0
ویژه نامه ها

فرمان نظارت بر اوقاف

ولايت و سرپرستي پاره‏اي از امور اجتماعي و سياسي مانند: نقابت، نظارت ديوان مظالم، امارت حاج (سرپرستي زائرين بيت‏اللّه‏ الحرام) و... از مناصب مهم اجتماعي و سياسي در قرون گذشته بوده است. اين مناصب شاخه‏هايي از اصل درخت تنومند و بارور حکومت اسلامي بوده که سادات علوي همچون سيّدرضي و پدر بزرگوارش مانند نياکان پاک خود آن را حق مسلم خويش مي‏دانستند و ديگران را غاصب آن مي‏شمردند، گرچه به حسب شرايط زمان چاره‏اي جز مدارا نداشتند، لذا اين بزرگواران
فرمان نظارت بر اوقاف
فرمان نظارت بر اوقاف
فرمان نظارت بر اوقاف

نويسنده: حسين استاد ولي

مقدمه

ولايت و سرپرستي پاره‏اي از امور اجتماعي و سياسي مانند: نقابت، نظارت ديوان مظالم، امارت حاج (سرپرستي زائرين بيت‏اللّه‏ الحرام) و... از مناصب مهم اجتماعي و سياسي در قرون گذشته بوده است. اين مناصب شاخه‏هايي از اصل درخت تنومند و بارور حکومت اسلامي بوده که سادات علوي همچون سيّدرضي و پدر بزرگوارش مانند نياکان پاک خود آن را حق مسلم خويش مي‏دانستند و ديگران را غاصب آن مي‏شمردند، گرچه به حسب شرايط زمان چاره‏اي جز مدارا نداشتند، لذا اين بزرگواران بخشي از مناصب سياسي و دولتي را با موافقت امراي آل‏بويه و تصويب خليفه عباسي به عهده مي‏گرفتند.
در اين مقاله، فرماني را در زمينه نظارت بر اوقاف که طائع للّه‏ ـ خليفه عباسي ـ براي ابواحمد حسين بن موسي علوي صادر کرده و متن آن را اديب معاصر وي ابواسحاق صابي براي او نگاشته است از نظر مي‏گذرانيم. اين فرمان از رسايل ديواني و حکومتي است و با قلمي شيوا و انشايي بلند و اديبانه نوشته شده و ابوالعباس احمد بن علي قلقشندي (821 ه.ق) آن را در کتاب خود صبح‏الاعشي في صناعة‏الانشاء آورده است، امّا پيش از آنکه متن فرمان را بياوريم لازم است اشاره‏اي کوتاه به شرح‏حال رجال مذکور در آن بنماييم.
1 ـ ابواسحاق صابي ابراهيم بن هلال حرّاني، صاحب کمـالات و فضائـل و ماهـر در ادبيات عرب و کتابت و انشاء و شعر بود. حرّان از شهرهاي تاريخي و معروف سوريه بوده است. «صابي، لقب خويش را از «صابئين» که فرقه‏اي پيرو حضرت يحيي بودند و بعدا ستاره‏پرست شدند، گرفته است. وي کتابت دارالخلافه بغداد و منشي‏گري حکومت آل‏بويه را در بغداد به عهده داشت. فرمانها و نامه‏هاي مهم دولتي بيشتر به قلم توانا و انشاي رسـاي او بـود. در سـال 347ه.ق. به سرپرستي ديوان رسائل يعني رياست منشيان و نويسندگان امپراتوري اسلامي بغداد نائل گشت. به امر عضدالدوله ديلمي کتابي به نام التاجي در تاريخ سلاطين آل‏بويه نوشت. عزالدوله بختيـار ديلمي پسر معـزالدوله سعي بسيار نمود که مسلمان شود، ولي نپذيرفت، اما با مسلمانان در ماه رمضان روزه مي‏گرفت و نماز مي‏خواند و قرآن را به بهترين‏وجه از حفظ کرده بود و در نوشته‏هاي خود آيات قرآني را به کار مي‏برد. به گفته ابن‏نديم در سال سيصد و بيست و اندي متولد شد و قبل از سال 380ه.ق. درگذشت و با سيدرضي روابطي دوستانه داشت حتّي سيّدرضي بهترين اشعار او را در کتابي به نام مختار شعر ابي‏اسحاق الصابّي گرد آورده است. ابن‏اثير و ديگران وفات او را در سال 384ه.ق. ضبط کرده‏اند.
هنگامي که ابواسحاق صابّي وفات يافت سيّدرضي در قصيده‏اي غم‏انگيز او را مرثيه گفت:
اَرأيـتَ مَن حَمَلُـوا عَلَـي الاَعـواد؟
اَرأيتَ کَيفَ خَبا ضياءُ النّادي؟
«ديدي که چه کسي را بر اين چوبها (تابوت) حمل کردند؟ ديدي چگونه چراغ محفل ما خاموش شد؟»
و در پاسخ اعتراض برخي فرمود: من فضل و کمال او را ستودم!(1).
2 ـ عبدالکريم ابوبکر الطائعللّه‏ (لأمراللّه‏) فرزند ابوالقاسم فضل بن مقتدر المطيعللّه‏ بيست‏وچهارمين خليفه عباسي است که در سال 363ه.ق. به خلافت رسيد. وي مردي بسيار قوي و سرپنجه بود. در ايام او شوکت آل‏بويه تقويت يافت و عضدالدوله به بغداد رسيد و حکومت آل‏بويه منتشر گشت، ولي همين بويهيان در سال 381ه.ق او را از پاي درآوردند(2).
3 ـ ابواحمد حسين بن موسي ملقّب به «طاهر اوحد ذوالمناقب» پدر سيدرضي و سيدمرتضي است که از مفاخر دودمان پيامبر(ص) بود و شخصيت بلندقدر عصر خود و مردي شريف و نجيب و باتدبير و مورد احترام عام و خاص شمرده مي‏شد. به نقل ثعالبي در کتاب يتيمة الدهر، وي مدتها منصب نقابت و رسيدگي به حال سادات دودمان ابوطالب، و همچنين مناصب نظارت ديوان مظالم و سرپرستي حجاج و زائران خانه خدا را به عهده داشت، سپس در سال 380ه.ق. تمامي اين مناصب را به فرزندش سيدرضي محول کرد. ابن ابي‏الحديد در شرح نهج البلاغه (3)شرح‏حال او را آورده است. ابواحمد در سال 304ه.ق به دنيا آمد و در سال 400ه.ق در حدود 97 سالگي در گذشت(4).

ترجمه فرمان

بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحيم
اين نسخه فرماني است درباره اوقاف که ابواسحاق صابي از سوي طائعللّه‏ براي حسين بن موسي علوي نگاشته، و مضمون آن چنين است:
اين فرماني است از سوي عبداللّه‏ عبدالکريم امام، طائعللّه‏، اميرالمؤمنين، به حسين بن موسي علوي که از عنصري پاک برخوردار است و مايه‏هاي مهر و پيوند او با اميرالمؤمنين برقرار است. و ميان شرافت موروث خانوادگي و شرافت اخلاق اکتسابي جمع نموده. و آثار دينداري و امانتگزاري وي به ظهور پيوسته، و دلايل فضل و کفايتش آشکار است، در مورد همه مسؤوليت‏هايي که اميرالمؤمنين به او موکول فرموده و وظايف سنگيني که برعهده او نهاده است، (5)و اينک علاوه بر وظائف گذشته، نظارت بر موقوفات حضرت(6) و روستاهاي اطراف آن را که در اختيار ديگري بوده به او واگذار مي‏نمايد، به جهت اطميناني که به درستي و سکون خاطري که به رهيافتگي و استواري او دارد، و مي‏داند که او روش کار را به خوبي مي‏شناسد و امانتي را که بدو بسپارند به خوبي پاس مي‏دارد، و به همان راهي مي‏رود که اميرالمؤمنين از او مي‏پسندد، و همان مي‏کند که بدو واگذار گرديده است. خداوند، اميرالمؤمنين را در راه و مقصدي که پيش گرفته ياري دهد و در تمام اوامر و فرمانهايش از آنچه به پشيماني بيانجامد
محفوظ بدارد. و توفيق اميرالمؤمنين جز به دست خدا نيست، بر او توکل مي‏کند و بدو انابه مي‏نمايد.
او را فرمان مي‏دهد به تقواي الهي که ستون دين و شعار مؤمنين است، و اينکه در امور سرّي و نهاني خود تقوا را در نظر دارد و آن را ذخيره دنيا و آخرت خويش سازد، و از موانع رخوت‏آور بپرهيزد، و از موارد تباه‏کننده خود را بپايد، و چشم از مطامع گمراه‏کننده بپوشد، و خويش را از پرتگاههاي خوار و رسواکننده بيرون کشد، زيرا که او شايسته‏ترين کسي است که چنين کند و آن را برگزيند، و سزاوارترين کسي است که بر اين کار تکيه زند و آن را شعار خود سازد، چرا که از نسبي شريف و افتخاري بلند و عادتي مشهور و خويي مأثور برخوردار است.
و نيز او را فرمان مي‏دهد به تلاوت کتاب خدا، که آن کتاب با عترت رسول خدا(ص)، همان دوچيزي هستند که در ميان امت به يادگار نهاده شده‏اند...(7)و او شاخه‏اي از شجره خانوادگي اميرالمؤمنين است که خداوند آنان را پيش از همه خلايق با انذار و هشدار فراخواند، زيرا که فرستاده خويش محمد(ص) را گفت: «وَ اَنذِر عَشيرتَکَ الاَقرَبينَ» (8)«خويشان نزديکتر خويش را بيم ده». و محققا خداي بزرگ ترغيب به تقوا نموده و به بندگانش به شرط داشتن تقوا قرب خود را وعده داده، و فرموده است: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‏ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»(9) «اي مؤمنان، تقواي الهي پيشه کنيد و با راستگويان باشيد.»
و او را فرمان مي‏دهد که آنچه را اميرالمؤمنين از اين موقوفات بدو واگذارده بپذيرد، و همه توان خود را در آباداني آنها و تمام کوشش خود را در سامان بخشيدن به آنها به کار برد، و در بالا رفتن سطح درآمد و باروري آنها سخت بکوشد، و نهايت سعي خود را در تدبير و توفير آنها به خرج دهد، و اضافه درآمد هر وقفي را ـ پس از کسر مخارجي که در حفظ اصل و دوام درآمدهاي آن مي‏کند و حقوقي که به مسؤولان و نگاهبانان آنها مي‏دهد ـ به صاحبانش که منافع آن مخصوص به ايشان است در وجوهي که براي آنها سبيل گرديده و وقف شده‏اند مصرف نمايد، و آن را در جاي خود نهد و به مصرف مورد نظر برساند، و از عهده حقوق آن در پيشگاه الهي بيرون آيد و امانت را بدو بازگرداند، و بر کساني که سهم خود را از موقوفات دريافت مي‏کنند شاهد بگيرد، و در مورد اموالي که دريافت مي‏دارند رسيد بگيرد، و براي خود بر اموال اين موقوفات که در مصالح آن هزينه مي‏کند و به مصرف اهلش مي‏رساند و نيز در حقوق مربوطه و ابواب نيکوکاري و ساير سبل و وجوه آن خرج مي‏کند شاهد و مدرک بگيرد، و در تمام اين موارد به روش پسنديده خود که امانتگزاري و به کار بردن نزاهت و پرهيزگاري است بپويد، و ناظران خيانت‏پيشه را که مراعات پيمان ننموده و از خوراکهاي حرام و ظلمت گناهان خودداري نکرده‏اند تعقيب نمايد.
و به او فرمان مي‏دهد که کاتبي استخدام کند که به درستکاري معروف و به رشد و صواب مشهور باشد، و خيرخواهي ياران و دقت در حساب از او معلوم باشد؛ و اينکه تدبير ديوان موقوفات را به چنين کسي بسپارد و او را به صيانت اصول و فروع کارها و حفظ مدارک خرد و کلان توصيه نمايد، و در حفظ رسوم (10)و معاملات، و حراست خراجات و مقاسمات (11) آنها براي صاحبان آنها کمال احتياط را بنمايد، تا حيف و ميلي که اثرش ماندگار باشد بر زمين‏ها استمرار نيابد و رسمي که بيم زيان آن رود تغيير پيدا نکند، و با کرايه‏کنندگان و مزارعان و ساير مخالطان و معامله‏کنندگان به انصاف رفتار نمايد و ستمي به آنان نکند و زياني بديشان وارد نسازد، و هيچ‏يک از حقوق آنان را ناديده نگيرد، و دست و دلبازي بي‏جا نيز از خود نشان ندهد، مگر سماجتي بجا که موجب افزوني آباداني و پيوند دلهاي آنان شود و سود و فائده دوطرفه برقرار گردد؛ زيرا که آن جناب در تمام اينها مورد اطمينان است و بر اوست که همه را انجام دهد و از عهده حق آنها بيرون آيد.
به او فرمان مي‏دهد که بايگاني خردمند، کاردان و امين برگزيند، که مدارک اين موقوفات و پرونده‏ها و ساير دفاتر و حسابهاي خرده را بايگاني کند، زيرا که آنها وديعه‏هايي است از صاحبانش در نزد او، و لازم است که در اين زمينه نهايت احتياط را به کار برد، و هرگاه در يکي از شروط يا حدود شک کند و يا معارضي پيدا شود و يا مجادلي رخ نمايد در ايام نظارت خود يا در ايام نظارت کسي که پس از او سرپرست اين موقوفات مي‏گردد و تدبير آنها بدو سپرده مي‏شود، با ارائه آن مدارک ـ که دلائل روشن و ستون اين بنا و مرجع حل اختلافات و سرکوب‏کننده شبهه‏هايند آن معارضات حاصله را دفع نمايد و به خصومت پايان دهد.
اين است فرمان اميرالمؤمنين به تو، و وثيقه او که اينک در دست تو قرار گرفته است، پس فرمانهاي او را پي‏گيري نما، و از نواهي او باز ايست، و بدان چنگ زن که نجات و سلامتي خواهي يافت، و بر اساس آن عمل کن که به رستگاري و غنيمت خواهي رسيد، و از خداوند ارشاد طلب تا تو را ارشاد کند، و از او رهنمود بخواه تا رهنمودت دهد، و از او ياري جوي تا ياريت دهد، و کار خود بدو بسپار تا نگاهت دارد، ان‏شاءاللّه‏ تعالي(12)
12 ـ صبــح الأعشــي، قلقشندي، ط مصر، ج10 صص295ـ262.

پی نوشت:

1- دواني، علي، سيدرضي مؤلف نهج‏البلاغه. صص62 ـ60 (با اندکي تصرف و تلخيص).
2- ابن‏ططقي: تاريخ الفخري. تهران، 1350ش،ص290.
3- ابن ابي‏الحديد، شرح نهج‏البلاغه، ج1، ص31.
4- دواني، علي، همانجا، ص6.
5- اين وظايف همان مناصبي است که در شرح‏حال وي گفتيم.
6- اين نام در کتب جغرافي به صورت «خضرة» آمده که موضعي است در تهامه. و نيز در «مراصدالاطلاع» جايي را به نام «الحضيرية» ذکر مي‏کند که در شرق بغداد قرار دارد و مي‏گويد ظاهرا «الخضرية» درست باشد. و نيز «الخضرة» يکي از آباديهاي مدينه است. به هر حال موضع دقيق آن محقق نشد.
7- در اينجا چند جمله در هم و نادرست وجود دارد که براي محقق کتاب نيز نامفهوم بوده است.
8- شعراء: 26، 214.
9- توبه: 9، 119.
10- رسوم: جمع رسم، مقرري و پاداش و ماليات.
11- «خراج» مالياتي است که نقدا از صاحب زمين گرفته مي‏شود. و «مقاسمه» قرارداد درصدي از محصول زمين است که دولت دريافت مي‏کند.

منبع: ميراث جاويدان

تصاوير زيبا و مرتبط با اين مقاله


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
آیا دستگاه‌های شما از شما جاسوسی می‌کنند؟
آیا دستگاه‌های شما از شما جاسوسی می‌کنند؟

آیا دستگاه‌های شما از شما جاسوسی می‌کنند؟

شاخص سهام آزاد شناور (TEFIX) چیست و چه کاربردهایی دارد؟
شاخص سهام آزاد شناور (TEFIX) چیست و چه کاربردهایی دارد؟

شاخص سهام آزاد شناور (TEFIX) چیست و چه کاربردهایی دارد؟

خرید و فروش در بورس ایران چگونه انجام می شود؟
خرید و فروش در بورس ایران چگونه انجام می شود؟

خرید و فروش در بورس ایران چگونه انجام می شود؟

سامانه سجام چیست؟ آموزش ثبت نام در سجام بورس
سامانه سجام چیست؟ آموزش ثبت نام در سجام بورس

سامانه سجام چیست؟ آموزش ثبت نام در سجام بورس

کارگزار بورس کیست؟ چگونه یک کارگزار بورس خوب در ایران انتخاب کنیم؟
کارگزار بورس کیست؟ چگونه یک کارگزار بورس خوب در ایران انتخاب کنیم؟

کارگزار بورس کیست؟ چگونه یک کارگزار بورس خوب در ایران انتخاب کنیم؟

کد معاملاتی چیست و چگونه باید کد بورسی دریافت کرد؟
کد معاملاتی چیست و چگونه باید کد بورسی دریافت کرد؟

کد معاملاتی چیست و چگونه باید کد بورسی دریافت کرد؟

ماجرای تحویل ۱۵۰۰ دوز واکسن آنفلوآنزا به نمایندگان مجلس چیست؟
ماجرای تحویل ۱۵۰۰ دوز واکسن آنفلوآنزا به نمایندگان مجلس چیست؟

ماجرای تحویل ۱۵۰۰ دوز واکسن آنفلوآنزا به نمایندگان مجلس چیست؟

با قرص فلوکونازول و کاربرد آن بیشتر آشنا شوید
با قرص فلوکونازول و کاربرد آن بیشتر آشنا شوید

با قرص فلوکونازول و کاربرد آن بیشتر آشنا شوید

همه چیز درباره آپاندیس
همه چیز درباره آپاندیس

همه چیز درباره آپاندیس

جلوه های اعجاب آمیز رفتار قرآنی در زندگی امام حسن(ع)
جلوه های اعجاب آمیز رفتار قرآنی در زندگی امام حسن(ع)

جلوه های اعجاب آمیز رفتار قرآنی در زندگی امام حسن(ع)

حمله پانیک؛ علل، علائم و راه درمان این اختلال
حمله پانیک؛ علل، علائم و راه درمان این اختلال

حمله پانیک؛ علل، علائم و راه درمان این اختلال

همه چیز درباره پنی سیلین
همه چیز درباره پنی سیلین

همه چیز درباره پنی سیلین

سلمان فارسی؛ الگوی مدیر مؤمن انقلابی
سلمان فارسی؛ الگوی مدیر مؤمن انقلابی

سلمان فارسی؛ الگوی مدیر مؤمن انقلابی

تالار بورس چیست؟ آدرس بورس تهران کجاست؟
تالار بورس چیست؟ آدرس بورس تهران کجاست؟

تالار بورس چیست؟ آدرس بورس تهران کجاست؟

آیا کرونا همان مرگ سفیدی است که از علائم ظهور است؟ | پاسخ به سؤالاتی درباره «کرونا و آخرالزمان»
آیا کرونا همان مرگ سفیدی است که از علائم ظهور است؟ | پاسخ به سؤالاتی درباره «کرونا و آخرالزمان»

آیا کرونا همان مرگ سفیدی است که از علائم ظهور است؟ | پاسخ به سؤالاتی درباره «کرونا و آخرالزمان»

بررسی علل بدبو شدن ادرار و درمان خانگی آن
بررسی علل بدبو شدن ادرار و درمان خانگی آن

بررسی علل بدبو شدن ادرار و درمان خانگی آن

بررسی تاکیکاردی قلب، علائم و نشانه ها
بررسی تاکیکاردی قلب، علائم و نشانه ها

بررسی تاکیکاردی قلب، علائم و نشانه ها

وارونه نمایی در مستند «کودتای خزنده» بی بی سی!
وارونه نمایی در مستند «کودتای خزنده» بی بی سی!

وارونه نمایی در مستند «کودتای خزنده» بی بی سی!

درگذشت حجت الاسلام و المسلمین ممدوحی + زندگی نامه
درگذشت حجت الاسلام و المسلمین ممدوحی + زندگی نامه

درگذشت حجت الاسلام و المسلمین ممدوحی + زندگی نامه

کارتون باب اسفنجی | خانه آناناسی محبوب من
کارتون باب اسفنجی | خانه آناناسی محبوب من

کارتون باب اسفنجی | خانه آناناسی محبوب من

شیرینی | طرز تهیه کوکی مغز شکلاتی
شیرینی | طرز تهیه کوکی مغز شکلاتی

شیرینی | طرز تهیه کوکی مغز شکلاتی