بار دوم آیه دیگری نازل شد، ولی او قانع نشد و همان جمله را تکرار کرد. بار سوم آیه دیگری آمد، ولی او قانع نمی‌شد و همان جملات بهانه‌گونه را تکرار می‌کرد تا آنکه در نوبت چهارم وقتی آیه « فهل أنتم منتهون» نازل شد او گفت: «انتهینا، انتهینا.»

آلوسی در تفسیر خود می‌گوید: «شربها کبار الصحابة رضی الله عنهم بعد نزولها ـ یعنی آیة الخمر فی البقرة ـ وقالوا: انما نشربها ما ینفعنا ولم‌یمتنعوا حتی نزلت الآیة... .» با وجود این، نوشیدن شراب از کسانی که معتاد به آن بوده‌اند، آن هم در اوایل تحریم به ویژه از کسانی که ایمان آنها به اسلام استحکام نیافته بود، بعید نیست‌.

ممکن است گفته شود که این شرب خمر که در تواریخ ذکر شده است مربوط به جاهلیت است، نه در اسلام و در زمان تحریم آن. در پاسخ عرض می‌شود: اولاً، غرض از آن مطالب این بود که ارتکاب شرب خمر از کسانی که آن‌قدر به آن وابسته بوده‌اند عجیب نیست و ثانیاً، از برخی روایات ظاهر می‌گردد که این شرب خمر، بعد از تحریم بوده است.

بزرگان اهل‌سنت در کتابهای روایی خود مثل صحیح مسلم و بخاری در باب تحریم خمر، جریانی را توضیح داده‌اند که به نام جلسه خانه ابوطلحه زیدبن‌سهل در مدینه مشرفه سال هشتم هجری عام الفتح ـ یعنی بیست سال بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) ـ شناخته شده است. در این جلسه ده یا یازده نفر به شرب خمر مشغول گشته‌اند و ساقی آنها انس‌بن‌مالک بوده است. تاریخ نام این ده نفر را ذکر کرده و ابن‌حجر نیز نام آنها را یافته است که از جمله آنها ابوبکربن‌ابی‌قحافه در 58 سالگی و عمربن‌خطاب در 45 سالگی و ابوعبیده جراح در 48 سالگی و... انس‌بن‌مالک در 18 سالگی بوده‌اند. در صحیح مسلم آمده است که انس می‌گوید: «انی لقائم اسقیهم وانا اصغرهم.»

از آنجا که وجود نام ابوبکر برای ابن‌حجر گران آمده است و از طرفی تصریح می‌کند که ابن‌مردویه در تفسیر خود از انس روایت می‌کند که ابوبکر و عمر در میان آن جماعت بوده‌اند، برآشفته گشته و می‌گوید: این از مستغربات است و حدیثی منکر است، گرچه سندش پاکیزه است.

ولی در ادامه می‌گوید: حدیث را از بزاز یافتم که وی از انس روایت می‌کند که من ساقی قوم بودم و در میان آنها مردی بود که به او ابوبکر می‌گفتند!! وقتی شراب نوشید گفت: «تحیی بالسلامة ام‌بکر...» که اشعاری در رثای مشرکان کشته شده در بدر است... سپس مردی آمد و گفت شراب حرام شده است... ‌.

سپس ابن‌حجر در ادامه می‌گوید: این ابوبکر، ابوبکر صدیق نیست، بلکه ابن‌شغوب است، ولی دوباره استدراک می‌کند و می‌گوید: قرینه ذکر عمر می‌رساند که اشتباهی در توصیف او به صدیق رخ نداده است. سپس می‌گوید: پس ما همه ده نفر را پیدا کردیم.

البته می‌بینیم که راویان برای حفظ کرامت صحابه و به ویژه ابوبکر و عمر و یا شاید از ترس، از ابوبکر به عنوان مردی که به او ابوبکر گفته می‌شد، تعبیر می‌کنند و یا در حدیث طبری با لفظ مردی تعبیر شده است و همچنین با آوردن اینکه سپس خبر حرمت آن آمد‌، و یا در جای دیگر با تقیید به «فی الجاهلیة» می‌خواهند از شناعت مسئله بکاهند. و گرنه طبری از ابوالقموص زیدبن‌علی روایت کرده است که بعد از نزول آیات تحریم خمر مردی آن را نوشید و بر مشرکان کشته شده در بدر مرثیه‌سرایی کرد و چون خبر به پیامبر اکرم(ص) رسید، حضرت به شدت ناراحت شد و نزد او رفت و خواست با چیزی که در دست داشت بر او بزند... ‌.

پیداست که نوشیدن خمر بعد از آیات تحریم و رثای کشته‌های مشرکین در بدر، ربطی به زمان جاهلیت ندارد. بله، ممکن است قبل از آخرین هشدار و بعد از آیات اولیه تحریم باشد‌، همچنان‌که نفطویه می‌گوید: «شرب ابوبکر الخمر قبل ان تحرم ورثی قتلی بدر من المشرکین.»

به هر حال با این همه علاقه اینان به شرب خمر تا سال هشتم هجری، نوشیدن خمر ولو در ماه رمضان و گفتار سخنان جسارت‌آمیز دور از انتظار نیست.

حتی از خلیفه دوم نقل شده است که وی تا آخرین روزهای عمر یعنی هنگامی که مورد حمله قرار گرفت نیز نبیذ شدید می‌خورد. شرابی که او می‌خورد آن‌چنان شدید بود که دیگران را مست می‌کرد، اما وی به خاطر اعتیاد مست نمی‌شد، به گونه‌ای که روزی یک اعرابی از آن شراب که در ظرف او بود نوشید و مست شد! عمر او را حد زد، نه به خاطر شراب، بلکه به خاطر مستی و چون اعرابی اعتراض کرد که من از شراب تو نوشیدم، بعد از اجرای حد، خودش آن را با آب مخلوط کرد و خورد! وی می‌گفت: ما این شراب شدید را می‌نوشیم تا گوشت شتر ما را اذیت نکند و می‌گفت: هر که در شراب خویش تردید دارد آن را با آب مخلوط کند.

باری با وجود این همه علاقه شدید به شرب خمر تا سال هشتم هجری و بلکه با این توجیهات ناروا و نوشیدن مایع مست‌کننده تا اواخر عمر، هیچ استبعادی در اینکه ابوبکر حتی در رمضان شرابی نوشیده باشد و در حال مستی کلامی ناهنجار گفته باشد، نیست.

اما در مورد اینکه اینکه پیامبر(ص) خون روزه‌خواران را مباح کرده باشد باید گفت: این را خصیبی در ضمن روایتی آورده است و به معنای التزام به آن نیست. جمله‌ای نیز که در کتاب آمده، این است: «ان محمدا(ص) قد اهدر دم من افطر یوماً من شهر رمضان من غیر سفر ولامرض خلافا لرسول(ص).»

می‌بینیم که مباح شدن خون افطار کننده به نیت مخالفت با خداوند و رسول او مقید شده است و افطار با این قصد یا کفر است یا در حد کفر که با اباحه دم منافات ندارد. در روایات اهل‌بیت(ع) آمده است: آنکه افطار در رمضان را حلال داند کشته می‌شود. در روایت دیگری آمده است: هر که یک روز از رمضان را افطار کند، ایمان از او خارج می‌شود. نتیجه آنکه این بخش از کتاب خصیبی با هیچ دلیل قطعی منافات ندارد.

مورد هفدهم: مقاله: در کتاب داستانی را نقل می‌کند که حضرت نوح(ع) ـ العیاذ بالله ـ به شراب‌خواری می‌پردازد و مست می‌شود و عورتش نمایان می‌گردد. یکی از فرزندان او به نام حام با دیدن این واقعه پدر را استهزا می‌کند و می‌خندد، اما پسر دیگر او سام عصبانی می‌شود و عورت پدر را می‌پوشاند. نوح(ع) پس از هوشیاری و اطلاع از ماجرا، حام را نفرین می‌کند ولذا فرزندان او سیاه می‌گردند.

جواب: جریان مذکور گرچه کذب محض است و انبیا از شرب خمر مصون هستند‌، ولی اندک تأمل در عبارت کتاب الهدایة نشان می‌دهد که مؤلف، این جریان را نه به عنوان گزارش از یک واقعه‌، بلکه از قول مدافعین ابوبکر نقل کرده است که برای توجیه شرب خمر او نزد پیامبر(ص) آمده بودند تا او را شفاعت کنند‌، و لذا در ادامه شرب خمر هارون و یا تحلیل خمر در زبور و... را مطرح کرده‌اند.

خصیبی جریان را با عبارت «واحتجوا بانه مطلق حلال ولم‌ینزل تحریمها فی کتاب من کتب الله عزوجل، از قول مدافعین ابوبکر می‌آورد و می‌گوید: «وذکروا خبر نوح... .»

مورد هجدهم: مقاله: ‌خصیبی برای اثبات وصایت حضرت علی(ع) در زمان پیامبر(ص)، مواردی را نقل می‌کند، از جمله داستان سوار شدن ابوبکر و عمر و سلمان و علی(ع) بر روی فرش پرنده به امر رسول‌الله(ص) و پرواز این فرش به غار اصحاب کهف و سلام کردن حضرت امیرA‌ به آنان و پاسخ آنان به عبارت «وعلیک السلام یا اخا رسول‌الله(ص) ووصیه، در حالی که هیچ جوابی به سلام آن دو نفر ندادند‌.

جواب: معلوم نیست وجه استبعاد این جریان چیست. آیا پرواز با فرش به فرمان پیامبر(ص) همان‌گونه که برای حضرت سلیمان(ع) اتفاق افتاد، بعید است؟ یا رفتن به غار اصحاب کهف و سخن گفتن با آنها؟ با آنکه سخن گفتن با اموات در انبوه روایات اسلامی آمده است، و یا معرفت اصحاب کهف به وصایت حضرت علی(ع) و یا بی‌توجهی اینان به آن دو نفر برخلاف آموزه‌های کلامی امامی و یا علمی و یا تاریخی است؟

از نظر سند نیز این حدیث در بسیاری از کتابهای شیعه ‌ـ البته با تعابیر و تفاوتهای گوناگون ـ ذکر شده است: عیون المعجزات، ص8؛ مختصر بصائر الدرجات، ص115؛ الثاقب فی المناقب، ص173؛ الخرائج والجرائح، ج2، ص836؛ العمدة، ص372؛ الیقین، از سیدبن‌طاووس، ص133، باب134، «فیما نذکره من حدیث البساط واهل الکهف...»؛ الطرائف، از سیدبن‌طاووس، ص83؛ الصراط المستقیم، ج2، ص32؛ تأویل الایات، ج2، ص554؛ بحارالانوار، ج41، ص217 و ج39، ص138. حتی اهل‌سنت نیز این حدیث را در ینابیع المودة، ص141 از ثعلبی و مناقب ابن‌مغازلی، ص232 و در هامش آن از حافظ‌بن‌ابی‌الفوارس در کتاب اربعین ذکر کرده‌اند.

البته همچنان‌که نقل شد، تعابیر و جزئیات نقل شده در این مصادر بسیار متفاوت است و چه بسا وقوع آن مکرر باشد، اما اصل پرواز با بساط و ملاقات با اصحاب کهف در آنها هست.

مورد نوزدهم: مقاله: در کتاب از قول امام صادق(ع) نقل می‌کند که رسول خدا(ص) مهریه حضرت فاطمه(س) را چیزهایی مثل بخشی از بهشت، یک‌پنجم دنیا و آنچه در آن است، رودهای نیل، فرات، سیحان، جیحان و یک‌پنجم غنائم ذکر می‌کند. سپس نویسنده مقاله می‌گوید: به نظر می‌رسد انتخاب این رودخانه‌ها به جهت اهمیت فراوان آنها در زمان جاعل روایت بوده است.

جواب: روایت مذکور در کتاب الهدایة گرچه از نظر سندی ضعیف است، زیرا ابوسمینه ملعون آن را نقل می‌کند، اما در برخی روایات در مورد مهریه حضرت فاطمه(س)، سخن از یک‌پنجم دنیا و یک‌سوم بهشت و چهار نهر فرات، نیل، نهروان و بلخ آمده است. در روایت دیگری آمده است: خداوند متعال یک‌چهارم دنیا را مهریه او قرار داده با بهشت و جهنم، او دشمنانش را به جهنم و اولیای خود را به بهشت می‌برد و اوست صدیقه کبری «وعلی معرفتها دارت القرون الاولی.»

حتی در روایات اهل‌سنت آمده است پیامبر اکرم(ص) فرمود: یا علی! خداوند، فاطمه را به تو تزویج کرد و مهریه او را زمین قرار داد، هر که با دشمنی تو روی زمین راه برود، راه رفتنش حرام است.

مهم آن است که توجه کنیم آیا این روایات می‌تواند دارای معنای صحیحی باشد، هرچند ذهن ما از درک خصوصیات آن ناتوان باشد یا آنکه مخالف صریح عقل و دین است. از آنجا که این روایات قطعاً مخالف عقل و دین نیست و معنای ملکیت این امور برای حضرت فاطمه(س) برای ما روشن نیست و چه بسا این ملکیت به معنای اختصاصی ویژه میان مالک با مملوک باشد، فراتر از ملکیت اعتباری که آن هم معانی مختلفی دارد، لذا به حکم عقل و به حکم روایاتی که قبلاً گذشت و ما را از تکذیب بی‌مورد احادیث به شدت برحذر می‌داشت، باید علم آنها را به خودشان واگذار کنیم و درصدد تحقیق از فهم حقیقت آن باشیم و بدانیم که روابط و نظام حاکم بر موجودات، می‌تواند فراتر از مسائل تکوینی محسوس ما و یا قوانین اعتباری باشد.

مثلاً در اصول کافی بابی به عنوان «الارض کلها للامام(ع)» وجود دارد. در برخی از این روایات آمده است: «ان الارض کلها لنا فما اخرج الله منها من شیء فهو لنا... .»

در روایت دیگری آمده است که جبرئیل در زمین هشت نهر را ایجاد کرد، از جمله سیحان و جیحان (جیحون) و نهر شاش (شوش) و مهران که نهر هند است و نیل مصر و دجله و فرات؛ پس آنچه آب دهد و آب گیرد (از دریا و خشکی) از آن ماست... .

در روایت حضرت عسکری(ع) می‌خوانیم: «إن الدنیا وما علیها لرسول‌الله(ص).» و در برخی روایات آمده است که خداوند آدم را آفرید و دنیا را به او واگذاشت‌. پس هرچه برای آدم است برای رسول‌الله(ص) است و آنچه برای رسول‌الله(ص) است برای ائمه(ع) از آل‌محمد(ص) است.

مورد بیستم: مقاله: خصیبی در روایتی که ابوسمینه در سند آن است، برای اثبات وصایت حضرت علی(ع) در زمان پیامبر اکرم(ص)، پای ستارگان و خورشید را به میان می‌کشد. ضمن ماجرایی مفصل که به داستان‌سرایی شبیه است، دشمنان ده‌گانه حضرت علی(ع) که از جمله آنها سه خلیفه هستند آرزو کردند که ای کاش پیامبر(ص) برای اثبات فضیلت حضرت علی(ع) معجزه‌ای شبیه شق القمر بیاورد. شب هنگام همه مردم مدینه ستاره‌ای را دیدند که بر خانه حضرت علی(ع) فرود آمد و آیات اولیه سوره النجم اشاره به همین داستان دارد. اما منافقان راضی نشدند و خواستند تا خورشید، نام حضرت را صدا زند و بالاخره طبق ماجرایی مفصل، کلام خورشید و جواب سلام او را به سلام حضرت، با زبان فصیح نقل می‌کند.

جواب: گرچه ابوسمینه قابل اعتماد نیست، به ویژه در هنگام نقل این‌گونه حوادث که با عقیده غلو او متناسب است، ولی احتمال صدق جریان به ویژه که ممکن است روایت از ابوسمینه در حال استقامت اخذ شده باشد، هست و در این‌گونه موارد باید روایات را با دیگر ادله موجود در کتابهای شیعه مقایسه نمود تا صحت و سقم آن معلوم گردد. با تطبیق این روایت با دیگر روایات موجود مشخص می‌شود که اصل تکلم خورشید با امیرالمؤمنین(ع) و همچنین نزول ستاره در خانه علی(ع) در منابع متعدد شیعه و بلکه اهل‌سنت آمده است.

حدیث تکلم شمس را با امیرالمؤمنین(ع) در عیون المعجزات و مناقب آل‌ابی‌طالب با سندهای متعدد، و الیقین فی امرة امیرالمؤمنین، الخرائج و الجرائح، امالی صدوق(ره)، کنزالفوائد، و از اهل‌سنت قندوزی در ینابیع المودة، ص140 و شیرویه و خطیب خوارزمی و برخی دیگر از اهل‌سنت آن را ذکر کرده‌اند. در برخی روایات آمده است که خورشید، هفت بار با حضرت علی(ع) سخن گفته است‌ و این امر هیچ جای استبعاد ندارد که خورشید که خلقی از مخلوقات الهی است به فرمان الهی به سخن آید و یا به مقام ولایت حضرت علیA‌ آگاهی داشته باشد و به آن اعتراف نماید‌.

اما حدیث نزول ستاره در خانه حضرت علی(ع) و نشان فضیلت و وصایت آن حضرت بودن آن، در منابع متعددی آمده است. از جمله صدوق(ره) با چند سند و حتی ابن‌مغازلی شافعی در مناقب، آن را ذکر کرده‌اند.

بله، خصوصیات و جزئیاتی را که در این روایت و امثال این روایت آمده است و در دیگر ادله موجود نیست، باید در بوته امکان رها کرد؛ به ویژه که داستانهای طولانی مربوط به معاجز و فضائل، وقتی به وسیله مردم غیرموثق نقل می‌شود، به دلیل عدم دقت و حس بزرگ‌نمایی شخصیتهای محبوب و مقدس، سبب تحریف و اضافات گوناگونی در جزئیات ماجرا می‌شود که محققان می‌باید در ضمن توجه به این نکته از اصل ماجرا که چه بسا دارای حقیقت باشد غافل نمانند.

به هر حال کیفیت تصویر سقوط ستاره و اینکه حقیقت آن چه بوده، مبهم است و نیاز به بررسی بیشتری دارد.

پی‌نوشتها:

[1]. رجال ابی‌داود، فوائد الرضویة، ص134.

[2]. الذریعة، ج3، ص268، به نقل از کتاب تاریخ العلویین.

[3]. مقدمه کتاب الهدایة الکبری، به نقل از آثار تلامذه او.

[4]. همان‌.

[5]. فهرست نجاشی، ص49.

[6]. خلاصة الاقوال، قسم دوم، ترجمه حسین‌بن‌حمدان.

[7]. ر.ک. المعجم رجال الحدیث، ج6، ص244.

[8]. الفهرست لابن‌ندیم، ر.ک. مقدمه الهدایة الکبری؛ الفوائد الرضویة، ص134.

[9]. معجم رجال الحدیث، ج19، ص335.

[10]. همان‌.

[11]. رجال ابی‌داود فصلی در این مورد دارد.

[12]. ر.ک. فوائد الرضویة، ص134 و نفس الرحمن، ص566.

[13]. ایمان الشیعة، ج25، ص347.

[14]. فوائد الرضویة، از محدث قمی(ره)، ص134.

[15]. نفس الرحمن، از محدث نوری(ره)، ص566.

[16]. ر.ک. مقدمه الهدایة الکبری، ص6، از لسان المیزان، و ابن‌عقده از محدثان و رجالیین بزرگ شیعه زیدی است.

[17]. ایمان الشیعة، ج25، ص347.

[18]. تاریخ ابن‌خلدون، ج4، ص42. ر.ک. تاریخ تشیع در ایران، رسول جعفریان، ص36.

[19]. تاریخ تشیع، رسول جعفریان، ص363.

[20]. رجال نجاشی، ص295.

[21]. معجم رجال الحدیث، ج18، ص293.

[22]. الخلاصة، قسم ثانی مفضل‌بن‌عمر.

[23]. الارشاد، ج2، ص303، «فی النقص علیه بالامامة فی ابیه».

[24]. الغیبة، «فصل فی ذکر السفراء الممدوحین».

[25]. معجم رجال الحدیث، ج19، ص259 ـ 265.

[26]. فهرست نجاشی، ص296.

[27]. معجم رجال الحدیث، ج19، ص260.

[28]. همان‌، ص268.

[29]. ایمان الشیعة، ج25، ص347.

[30]. تنقیح المقال، ج1، ص226، در ترجمه جعفربن‌محمدبن‌مالک.

[31]. الذریعة، ج4، ص288.

[32]. کلیات فی علم الرجال، ص101.

[33]. نفس الرحمن، ص566.

[34]. همان‌، ص268.

[35]. همان‌، ص566.

[36]. الهدایة، ص247.

[37]. رجال نجاشی، ص231.

[38]. به معجم رجال الحدیث، ج16، ص138 مراجعه شود.

[39]. فهرست نجاشی، ص49.

[40]. معجم رجال الحدیث، ج18، ص293.

[41]. همان‌، ص238.

[42]. فهرست نجاشی، ص112.

[43]. رجال نجاشی، رقم311.

[44]. معجم رجال الحدیث، ج3، ص118.

[45]. رجال نجاشی، ترجمه جعفربن‌محمدبن‌مالک.

[46]. معجم رجال الحدیث، ج4، ص118.

[47]. نجاشی می‌گوید: «حسین‌بن‌علی‌بن‌سفیان شیخ ثقة جلیل من اصحابنا»، ص50.

[48]. تنقیح المقال، ج1، ص226.

[49]. معجم رجال الحدیث، ج3، ص119.

[50]. تنقیح المقال، ج1، ص226.

[51]. معجم رجال الحدیث ج15، ص178.

[52]. همان‌، ج15، ص177.

[53]. تنقیح المقال، ج3، ص198.

[54]. همان‌.

[55]. همان‌.

[56]. حجرات: 6.

[57]. الرجال والدرایه، استاد سبحانی؛ مشایخ الثقات، استاد عرفانی.

[58]. قصص العلماء، مرحوم تنکابنی، ص397 و دارای 5072 حدیث صحیح و 144 حدیث حسن و 1116 حدیث موثق‌.

[59]. معجم رجال الحدیث، ج10، ص242.

[60]. همان‌.

[61]. همان‌، ص189.

[62]. همان‌، ص190.

[63]. همان‌، ج7، ص123.

[64]. الارشاد، ج2، ص348.

[65]. معجم رجال الحدیث، ج7، ص124.

[66]. شیخ طوسی(ره) در عدة الاصول.

[67]. رجال نجاشی، ترجمه جعفربن‌بشیر.

[68]. معجم رجال الحدیث، ج7، ص136.

[69]. همان‌، ج16، ص151 به بعد.

[70]. الارشاد، ج2، ص348.

[71]. الغیبة، ص211.

[72]. معجم رجال الحدیث، ج16، ص153.

[73]. تنقیح المقال، ج3، ص126.

[74]. معجم رجال الحدیث، ج16، ص159.

[75]. به اسناد کتاب بصائر الدرجات مراجعه شود.

[76]. کافی، ج2، کتاب الحجة، ح4، باب « مولد ابی‌جعفر محمدبن‌علی».

[77]. کافی، ج1، ص348؛ بحارالانوار، ج42، ص77.

[78]. بصائر الدرجات، باب11، ح6، ص22.

[79]. همان‌، ح10.

[80]. الاختصاص، ص9.

[81]. همان‌.

[82]. اصول کافی، ج1، ص401؛ رک. بحارالانوار، ج22، ص343.

[83]. حج: 29.

[84]. بحارالانوار، ج47، ص338.

[85]. همان‌، ص343، ح29 و 30 و 32.

[86]. کافی، ج2، ص271، ذیل ح8، باب «ان الارض کلها للامام»، اختلاف ابن‌عمیر با مالک حفری.

[87]. بصائر الدرجات، باب آخر، ح3.

[88]. همان‌، ح5.

[89]. همان‌، ح4.

[90]. تنقیح المقال، ج3، ص71.

[91]. احزاب: 51.

[92]. قاموس الرجال، ج10، ص390.

[93]. الهدایة الکبری، ص73.

[94]. همان‌.

[95]. به بحارالانوار، ج21، صص222 و 233 و 234 و 236 مراجعه شود.

[96]. تنقیح المقال، ج1، ص260.

[97]. بحارالانوار، ج21، ص233.

[98]. همان‌، ج19، ص71؛ روضه کافی، ص88.

[99]. بحارالانوار، ج19، ص78؛ کافی، ج3، ص324.

[100]. اسراء: 44.

[101]. بحارالانوار، ج17، ص407.

[102]. کافی، ج1، ص343؛ علل الشرائع، ج1، ص167؛ و در بحارالانوار، ج17، ص404 از قصص الانبیاء، با تفاوتهایی. البته سند روایت کافی و صدوق، محمدبن‌ولی شباب الصیرفی است که ضعیف یا مجهول می‌باشد. سند قصص الانبیاء نیز عامی و ضعیف است.

[103]. مرآة العقول، ج3، ص52.

[104]. الهدایة الکبری، ص86.

[105]. بحارالانوار، ج17، معجزات النبی(ص) وابواب معجزات ائمة(ع).

[106]. همان‌، ج17، صص365 و 369 و 380 و دیگر کتابهای فریقین.

[107]. کافی، ج2، ص165، باب « ما یفصل به...»، ح9.

[108]. بحارالانوار، ج42، ص68 و 69.

[109]. همان‌، ج43، ص20.

[110]. نفس المهموم، ص136.

[111]. همان‌، ص139.

[112]. فروع کافی، ج3، ص297.

[113]. بحارالانوار، ج43، ص153.

[114]. همان‌، ص350.

[115]. همان‌، ج44، ص313.

[116]. قیامة: 17 ـ 19.

[117]. رعد: 7.

[118]. هود: 17.

[119]. نبأ: 1 ـ 3.

[120]. البرهان، ج8، ص167.

[121]. بحارالانوار، ج35 و 36.

[122]. البرهان، ج8، ص167.

[123]. مناقب آل‌ابی‌طالب، ر.ک. بحارالانوار، ج35، ص62.

[124]. ر.ک. بحارالانوار، ج35، ص45 و 49.

[125]. مناقب آل‌ابی‌طالب، ر.ک. بحارالانوار، ج35، ص62.

[126]. ر.ک. بحارالانوار، ج38، ص46.

[127]. ر.ک. همان، ص59، از ابن‌ابی‌الحدید و او از کتاب صفین تألیف نصربن‌مزاحم؛ و در کافی ضمن نقل روایت راهب نزدیک به همین عبارت را دارد. ر.ک. بحارالانوار، ج38، ص62.

[128]. کشف الیقین؛ ر.ک. بحارالانوار، ج37، ص322.

[129]. مدینة المعاجز، ذیل معجزه دوم از امیرالمؤمنین به نقل از کتاب سلیم‌بن‌قیس.

[130]. همان‌، از کلینی.

[131]. بحارالانوار، ج37، ص331.

[132]. توجه خوانندگان را به کتاب مأساة الزهرا(س) تألیف علامه سیدجعفر مرتضی عاملی که دهها منبع از شیعه و اهل‌سنت در این مورد ارائه داده است، جلب می‌کنم.

[133]. مدینة المعاجز، یک جلدی، صص359 و 464 و 524 و 526.

[134]. کافی، ج2، ص413.

[135]. بصائر، جزء8، باب12، ح5.

[136]. جامع الرواة، ج1، ص428: « عامربن‌واثلة واثلة: کیسانیّ... .»

[137]. معجم رجال الحدیث، ج9، ص203.

[138]. تنقیح المقال، ج3، ص118.

[139]. اسد الغابة؛ ر.ک. تنقیح المقال، ج3، ص118.

[140]. مدینة المعاجز، معجزه 472 حضرت علی(ع).

[141]. الغدیر، ج7، ص95.

[142]. بیهقی در السنن الکبری، ج10، ص214؛ سیره عمر از ابن‌جوزی، ص98؛ کنز العمال، ج3، ص107؛ الخلفاء الراشدون، از عبدالوهاب النجار، ص238؛ ر.ک. الغدیر، ج6، ص256.

[143]. مائده: 91.

[144]. سنن ابی‌داود، ج2، ص128؛ مسند احمد، ج1، ص53؛ سنن نسائی، ج8، ص287؛ سنن بیهقی، ج8، ص285؛ تاریخ طبری، ج7، ص22؛ مستدرک حاکم، ج2، ص278؛ صحقه و ذهبی در تلخیص مستدرک آن را آورده‌اند؛ ر.ک. الغدیر، ج6، ص252.

[145]. تفسیر آلوسی، ج2، ص115؛ ر.ک. الغدیر، ج7، ص100.

[146]. ر.ک. الغدیر، ج7، ص97.

[147]. فتح الباری، ج10، ص30؛ ر.ک. الغدیر، ج7، ص97.

[148]. تفسیر طبری، ج2، ص203؛ ر.ک. الغدیر، ج7، ص96.

[149]. الاصابة، ج4، ص22؛ ر.ک. الغدیر، ج7، ص95.

[150]. الغدیر، ج6، ص257.

[151]. العقد الفرید، ج3، ص417؛ ر.ک. الغدیر، ج6، ص257.

[152]. احکام القرآن، ج2، ص565؛ ر.ک. الغدیر، ج6، ص257.

[153]. سنن الکبری، ج8، ص299؛ کنز العمال، ج2، ص109؛ ر.ک. الغدیر، ج6، ص257.

[154]. الهدایة الکبری، ص107.

[155]. وسائل الشیعة، ح7، ص179، باب2، احکام رمضان.

[156]. همان‌، ح5.

[157]. بحارالانوار، ج43، ص113.

[158]. همان‌، ص105، از شیخ طوسی(ره).

[159]. ر.ک. همان، ص141 و 145، از صاحب الفردوس.

[160]. کافی، ج2، ص269. گرچه برخی احتمال رجوع «لام» در «الارض» را به ارض بحرین که مورد سؤال است داده‌اند، اما این احتمال بسیار بعید است.

[161]. همان‌، ص270 و همچنین ح8، ص271.

[162]. همان‌، ص271.

[163]. همان‌، ص271، ح7.

[164]. ر.ک. بحارالانوار، ج41، ص166، باب « رد الشمس له وتکلم الشمس معه(ع)».

[165]. همان‌، ص176.

[166]. همان‌، ج41، ص175.

[167]. ر.ک. مدینة المعاجز، معجزه 448؛ تفسیر البرهان، ج4، ذیل آیه مبارکه « والنجم».

وقتی احساس غربت می کنید یادتان باشد که خدا همین نزدیکی است .

******

alizare1

alizare1
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : خرداد 1389 
تعداد پست ها : 6234
محل سکونت : یزد
دسترسی سریع به انجمن ها