0
ویژه نامه ها

آذین های معنایی و بافتاری قرآن

کنار هم نشاندن واژگان متقابل و متناقض نما ( خودستیز ) در یک جمله را « طباق » می گویند که گاه از آن به « تضادّ » نیز یاد می شود؛ مانند:
آذین های معنایی و بافتاری قرآن
 آذین های معنایی و بافتاری قرآن

 

نویسنده: مجید حیدری فر




 

در این نوشتار برخی آذین های معنایی را اشاره وار می آوریم:

آذین یکم. طِباق:

کنار هم نشاندن واژگان متقابل و متناقض نما ( خودستیز ) در یک جمله را « طباق » می گویند که گاه از آن به « تضادّ » نیز یاد می شود؛ مانند:
( هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌ ) (1).
( لِکَیْلاَ تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکُمْ وَ لاَ تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ وَ اللَّهُ لاَ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) (2).
( وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکَى‌ * وَ أَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَ أَحْیَا * وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثَى‌ ). (3)
( وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ). (4)
( وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقَاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْیَمِینِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ ). (5)
( فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى‌ * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَى‌ * وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى‌ * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‌ ). (6)
آری چیدمان واژگان ناهمساز و ناهمسری چونان اول و آخر، ظاهر و باطن، دارایی و نداری، شادی و حسرت، خنده و گریه، میراندن و زنده ساختن، مذکّر و مؤنّث، بر او و برای او، بیدار و ناهوشیار، راست و چپ، سخاوت و بخل، تصدیق و تکذیب، خودپاسدار و خود رهان کن، یُسر و عُسر، همگی بیانگر غنای گنجینه واژگان وحیانی و زیبایی دلنشین سخنان الهی است.

نمونه فارسی


تو نه مثل آفتابی که حضور و غیبت افتد *** دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
یا رب بتوان گفت این نکته در عالم *** رخساره به کس ننمود آن شاهدِ هر جایی

یادسپاری مهم

زیور تضادّ را هم در ساختار و استخدام کلمات، هم در بافتار و محتوای آیات قرآن می توان جست. گاه آیه ای ظاهری ساده و همه فهم و ناپیچیده ای دارد؛ اما چونان مکعّبی از سطح ها و ضلع ها و زوایای گونه گونی برخوردار است.
پس سادگی و ژرفناکی، تک لایه ای و چند پرده ای، یک بعدی و چند بعدی بودن از شناسه های زیباساز و دلنواز قرآن جمیل است؛ او به طبیعت می ماند که نمایی بس ساده و زیبا؛ ولی درونی پر پیچ و خم دارد و با هر فرورفت و هر بُرشی بر لایه های آن، رازها و نادیده هایی هویدا می گردد!

آذین دوم. مراعات نظیر:

کاربرد واژگانی از یک مجموعه که با هم تناسب معنایی دارند، در جنس یا نوع یا مکان یا زمان... ؛ مانند اسمای حسنا و صفات علیای الهی که در پایان آیات ( به تناسب محتوا و برهانی بر پایسته سازی مدّعای آن ) می آید: « سمیع و بصیر » و « سمیع و علیم » و « لطیف و خبیر » و « عزیز و حکیم » و « غفور و رحیم » و آیه:
( أَ فَلاَ یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ‌ * وَ إِلَى السَّمَاءِ کَیْفَ رُفِعَتْ‌ * وَ إِلَى الْجِبَالِ کَیْفَ نُصِبَتْ‌ * وَ إِلَى الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ‌ ) (7).

نمونه فارسی


ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند *** تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

یادسپاری

کاربست این آذین، سبب تداعی معانی و تکاپوی ذهن در جستار همزاد می گردد و هرگونه تناسبی آگاهانه، می تواند یادآور این همزادی باشد.

آذین سوم. تقابل یا تناقض:

ترکیب سخن از دو بخش و هر یک از واژگان متناسب؛ ولی به دیده مفهومی در برابر همدیگر، سبب آراستگی به این زیور می گرد که گاه از آن به صنعت « تناسب و ائتلاف » نیز یاد می شود؛ مانند:
( فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى‌ * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَى‌ * وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى‌ * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‌ ). (8)
( الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌ ). (9)
( فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ‌ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ * وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ‌ * فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا هِیَهْ‌ * نَارٌ حَامِیَةٌ ). (10)

نمونه فارسی


هرگز وجود حاضرِ غایب شنیده ای *** من در میان جمع و دلم جای دیگر است

آذین چهارم. لفّ و نشر:

این زینت به دیده ساختاری، دو گونه است: مرتّب و همساز؛ مانند:
( وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌ ). (11)
نیز مشوّش و ناهمساز؛ مانند:
( یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمَانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ‌ ). (12)

نمونه فارسی


به روز نبرد آن یلِ ارجمند *** به شمشیر و خنجر، به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست *** یلان را سر و سینه و پا و دست

آذین پنجم. عکس و تبدیل:

بازگفت بخشی از سخن در دو سوی آن به گونه معکوس را گویند. این زیور کلام، اقسامی دارد که به دو کاربست آن اشاره می شود:
أ. تکرار دو کلمه در دو طرف جمله؛ مانند:
( لاَ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاَ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ ). (13)
( مَا عَلَیْکَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ مَا مِنْ حِسَابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ ). (14)

نمونه فارسی


کرم داران عالم را دِرَم نیست *** دِرَم داران عالم را کرم نیست

ب. واژه ای در دو جمله متعلّق دو فعل باشد؛ یعنی مفعول یا جارّ و مجرور دو فعل بیاید؛ مانند « مِن » در آیه ( یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ). (15)

آذین ششم. تجمیع و تفریق:

گرد هم آوردن دو یا چند چیز در محور مشترک، سپس جداساختن هر یک از همدیگر را می گویند؛ مانند ( یَوْمَ یَأْتِ لاَ تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ ) (16) و ( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً وَ إِبْرَاهِیمَ وَ جَعَلْنَا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ‌ ) (17) و هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کَافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ). (18)

پی‌نوشت‌ها:

1- حدید، آیه 3.
2- حدید، آیه 23.
3- نجم، آیه 43-45.
4- بقره، آیه 228، نیز آیه 286 ( لها و علیها ).
5- کهف، آیه 18.
6- لیل، آیه 10.
7- غاشیه، آیه 17-19.
8- لیل، آیه 5-10.
9- اعراف، آیه 157.
10- قارعه، آیه 6-11.
11- قصص، آیه 73.
12- آل عمران، آیه 106-107.
13- بقره، آیه 187.
14- انعام، آیه 52.
15- روم، آیه 19.
16- هود، آیه 105.
17- حدید، آیه 26.
18- تغابن، آیه 2.

منبع مقاله :
حیدری فر، مجید؛ (1392)، مهندسی فهم و تفسیر قرآن، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم



 

 

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
نماهنگ بسیار زیبای قرار نبود | ویژه امام حسین (ع)
نماهنگ بسیار زیبای قرار نبود | ویژه امام حسین (ع)

نماهنگ بسیار زیبای قرار نبود | ویژه امام حسین (ع)

نماهنگ | مناجات / بنده روسیاه اومد
نماهنگ | مناجات / بنده روسیاه اومد

نماهنگ | مناجات / بنده روسیاه اومد

استوری زیبای عید سعید فطر
استوری زیبای عید سعید فطر

استوری زیبای عید سعید فطر

کلیپ عاشقانه | شعر انتظار امام زمان (عج)
کلیپ عاشقانه | شعر انتظار امام زمان (عج)

کلیپ عاشقانه | شعر انتظار امام زمان (عج)

آتش‌افروزی معترضان عراقی در اطراف کنسولگری ایران در کربلا
آتش‌افروزی معترضان عراقی در اطراف کنسولگری ایران در کربلا

آتش‌افروزی معترضان عراقی در اطراف کنسولگری ایران در کربلا

دلایل سعودی برای آغاز مذاکرات سازش با ایران
دلایل سعودی برای آغاز مذاکرات سازش با ایران

دلایل سعودی برای آغاز مذاکرات سازش با ایران

حکمت | ما مستاجریم در این دنیا! / استاد محرابیان (نسخه اینستاگرام)
حکمت | ما مستاجریم در این دنیا! / استاد محرابیان (نسخه اینستاگرام)

حکمت | ما مستاجریم در این دنیا! / استاد محرابیان (نسخه اینستاگرام)

داعش می‌کشد تا آمریکا بماند
داعش می‌کشد تا آمریکا بماند

داعش می‌کشد تا آمریکا بماند

نکاتی در خصوص لوازم مه پاش مرغداری
نکاتی در خصوص لوازم مه پاش مرغداری

نکاتی در خصوص لوازم مه پاش مرغداری

واکنش راجر واترز به جنایات اسرائیل
واکنش راجر واترز به جنایات اسرائیل

واکنش راجر واترز به جنایات اسرائیل

حدیث زندگی ۲ | ۱۶. اهمیت تحکیم مبنای معرفتی، حتی در میدان جنگ(۱۳۸۱/۰۳/۱۳)
حدیث زندگی ۲ | ۱۶. اهمیت تحکیم مبنای معرفتی، حتی در میدان جنگ(۱۳۸۱/۰۳/۱۳)

حدیث زندگی ۲ | ۱۶. اهمیت تحکیم مبنای معرفتی، حتی در میدان جنگ(۱۳۸۱/۰۳/۱۳)

مصرف «گل» توسط جوانان!
مصرف «گل» توسط جوانان!

مصرف «گل» توسط جوانان!

توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.
توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.

توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.

کالری کشک خشک
کالری کشک خشک

کالری کشک خشک

بند 31 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی
بند 31 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

بند 31 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

بند 30 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی
بند 30 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

بند 30 استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.
توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.

توسعه موشکی در دل دشمنان ایران ترس انداخته.

ابتهال «هو الله رب الوجود»/ نصرالدین طوبار
ابتهال «هو الله رب الوجود»/ نصرالدین طوبار

ابتهال «هو الله رب الوجود»/ نصرالدین طوبار

سوالات درباره واکسن کرونا و پاسخ سازمان جهانی بهداشت
سوالات درباره واکسن کرونا و پاسخ سازمان جهانی بهداشت

سوالات درباره واکسن کرونا و پاسخ سازمان جهانی بهداشت

حدیث زندگی ۲ | ۱۵. برادر دینی خود را پنهانی موعظه کن(۱۳۸۱/۰۱/۱۸)
حدیث زندگی ۲ | ۱۵. برادر دینی خود را پنهانی موعظه کن(۱۳۸۱/۰۱/۱۸)

حدیث زندگی ۲ | ۱۵. برادر دینی خود را پنهانی موعظه کن(۱۳۸۱/۰۱/۱۸)

اطلاعاتی در خصوص مراحل مهم رشد در نوزادان زودرس
اطلاعاتی در خصوص مراحل مهم رشد در نوزادان زودرس

اطلاعاتی در خصوص مراحل مهم رشد در نوزادان زودرس