0
ویژه نامه ها

مباني، روش‌ها و اهداف تربيتي در صحيفه سجاديه

صحيفه سجاديه يكي از كتابهاي ادعيه امام سجاد (ع) مي‎باشد كه بسيار جامع و كامل است و از منبعي سرچشمه مي‎گيرد كه مصون از هرگونه اشتباه و خطاست و زبان آن در قالب نيايش بوده كه فراخور درك هر خواننده قابل فهم و بهره‌گيري است. دربارة اين صحيفه تحقيقاتي شده كه اولاً بيشتر در قالب شرح و توضيح لغات و جملات بوده و در آنها تجزيه و تحليل تربيتي كمتر صورت گرفته است، ثانياً پژوهشهاي صورت گرفته، نتوانسته خلأ و نيازهاي مربيان و جوامع شيعي را در برخورداري از انديشه‎هاي تربيتي امام سجاد(ع) بر طرف نمايد. لذا در اين نوشتار برآنيم، به طور اختصار، بسترها و خلأهاي موجود را با ارائه مطالب جديد، مهيا و مرتفع نماييم.
مباني، روش‌ها و اهداف تربيتي در صحيفه سجاديه
   اهداف تربيتي در صحيفه سجاديه
مباني، روش‌ها و اهداف تربيتي در صحيفه سجاديه
نويسنده:احترام قاهري
منبع:ماه نامه ورا
مقدمه:
صحيفه سجاديه يكي از كتابهاي ادعيه امام سجاد (ع) مي‎باشد كه بسيار جامع و كامل است و از منبعي سرچشمه مي‎گيرد كه مصون از هرگونه اشتباه و خطاست و زبان آن در قالب نيايش بوده كه فراخور درك هر خواننده قابل فهم و بهره‌گيري است. دربارة اين صحيفه تحقيقاتي شده كه اولاً بيشتر در قالب شرح و توضيح لغات و جملات بوده و در آنها تجزيه و تحليل تربيتي كمتر صورت گرفته است، ثانياً پژوهشهاي صورت گرفته، نتوانسته خلأ و نيازهاي مربيان و جوامع شيعي را در برخورداري از انديشه‎هاي تربيتي امام سجاد(ع) بر طرف نمايد. لذا در اين نوشتار برآنيم، به طور اختصار، بسترها و خلأهاي موجود را با ارائه مطالب جديد، مهيا و مرتفع نماييم.
مباني تربيتي در صحيفه سجاديه:
مباني : در واقع رفتارها و منش‎هاي درست و نادرست انسان‎ها مباني است كه در صحيفه سجاديه عنوان شده. آن مباني عبارتند از: 1-خود دوستي، 2-خدا دوستي، 3-كمال خواهي، 4-ميل به جاودانگي، 5-خوف و رجا، 6-غفلت، 7-دنيا دوستي، 8-اختيار.
خود دوستي : انسانها بيش از همه خود را دوست دارند كه اگر اين خود دوستي در مسير صحيح هدايت شود، انسان را به كمال، سعادت و… مي‎رساند ولي اگر در مسير صحيح آن هدايت نشود، به سقوط اخلاقي منجر مي‎شود و موجب حرص، غرور و خود پرستي مي‎شود.
خداخواهي و خداجويي: انسانها فطرتاً خداجو هستند و هرچقدر از راه اصلي منحرف شده باشند، باز هم فطرت آنها خدا را مي‎طلبد. امام سجاد (ع) در صحيفه سجاديه، در دعاهاي بيستم، بيست و يكم، بيست و هشتم، پنجاهم و دعاهاي بسيار ديگر، به اين ويژگي فطري انسان مي‌پردازد. هدف امام از طرح مفهوم خداخواهي توجه دادن انسانها به فطرت خداجويشان است. اين گرايش، ازطريق توجه دادن انسان به خدا، در اصلاح رفتارهاي وي تأثيرگذار است .
دنيادوستي : عشق ورزيدن به دنيا از ويژگي‎هاي انسان است كه يكي از دلايل آن علاقه به جاودانگي مي‎باشد. امام سجاد (ع) در صحيفه سجاديه راجع به دنيا دوستي دو نگرش را مطرح كرده‎اند؛ نگرش اول: مذمت دنيا دوستي و نگرش مستقل به دنيا؛ نگرش دوم: درخواست دنيا براي عبادت و بندگي خدا، يعني مقدمه بودن دنيا براي آخرت.
ويژگي و نگرش دوم به عنوان يك مبناي تربيتي در صحيفه سجاديه عنوان شده است.
غفلت : انسان‎ها بعضي اوقات به يكسري چيزها بيشتر اهميت مي‎دهند و اين باعث مي‎شود از انـجام امـور ديگر باز بمانند. امام سجاد موارد غفلت را اينگونه بيان كرده‎اند:
1.غفلت از خود
2.غفلت از انجام وظايف و واجبات الهي
3.غلفت از عالم پس از مرگ
4.غلفت از وعيد
5.غلفت از نعمت‎ها
6.غلفت از خدا كه مهمترين است و اين غلفت منشأ خود فراموشي و خدا فراموشي است.
اصول تربيتي در صحيفه سجاديه:
اصول در واقع تدابير تربيتي را اعتبار مي‎بخشد و هدايت مي‌كند. اصول مبتني بر مباني است.
1- اصل كنترل و هدايت: اين اصل مبتني بر مباني خداجويي، خود دوستي و جادوان‌خواهي است. با توجه به خداجو بودن، انسان بايد به سوي توحيد هدايت شود و با خود دوستي، بايد مطيع و محب خدا شود. امام سجاد (ع) در دعاهاي خود، از جمله در دعاي بيستم، موارد خود‌‌دوستي و كنترل آن را بيان مي‎كند و بر اساس جاودان‌خواهي انسان دل به دنيا نمي‎بندد، چون اطمينان دارد كه آخرت هم هست و دنيا مقدمه‌اي براي آخرت است.
2- اصل تقوا: اين اصل مبتني بر مبناي خوف و بيم است. در حقيقت اين خوف و ترس كنترل خواهد شد؛ يعني ترس از خدا، تقوا و پرهيز از گناه، از مهمترين اصول تربيتي در صحيفه مي‎باشد.
3- اصل تذكر: اين اصل مبتني بر مبناي غفلت است. اين اصل بايد انسان را از خواب غفلت بيدار كند. امام سجاد (ع) در دعاي هشتم (پناه بردن به خدا)، دعاي دوازدهم (اقرار به گناه) و دعاي سي و نهم (طلب عفو)، ضمن اشاره به اين ويژگي غلفت در انسان، راه غفلت‌زاديي را ذكر مي‎كند. امام سجاد (ع) نقش و آثار مهم ذكر را چنين بيان مي‎فرمايند:
1. ياد خدا ماية ‌شرافت انسان است .
2. ياد خدا مانع از رذايلي است كه شيطان در دل انسان مي‎افكند .
3. ياد خدا موجب سلامت قلب مي‎شود.
4. ياد خدا انسان را از غلفت‎زدگي باز‎مي‎دارد.
4-اصل زهد : اين اصل مبتني بر مبناي دنيادوستي است. انسان را از گوشه‎گيري بيش از حد منع مي‎كند و گريز از دنيا و زهد در حد معقول را عرضه مي‎كند كه افراطي در آن نباشد.
بر اساس بيان امام (ع)، زاهد كسي است كه اين دو نشانه را دارا باشد:
1.به دنبال آنچه از دنيا به او داده شود، شاد نگردد.
2.در پي آنچه از دنيا، از وي باز داشته مي‎شود، ناراحت نشود.
حب دنيا را از خود دوركردن و ياد خدا و آخرت بودن، از نشانه‎هاي زهد است.
روش‎هاي تربيتي در صحيفه سجاديه:
روش‎هاي تربيتي نسبت به اصول و مباني كاربردي‎تر هستند و به سه نوع تقسيم مي‌شوند: روشهاي شناختي، گرايشي و رفتاري.
1- روش‎هاي شناختي:
الف) روش اعطاي بينش كه خود بر سه قسم است: بينش در مورد دنيا، بينش در مورد حقيقت انسان، بينش در مورد مرگ و معاد.
افرادي هستند كه فكر مي‎كنند فقط زندگي در اين دنيا است و بس، و بر اين اساس به خطا و اشتباه مي‎روند؛ اولاً دچار پوچ انگاري در دنيا مي‎شوند، ثانياً نااميدي و يأس به آنها غلبه مي‎كند. صحيفه سجاديه از يك زندگي جادوانه خبر مي‎دهد و انسانهاي با اين ديد را آگاهي مي‌بخشد كه “دنيا مقدمه‎اي است براي زندگي آخرت” ( براي رسيدن به مقام قرب الهي).
ب) روش ياد خدا
2-روش گرايشي:
روش‌هاي گرايشي، روشهاي تربيتي‌اي هستند كه هدايت و كنترل گرايشهاي انحرافي را برعهده دارند و عبارتند از : روش توبه، روش كم شمردن خوبي‎ها و زيان شمردن بدي‎ها و روش ياد آوري نعمت‎ها.روش توبه: امام سجاد در دعاهاي بسيار اين روش را مطرح كرده‎اند؛ دعاي سي و يكم به توبه، و دعاهاي ديگر نظير دعاي طلب مغفرت، دعاي طلب عفو و دعاي پناه بردن به خدا، به روش گرايش به توبه اشاره دارد.امام سجاد فرموده‎اند: توبه توفيقي است الهي كه انسان گناهكار به آن دست مي‎يابد و از طريق آن به مقام غفاريت حق تعالي پناه مي برد و حالت استغفار واقعي را تحصيل مي‎كند و دل خود را تطهير مي‎نمايد. توبه به عنوان يك روش تربيتي، با دميدن روح اميد در كالبد مأيوس و خسته انسان، انگيزه اصلاح رفتارها را در فرد ايجاد و تقويت مي‎كند.
3-روش رفتاري:
از جمله روش نيكي در برابر بدي، روش مدارا با والدين و با همسايگان و روش تكريم و احترام. روش نيكي در برابر بدي: راه تربيت و اصلاح بديها منحصر به تنبيه و كيفرنيست، بلكه به وسيله بخشش و احسان نيز مي‎توان به اصلاح بديها پرداخت و اين احسان، بعنوان نوعي تنبيه محسوب مي‎شود و طرف را به اظهار ندامت وادار مي‎نمايد. بايد شرايط و زمان و مكان را در نظر داشت، تا آثار سويي برجاي نگذارد.
اهداف تربيتي در صحيفه سجاديه:
هدف نهايي: از نظر امام سجاد، هدف نهايي، ارتباط داشتن با خدا و در تمام لحظات زندگي به ياد خدا بودن است. اهداف واسطه‎اي –كه وسيله‌اي براي رسيدن به هدف نهايي هستند- را هم مي‎توان در نظر گرفت كه خود به سه دسته كلي تقسيم مي‎شوند:
الف) اهداف تربيتي صحيفه در خصوص ارتباط انسان با خدا: منشأ آن معرفت، و ادامه و تحصيل آن عبادت، شكرگزاري و توكل مي‎باشد.
معرفت خدا: تخلق به اخلاق الهي،كسب ايمان و تقوي، توكل به خدا و… همه در گرو شناخت هرچه كاملتر اوست. در اولين دعا، امام سجاد ضمن حمد و سپاس خداوند، به شناساندن خدا مي‌پردازد. همچنين در فرازهاي نخستين دعاي عرفه، امام (ع) به خداشناسي مي‎پردازد و مي‎فرمايد: «تويي آنكه در آفريدنت، شريكي ياريت نكرده و در كارت (آفريدن هرچيز) وزير و معاوني تو را ياري ننموده، و مانندي براي تونبوده است». اين معرفت الله، از الطاف خدا به مؤمنين است.
ب ) اهداف تربيتي صحيفه درخصوص ارتباط انسان با خود : اهداف گرايشي است؛ گرايش‎هاي مختص انسان (خداجويي و فضيلت‌خواهي) و گرايش‎هاي مشترك بين انسان و حيوان (خوردن، آشاميدن و غرايز جنسي).
پرورش حس خداجويي: براي تقويت خداجويي ابتدا بايد به بر طرف كردن موانعي همچون گرايشهاي پست، غرايز حيواني و اشتغالات روزمره كه انسان را از شناخت خداي متعال باز مي‌دارد، بپردازيم. در مرحله بعد بايد گرايش فوق هدايت و راهنمايي شود تا فقط به پرستش خدا بپردازيم.
ضعف و ناتواني ذاتي انسان در اداره امورش، مهمترين عامل در راهيابي انسان به خالق خود است. در صورتي پرورش حس خداجويي ميسر مي‎شود كه انسان دائماً نقصان و فقر وجودي خود، و غنا و بي‎نيازي خداوند را متذكر شود.
ج) اهداف تربيتي صحيفه در خصوص ارتباط انسان با ديگران: بايد توجه داشته باشيم كه ارتباط انسان با ديگران داراي چه جنبه‎اي است: اجتماعي، سياسي يا اقتصادي.
نحوه ارتباط انسان با والدين داراي جنبه اجتماعي است. در دعاي بيست و چهارم، امام سجاد دعا براي والدين را عنوان كرده و به مقام و شخصيت والاي پدر و مادر، و وظايف فرزندان در قبال آنان، اشاره نموده است.
يكي ديگر از اهداف تربيتي در خصوص ارتباط با والدين، حق‌شناسي و سپاسگزاري است. در فرازهاي دهم و يازدهم دعا نيز به زحمات و تلاشهايي كه والدين متحمل شده‎اند اشاره مي‌كند، سپس درحقشان طلب پاداش و غفران مي‎كند.


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
افرادی که در گذشته رد صلاحیت شده‌اند برای ۱۴۰۰ ثبت نام نکنند / هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کارایی لازم را نداشته
افرادی که در گذشته رد صلاحیت شده‌اند برای ۱۴۰۰ ثبت نام نکنند / هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کارایی لازم را نداشته

افرادی که در گذشته رد صلاحیت شده‌اند برای ۱۴۰۰ ثبت نام نکنند / هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کارایی لازم را نداشته

حجت الاسلام والمسلمین سیدعباس موسویان درگذشت / بیوگرافی مرحوم موسویان
حجت الاسلام والمسلمین سیدعباس موسویان درگذشت / بیوگرافی مرحوم موسویان

حجت الاسلام والمسلمین سیدعباس موسویان درگذشت / بیوگرافی مرحوم موسویان

بهترین انتخاب خرید لوازم خانگی برای جهیزیه
بهترین انتخاب خرید لوازم خانگی برای جهیزیه

بهترین انتخاب خرید لوازم خانگی برای جهیزیه

چابک سازی ساختار حوزه در انتصابات و تغییرات جدید مدیریت حوزه‌های علمیه
چابک سازی ساختار حوزه در انتصابات و تغییرات جدید مدیریت حوزه‌های علمیه

چابک سازی ساختار حوزه در انتصابات و تغییرات جدید مدیریت حوزه‌های علمیه

سرگذشت دانشگاه تهران
سرگذشت دانشگاه تهران

سرگذشت دانشگاه تهران

سخن آوا | تمنای اشک (استاد هاشمی نژاد)
سخن آوا | تمنای اشک (استاد هاشمی نژاد)

سخن آوا | تمنای اشک (استاد هاشمی نژاد)

از مقاومت تا سازش؛ فاصله ای برای انتخاب پیروزی یا شکست
از مقاومت تا سازش؛ فاصله ای برای انتخاب پیروزی یا شکست

از مقاومت تا سازش؛ فاصله ای برای انتخاب پیروزی یا شکست

نظارت‌های پیش بینی شده در قانون اساسی
نظارت‌های پیش بینی شده در قانون اساسی

نظارت‌های پیش بینی شده در قانون اساسی

مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت اول)
مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت اول)

مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت اول)

چگونه می توانم شیر خود را نگهداری کنم؟
چگونه می توانم شیر خود را نگهداری کنم؟

چگونه می توانم شیر خود را نگهداری کنم؟

مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت دوم)
مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت دوم)

مشروعیت نظام با آرای عمومی مردم (قسمت دوم)

آیا احتقان سینه امری طبیعی است؟
آیا احتقان سینه امری طبیعی است؟

آیا احتقان سینه امری طبیعی است؟

مشروعیت نظام اداری در نظام اسلامی
مشروعیت نظام اداری در نظام اسلامی

مشروعیت نظام اداری در نظام اسلامی

چگونه می توانم بر درد سینه هنگام شیردهی غلبه کنم؟
چگونه می توانم بر درد سینه هنگام شیردهی غلبه کنم؟

چگونه می توانم بر درد سینه هنگام شیردهی غلبه کنم؟

مسئولیت دولت در اقدامات نهادهای دیگر
مسئولیت دولت در اقدامات نهادهای دیگر

مسئولیت دولت در اقدامات نهادهای دیگر

آیا امری طبیعی است که نوزادم گرسنه تر از حد معمول می باشد؟
آیا امری طبیعی است که نوزادم گرسنه تر از حد معمول می باشد؟

آیا امری طبیعی است که نوزادم گرسنه تر از حد معمول می باشد؟

چه لباس هایی برای شیردهی مناسب تر هستند؟
چه لباس هایی برای شیردهی مناسب تر هستند؟

چه لباس هایی برای شیردهی مناسب تر هستند؟

آیا تدبیر جدید وزارت ورزش حلقه فساد در ورزش را خواهد شکست؟
آیا تدبیر جدید وزارت ورزش حلقه فساد در ورزش را خواهد شکست؟

آیا تدبیر جدید وزارت ورزش حلقه فساد در ورزش را خواهد شکست؟

انیمیشن | دیرین دیرین / پدرخونده
انیمیشن | دیرین دیرین / پدرخونده

انیمیشن | دیرین دیرین / پدرخونده

کرونا در ایران| ۲۱۳۲ ابتلا و ۱۸۹ فوتی جدید در کشور
کرونا در ایران| ۲۱۳۲ ابتلا و ۱۸۹ فوتی جدید در کشور

کرونا در ایران| ۲۱۳۲ ابتلا و ۱۸۹ فوتی جدید در کشور

تلاوت زیبای آیه 12 سوره اسراء توسط استاد محمدجواد حسینی
تلاوت زیبای آیه 12 سوره اسراء توسط استاد محمدجواد حسینی

تلاوت زیبای آیه 12 سوره اسراء توسط استاد محمدجواد حسینی