0
ویژه نامه ها

انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن

برخي از انواع کاربردهاي عقل در تفسير قرآن مورد استفاده همه مفسران است و برخي کاربردها تنها از سوي فرق و مذاهب خاصي مطرح و دنبال شده است . کاربردهاي مورد اتفاق عبارتند از:
انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن
 انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن

 

نويسنده: عليرضا آزاد




 

برخي از انواع کاربردهاي عقل در تفسير قرآن مورد استفاده همه مفسران است و برخي کاربردها تنها از سوي فرق و مذاهب خاصي مطرح و دنبال شده است. (1) کاربردهاي مورد اتفاق عبارتند از:

1. استفاده از عقل براي درک ضروريات و کسب معرفت هاي بديهي:

اين معناي عقل براي فريقين پذيرفته شده است و آن را يکي از قراين منفصل فهمِ آيات قرآن مي دانند. چون در غير اين صورت، نمي توان هيچ آيه اي را معنا کرد. در قرآن کريم مجازهاي عقلي ( اسنادي ) فراواني وجود دارد و در بيشتر اين موارد، قرينه مجاز بودن اسناد، همان معرفت هاي بديهي است.

2. استفاده از عقل براي تبيين و توضيح آيات:

عقل در اين معنا به تبيين دقيق مفاد برخي از آيات مي پردازد. کار عقل در اين جا تنظيم مقدمات بر اساس قياس هاي منطقي و يا از طريق برهان خُلف است تا به اين ترتيب، راهي براي تبيين آيات و يا تشخيص خطاهاي منطقي در چينش مقدمات، به دست آيد.

3. استفاده از عقل براي استنباط گزاره هاي نظري:

درباره حجيت عقل به اين معنا نيز اختلافي بين فريقين نمي باشد. به جز عده اي که اساساً قائل به عدم جواز تفسيرند، همگان چنين استفاده اي را جايز مي دانند. از نظر آن عده اي که قائل به جواز تفسيرند، بايد اين معنا براي عقل که همان قوه استنباط احکام نظري ( در برابر بديهي ) از آيات قرآن مي باشد، مورد پذيرش واقع شود. در اين جا عقل با استفاده از معناي لغت، آيه ها، روايت ها، قراين پيوسته و ناپيوسته کلام به کشف مجهولات مي پردازد و با کاوش و استدلال به فهم مراد خداوند از آيه دست مي يابد.
دو کاربرد ديگر نيز براي استفاده از عقل در تفسير قرآن بيان شده که مخصوص اکثريت شيعه و معتزله است و عبارتند از:

1. استفاده از عقل به عنوان قوه اي مستقل در ادراک حسن و قبح ( که در مباحث مربوط به عدل، اسماء و صفات و ... تأثيرگذار است. )

2. استفاده از عقل براي تأويل ظواهر برخي آيات.

در اين دو کاربرد اخير بر خلاف کاربردهاي پيشين، عقل صرفاً نقش مصباحي ندارد بلکه به عنوان منبعي مستقل در کنار منابع قرار مي گيرد و استنتاج هايش در صورت برخورداري از برهان هاي قطعي و قياس هاي اطمينان بخشي که برگرفته از مقدمات يقيني باشند، مي تواند در تفسير آيات و فهم مراد الهي به کار آيد.

تعارض عقل و نقل

تعارض عقل و نقل به دو شکل قابل طرح است:
1. تعارض عقل با آيات قرآن؛
2. تعارض عقل با روايات معصومان (عليهم السلام).
اين تعارضات گاهي ابتدايي و ظاهري است و گاه مستقر و واقعي.
هم چنين آموزه هاي نقلي از حيث عقلي ممکن است به يکي از سه صورت زير باشند:

1. عقل پذير:

يعني آموزه هايي که عقل هم به درستي آن ها حکم مي کند.

2. عقل ستيزي:

يعني آموزه هايي که عقل به عدم درستي آن ها حکم مي کند.

3. عقل گريز:

يعني آموزه هايي که فراتر از قدرت درک عقل است و لذا عقل در مورد جزئيات آن مسکوت مي ماند. (2)
از آن جا که ادلّه عقلي گاهي قطعي و گاهي ظني اند و دلايل نقلي هم گاهي قطعي و گاهي ظني اند، در صورت بروز تعارض، حالات چهارگانه اي محتمل است که شرح آن در کتاب هاي مربوط به تفصيل آمده است. (3)

پي‌نوشت‌ها:

1. در اين نوشته از اين منبع بيشتر بهره گرفته شده است: فتح الله نجارزادگان، تفسير تطبيقي، ص 131-140.
2. ر.ک: محمدعلي رضايي اصفهاني، درسنامه روش ها و گرايش هاي تفسيري قرآن، ص 210- 211.
3. ر.ک: همان، ص 212.

منبع مقاله :
آزاد، عليرضا؛ (1391)، تفسير قرآن و هرمنوتيک کلاسيک، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول



 

 

نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بیانات رهبر انقلاب پس از دریافت نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا
بیانات رهبر انقلاب پس از دریافت نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا

بیانات رهبر انقلاب پس از دریافت نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا

دُز دوم واکسن ایرانی کرونا به رهبر انقلاب تزریق شد
دُز دوم واکسن ایرانی کرونا به رهبر انقلاب تزریق شد

دُز دوم واکسن ایرانی کرونا به رهبر انقلاب تزریق شد

استوری/ محبت امیرالمومنین(ع)
استوری/ محبت امیرالمومنین(ع)

استوری/ محبت امیرالمومنین(ع)

کاردستی/ پنکه کاغذی زیبا
کاردستی/ پنکه کاغذی زیبا

کاردستی/ پنکه کاغذی زیبا

فقط به عشق علی(ع)/ کلیپ عید غدیر
فقط به عشق علی(ع)/ کلیپ عید غدیر

فقط به عشق علی(ع)/ کلیپ عید غدیر

صحبت های جناب خان درباره خوزستان
صحبت های جناب خان درباره خوزستان

صحبت های جناب خان درباره خوزستان

معرفی تفسیر بیان المعانی
معرفی تفسیر بیان المعانی

معرفی تفسیر بیان المعانی

معرفی تفسیر البیان فی تفسیر القرآن آیت الله خویی
معرفی تفسیر البیان فی تفسیر القرآن آیت الله خویی

معرفی تفسیر البیان فی تفسیر القرآن آیت الله خویی

در باره خشکسالی‌های بزرگ
در باره خشکسالی‌های بزرگ

در باره خشکسالی‌های بزرگ

آزمایش گلوکز چیست و چرا انجام میشود؟
آزمایش گلوکز چیست و چرا انجام میشود؟

آزمایش گلوکز چیست و چرا انجام میشود؟

انواع زایمان و فرق زایمان طبیعی و سزارین و مزایا و معایب هرکدام
انواع زایمان و فرق زایمان طبیعی و سزارین و مزایا و معایب هرکدام

انواع زایمان و فرق زایمان طبیعی و سزارین و مزایا و معایب هرکدام

کدام روش آزمایش تشخیص بارداری بهتر است
کدام روش آزمایش تشخیص بارداری بهتر است

کدام روش آزمایش تشخیص بارداری بهتر است

رهبر انقلاب نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا را دریافت کردند+ واکنش ها
رهبر انقلاب نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا را دریافت کردند+ واکنش ها

رهبر انقلاب نوبت دوم واکسن ایرانی کرونا را دریافت کردند+ واکنش ها

آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در مرداد 1400
آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در مرداد 1400

آخرین اخبار مربوط به کرونا در ایران و جهان در مرداد 1400

معرفی تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده
معرفی تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده

معرفی تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده

استفاده ترکیبی از واکسن‌های کرونا، و این که اصلاً چگونه کار می‌کنند
استفاده ترکیبی از واکسن‌های کرونا، و این که اصلاً چگونه کار می‌کنند

استفاده ترکیبی از واکسن‌های کرونا، و این که اصلاً چگونه کار می‌کنند

معرفی تفسیر بلابل القلاقل
معرفی تفسیر بلابل القلاقل

معرفی تفسیر بلابل القلاقل

معرفی تفسیر بصائر یمینی
معرفی تفسیر بصائر یمینی

معرفی تفسیر بصائر یمینی

معرفی تفسیر البصائر
معرفی تفسیر البصائر

معرفی تفسیر البصائر

معرفی تفسیر البرهان
معرفی تفسیر البرهان

معرفی تفسیر البرهان

آیا باید به نوزادان و کودکان نوپا اجازه تماشای تلویزیون را داد؟
آیا باید به نوزادان و کودکان نوپا اجازه تماشای تلویزیون را داد؟

آیا باید به نوزادان و کودکان نوپا اجازه تماشای تلویزیون را داد؟