0
ویژه نامه ها

انديشه سياسي و اجتماعي ابن خلدون

ولي الدين ابوزيد عبدالرحمن محمد بن خالد بن خطاب ، معروف به ابن خلدون ، در 711 ش . 732 ق . در توسن به دنيا آمد و در 784 ش . / 808 ق . در مصر در گذشت . ابن خلدون زندگي پرماجرايي داشت ؛ زيرا از يک سو ، پدر ، مادر و جمعي از استادان خود را در اثر طاعون و سپس همسر و فرزندانش را در اثر توفان دريا از دست داد و از سوي ديگر ، از ملازمت با سلطان تا مهاجرت هاي فراوان ، حبس و زندان را به خود ديد . به طور خلاصه ، زندگي وي چهار دوره ي (1) فراگيري
انديشه سياسي و اجتماعي ابن خلدون
انديشه سياسي و اجتماعي ابن خلدون
انديشه سياسي و اجتماعي ابن خلدون

ولي الدين ابوزيد عبدالرحمن محمد بن خالد بن خطاب ، معروف به ابن خلدون ، در 711 ش . 732 ق . در توسن به دنيا آمد و در 784 ش . / 808 ق . در مصر در گذشت . ابن خلدون زندگي پرماجرايي داشت ؛ زيرا از يک سو ، پدر ، مادر و جمعي از استادان خود را در اثر طاعون و سپس همسر و فرزندانش را در اثر توفان دريا از دست داد و از سوي ديگر ، از ملازمت با سلطان تا مهاجرت هاي فراوان ، حبس و زندان را به خود ديد . به طور خلاصه ، زندگي وي چهار دوره ي (1) فراگيري علم ( 2 ) ، فعاليت هاي سياسي ( مانند دبيري سلطان سرزمين مغرب )، (3) گوشه گيري و ( 4) و تدريس و تصدي مناصب قضايي ( مثل قاضي القضاتي مصر ) را در برمي گيرد . دو کتاب معروف وي به نام هاي تاريخ العبر(1 ) و مقدمه ي ابن خلدون ، حاصل اين زندگي پرفراز و نشيب است .( 2)

نظريه ي دولت

ابن خلدون از معدود صاحب نظران اسلامي و درعين حال ، مشهور ترين آن ها است . که دولت را پديده اي پويا و در حال تکامل مي داند . به بيان ساده تر ، او همانند فارابي ، زندگي اجتماعي را ضروري مي دانست ، به آن دليل که تأمين نيازهاي مادي ، بقاي نسل و دفاع در برابر حيوانات درنده ، مشروط به همکاري و پذيرش تقسيم کار است . در مرحله ي تقسيم کار ، که انسان به توليد مصنوعات بيش از نياز اوليه مي پردازد ، تجاوز به حقوق و اموال يکديگر آغاز و حيات انساني به صحنه ي کشمکش و درگيري مبدل مي شود . براي جلوگيري از جنگ ميان انسان ها ، دولتي لازم است که به وسيله ي قوي ترين و داناترين فرد جامعه اداره مي شود . بدين سان ، « پيشرفت زندگي اجتماعي و تحصيل مازاد توليد ، نياز به دولت را پديد مي آورد » . (3)
به عقيده ي ابن خلدون ، شکل گيري دولت مشروط به آن است که مجموعه اي از افراد در سرزميني مشخص ، دور هم گرد آيند و حکومت تشکيل دهند . چنين دولتي موظف به مبارزه با دشمن ، تعيين حدود جغرافيايي و حراست از آن ها ، دريافت ماليات ، منع مردم ازدست زدن به اعمال خلاف قانون و وظايفي مانند آن است ؛ دولتي که شمشير ( سربازان ) و قلم ( نويسندگان ) ، کارگزاران ، دستگاه ديواني ازعناصر تشکيل دهنده ي آن شمرده مي شوند . در رأس دولت ، پادشاه قرار دارد که به کمک شمشير و زور به قدرت دست يافته است و به واسطه ي اعمال زور از سوي فردي ديگر ، قدرتش به انتها مي رسد و دولتي جديد متولد مي شود .(4)
ابن خلدون مي گويد : دولت يک موجود زيست مند و در نتيجه ، همانند انسان داراي تولد ، رشد و مرگ است . عمرهر دولت مانند عمر انسان ،از 120 سال تجاوز نمي کند . در اين مدت ، دولت پنج مرحله ي (1) استقرار ، (2) خودکامگي (3) عظمت ، (4 ) آرامش و (5) پريشاني را پشت سر مي گذارد . در مرحله ي اخير ، اسراف ، تبذير ، شهوت راني ، بکارگيري افراد نالايق ، به تباهي رفتن سپاه ، تندي با بزرگان و برخي مسائل ديگر بروز مي کند . به ديگر سخن ، دولت در مرحله پريشاني ، از انسجام کافي بي بهره است ، تعارض هاي متعدد آن را احاطه مي کند و از نيروي کافي ، امکانات مالي و همبستگي بهره اي ندارد . به همين دلايل ، مرگ و انقراض ، دولت را در برمي گيرد و دولتي ديگر جانشين آن مي شود . او همچنين اين نظريه را در مورد تمدن ها به کار مي گيرد و معتقد است که هرتمدني پنج مرحله ي ( 1) تهاجم، ( 2) اوج ،(3) تجمل ،( 4) استبدا و ( 5) انحطاط را سپري مي کند . (5)

نظريه ي عصبيت

مفهوم « عصبيت » که نظريه ي معروف ابن خلدون است ، نقشي اساسي در ديدگاه هاي اجتماعي و سياسي او دارد و از نظر وي ، اساس تاريخ و محور تحول اجتماعي است . در ديدگاه ابن خلدون
« اصطلاح « عصبيت » به معناي پيوند و پيوستگي و از « عصبه » به معناي اقارب [نزديکان و خويشان ] آدمي از جانب پدر ، مشتق شده است ومراد از آن ، دفاع مردم از حريم قبيله و دولت خويش است . واژه ي « عصبه » در چهار آيه قرآن آمده (6) و در همه ي اين موارد به معناي گروهي که توسط يک عامل ، به هم سخت پيوند زده شده و مستحکم گرديده اند . مي باشد (7). »
عصبيت منشأ فطري دارد و در نتيجه ، يک موضوع طبيعي است . با اين وصف ، ابن خلدون در پاسخ به اين سؤال که عصبيت چگونه شکل مي گيرد و يا چه چيزهايي موجب پيد ايش عصبيت مي شود ، به عناصر ذيل اشاره مي کند :
1- پيوندهاي فاميلي و خويشاوندي ؛
2- هم پيماني و هم سوگندي ؛
3- دين و مذهب مشترک ؛
4- اجداد يا اصل و نسب واحد ؛
5- محيط و شرايط سخت جغرافيايي . (8)
تعصب نژادي ، احساس برادري ، وطن خواهي و در يک کلمه ، عصبيت در مردم باديه نشين افزون تر و به همين دليل ، همبستگي و طول عمر سياسي آنان بيش تر است .
ولي هر گاه يکي از قبايل به تشکيل دولت بپردازد ، به تدريح عصبيت خويش را از دست مي دهد و سرانجام ، مرگ ، دولتش را فرا مي گيرد ؛ زيرا محيط و نظام شهر ،که دولت در آن تشکيل مي شود و تداوم مي يابد ، از عصبيت کمي برخوردار است . حتي اگر دولت به عمران و آباداني شهرها همت گمارد ، تقويت و تحکيم دولت فراهم نمي آيد ، بلکه هر قدر عمران و آباداني شهرها بيش تر شود ، از ميزان همبستگي ، هماهنگي و تجانس ( عصبيت ) انسان ها مي کاهد و دولت را به مرحله ي نيستي نزديک تر مي سازد . (9)
علاوه بر تأسيس دولت ، که به زوال عصبيت کمک مي کند ، شهر نشيني نيز به زندگي مصرفي و نيزبه نابودي عصبيت مدد مي رساند .همچنين نابودي دين و اخلاق به حيات عصبيت خاتمه مي دهد و رواج استبداد ، مرگ تمدن ها و عصبيت ها و را فراهم مي آورد . همچنين انتقال ويا تبديل زندگي دام داري به کشاورزي ، به زندگي عصبيت پايان مي بخشد و ماليات ستاندن منجر به زبوني ، خواري و گسستن منشأ عصبيت مي شود و اختلاط و آميختگي تازيان با ملل غير عرب به تباهي عصبيت مي انجامد ؛ يعني : همان عصبيتي که موجب پيوند فرد با ديگران ، مايه ي انسجام درون گروهي و باعث تسليم ناپذيري ، اتحاد قومي و ديني مردم شده بود ،(10) به يکي از شکل هاي مذکور فرو مي ريزد .

انواع اجتماع

سرشت و فطرت انسان به گونه اي است که وي را براي تأمين نيازهاي ضروري و به منظور دفاع در برابر خطرها به ياري همديگر و به زندگي اجتماعي سوق مي دهد . افزون بر آن ، در پرتو حيات جمعي است که انسان به کمال دست مي يابد و شايسته ي جانشيني خدا بر روي زمين مي گرد د . از نظر ابن خلدون ، زندگي اجتماعي به دو شکل تحقق مي يابد :
1-باديه نشيني : زندگي انسان هايي است که براي تأمين نيازهاي ضروري ( مانند غذا ) ، در کوه ، بيابان و يا باديه ( صحرا ) دور هم گرد مي آيند .
2- شهر نشيني : شهرنشينان گروهي از باديه نشينان هستند که براي تأمين نيازهاي تجملي خود ، شهرها را ساختند و در آن ساکن شدند. (11)
بايه نشينان اخلاقي نيکوتر از شهرنشينان دارند و نيز دلاوري ، رزم آوري و تندخويي آنان بيش از اهالي شهر است . همچنين داراي زندگي ساده و ابتدايي هستند و از سرما و گرما به شکاف کوه ها و خانه هاي ساخته شده از پشم حيوانات ، شاخه ي درختان و سنگ هاي طبيعي پناه مي برند . آنان معيشت خود را به سختي ، از کوه ، دشت و صحرا تهيه مي کنند و خوراکشان از مواد طبيعي فراهم مي آيد . ابن خلدون براساس نوع خوراک ، باديه نشينان را به سه دسته تقسيم مي کند :
« الف . دسته اي که به کار کشاورزي مي پردازند و در قريه ها و کوهستان ها ساکن هستند .
ب . دسته اي که به مال داري و مانند آن اشتغال دارند و بين دشت ها و چراگاه ها در حرکتند .
ج . دسته اي که از طريق شترداري امرار معاش مي کنند و دايم در حال بيابان گردي مي باشند . »(12)
« از ديدگاه ابن خلدون ، باديه نشينان پس از اين که در اثر کار و تلاش ، وضعيت معاش و اقتصاد خويش را بهبود بخشيدند ... اميال رفاه طلبانه و گرايشات تجمل خواهانه در ايشان .... بروز مي کند » آنان را وامي مي دارد که به تأسيس يا تسخير شهرها بپردازند و شهر نشيني را جايگزين باديه نشيني نمايند . اما « تجمل گرايي و گسترش نيازهاي غير ضروري سبب گسترش فساد و در نهايت ، سقوط عمران » ، تمدن و شهرنشينان امروز و باديه نشينان ديروز مي گردد . به بيان ديگر ، زندگي شهري به سوي تجمل گرايي ، آسايش طلبي ، زياده خواهي ، لاابالي گري ، سستي روابط خانوادگي ، خود محوري و ترس و مانند آن سوق مي يابد و هر گاه اين صفات به اوج خود برسد ، طومار زندگي شهري را در هم مي پيچيد . (13)

نظريه ي تحول اجتماعي

ابن خلدون بر اين عقيده بود که جامعه ي انساني بر اثر اين عوامل دچار تغيير و تحول مي شود :
1- هر گاه محيط طبيعي و اجتماعي زمينه هاي لازم را براي پيدايش و رشد تمدن و فرهنگ فراهم نياورد ، آن گاه جامعه به تأثير از محيط تغيير مي پذيرد .
2- هر گاه روحيه ، اخلاق ،خواسته ها و نيازهاي افراد در زندگي فردي و جمعي تغيير نمايد ، جامعه نيز متحول مي شود .
3- گاه نيز باديه نشينان بر شهر نشينان پيروز مي شوند و به تأسيس دولت جديد مي پردازند .دولت جديد منشأ تحولات و ارزش هاي تازه اي است که آن نيز تحول در ساختار دروني جامعه را پديد مي آورد . (14)
تحولاتي که با استقرار دولت جديد روي مي دهد ، بسيار است . برخي از اين تحولات عبارتند از :
الف - عده اي از شهرنشينان در اثر جنگ با باديه نشينان کشته مي شوند .
ب - تعدادي از شهر نشينيان به دولت هاي همسايه پناه مي برند .
ج - عده ي زيادي از شهرنشينان مشروعيت حاکمان جديد را مي پذيرند (15) و حتي بعضي ها به استخدام دولت جديد در مي آيند . هر يک از اين تحولات سه گانه ،موجب تحولاتي ديگر مي شوند ؛ به اين معنا که کشته شدن تعدادي از شهرنشينان ، مخالفت فراريان و پناهندگان به کشورهاي همسايه را عليه نظام تازه بر مي انگيزاند و نيز ارزش ها و آرمان هاي شهر نشينان و تسليم شده ، ساختار جامعه و دولت جديد را متأثر مي سازد .
به سخني ديگر ، هر چند پيروزي باديه نشينان موجب تولد دولت تازه و تحول اجتماعي جديد مي شود ، ولي اين تأثير به آن معنا نيست که باديه نشينان اززندگي شهري تأثير نمي پذيرند ، بلکه بين باديه نشينان و شهرنشينان رابطه ي متقابلي پديد مي آيد ، به گونه اي که باديه نشينان براي ارتقاي سطح کمي و کيفي توليد و در ساختن جامعه اي نو ، ايجاد تمدني تازه و خلق فرهنگي نوين ، به دانش صنعت ، توان مالي ، ابزار اقتصادي ، اخترا عات و فن آوري صاحبان تمدن قبلي ( شهرنشينان ) نياز دارند . شهرنشينان نيز براي تهيه و گرد آوردن تجملاتي چون غذاهاي متنوع ، انواع پوست ها و مواد چرمي متعدد ، محتاج باديه نشينان هستند . (16)
دولت و تمدن جديد نيز ممکن است همانند دولت و تمدن قديم ( باديه نشينان ديروز و شهرنشينان امروز) زوال يابد و رو به انحطاط رود . از نظر ابن خلدون ، آنچه را موجب مرگ تمدن گذشته و تولد عمران ( تمدن ) بعدي مي شود ، بايد در زندگي شهر نشيني ، که قرارگاه و مرکز ثقل دولت و حکومت کنوني است ، جست وجو کرد . بنابراين ، هر گاه در زندگي شهري ، بيماري هاي واگير و مسري شايع شود ، دستگاه دولتي فاسد و مختل گردد ، جمعيت بيش از حد لازم افزايش يا کاهش يابد ، فساد ، تنبلي و کم کاري در اثر تلاش براي برآوردن اميال و هوس ها پديد آيد . دولت از گرفتن ماليات اجتناب کند ، روحيه ي تجمل پرستي اوج گيرد و نيز انحرافات جنسي ، قيمت کالاها وروحيه ي پستي و حقارت افزايش پيدا کند ،دولت جديدي جايگزين دولت قبلي مي گردد ؛ (17) يعني ، دولت قبلي در پي بروز عوامل مذکور ، فرو مي پاشد و جاي آن را دولتي جديد مي گيرد .

خلاصه مطالب :

ابن خلدون ، دانشمند و نظريه پرداز بزرگ مسلمان ، در تونس به دنيا آمد و در مصر درگذشت . به نظر مي رسد زندگي پرفراز و نشيب ، مهاجرت و سفرهاي متعدد و حبس ها و در يک کلام ، محيط اجتماعي و سياسي و فعاليتهاي علمي و قضايي اش ، در شکل گيري آراء سياسي وي تأثير داشته است . بخشي از آراء سياسي وي عبارت است از :
1- نظريه « دولت » : تلاش براي تأمين نيازهاي انساني ، انسان را به همکاري و پذيرش تقسيم کار مي کشاند . تقسيم کار منجر به توليد بيش تر و نيز باعث کشمکش و درگيري بر سرمسأله کار و چگونگي انجام آن مي گردد . براي جلوگيري از جنگ ميان انسان ها ، به دولت نياز مي شود .
شکل گيري دولت به حضور مردم ، سرزمين مشخص و حکومت نيز وابسته است . در رأس دولت ، شاه قرار دارد که با زور به قدرت رسيده است . به عقيده ي ابن خلدون ، تمدن ها و دولت يک موجود زنده است و همانند هر موجود زنده ي ديگر ، زماني متولد مي شود و زماني ديگر مي ميرد .
2- نظريه ي « عصبيت » اين نظريه ، مهم ترين نظريه ي ابن خلدون و اساسي ترين کليد فهم انديشه هاي اوست . عصبيت به معناي پيوند و پيوستگي است و در اثر پيوندهاي فاميلي ، هم پيماني ، هم ديني و هم نژادي پديد مي آيد . عصبيت در باديه نشينان بيش تر است و آنان با بهره گيري از اين عصبيت فراوان و با توجه به سست شدن عصبيت در شهرها ، به شهرنشينان مي تازند و دولت جديدي را جايگزين دولت قبلي مي کنند . ولي عصبيت درباديه نشيناني که دولت جديدي تشکيل داده اند . و شهرنشين شده اند به تدريج از بين مي رود و آنان را در معرض خطر حمله ي باديه نشينان قرار مي دهد .
3- انواع اجتماع : لزوم تلاش براي تأمين نيازهاي ضروري و دست يابي به کمال ، انسان را به زندگي جمعي سوق مي دهد . زندگي جمعي به دو شکل باديه نشيني و شهر نشيني تحقق مي يابد . باديه نشينان ، که دلاورتر و ساده زيست تر از شهرنشينان هستند ، براساس معيشت ، به مال داران ، کشاورزان و شترداران تقسيم مي شوند ، در حالي که شهرنشينان آسايش طلب تر ، خود محورتر و ترسوتر هستند و يک زندگي مصرفي و تجملي دارند .
4- نظريه ي « تحول اجتماعي » : به عقيده ي ابن خلدون ، جامعه ي انساني بر اثر عواملي چون تغيير روحيه ، اخلاق ، خواسته ها و نيازها تغيير مي کند . اين تغييرات منجر به روي کار آمدن دولت جديد مي شود . البته استقرار دولت جديد نيز تحولات تازه اي در پي دارد . همه ي اين تحولات ناشي از پيروزي باديه نشينان بر شهر نشينان است ، ولي خود باديه نشينان حاکم و شهر نشين شده و از شهرنشينان قبلي و محکوم تأثير مي پذيرند . اين تأثير پذيري متقابل به نيازهاي متقابلي که اين دو به همديگر دارند ، باز مي گردد .

پي نوشت ها:

1- عنوان اصلي کتاب العبر عبارت است از : کتاب العبر و ديوان المبتدأ و الخبر في ايام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوي السلطان الاکبر .
2- شناخت انواع اجتماعات از ديدگاه فارابي و ابن خلدون ، خوشرو، ص 60 - 72 ؛ انديشه ي اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آزاد ارمکي ،ص 279 - 280 .
3-دولت و حکومت در اسلام ، لمبتون ، ص 261 - 266 .
4- همان ، ص 272 ؛ انديشه ي اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آزاد ارمکي ، ص 313 .
5- انديشه ي اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آزاد ارمکي ، ص 314 - 315 و 322 ؛ تاريخ انديشه هاي اجتماعي در اسلام ، ستوده ، ص 146.
6- يوسف ( 12 ) ، آيه ي 8 و 14 ؛ نور ( 24) ، آيه ي11 ؛ قصص ( 28) ، آيه ي 76 .
7- تاريخ انديشه هاي اجتماعي در اسلام ، ستوده ، ص 140.
8- تاريخ اند يشه هاي اجتماعي در اسلام ، ستوده ، ص 141 - 142.
9- انديشه ي اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آز اد ارمکي ، ص 307 - 308 .
10- همان ، ص 309 - 310 ؛ تاريخ انديشه هاي اجتماعي در اسلام ، ستوده ، ص 141 - 142.
11- شناخت انواع اجتماعات از ديدگاه فارابي و ابن خلدون ، خوشرو ، ص 98- 99 و 102 - 103.
12- همان ، ص 105 - 107 و 110 - 112 .
13-شناخت انواع اجتماعات ازديدگاه فارابي و ابن خلدون ، خوشرو ، ص 115 و 133 - 134.
14 - انديشه اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آز اد ارمکي ، ص 282 - 284.
15- همان ، ص 285 - 286 .
16-انديشه اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون ، آزاد ارمکي ، ص 285 - 286.
17- همان ، ص 301 - 302.

منبع: کتاب انديشه هاي سياسي مسلمانان آموزش عقيدتي سياسي

تصاوير زيبا و مرتبط با اين مقاله


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»
نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟
مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ
آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)
اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

فواید و مضرات خوردن شیر موز
فواید و مضرات خوردن شیر موز

فواید و مضرات خوردن شیر موز

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی
راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس
عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟
مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور
خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل
راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی
مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

درباره فواید لبو چه می دانید؟
درباره فواید لبو چه می دانید؟

درباره فواید لبو چه می دانید؟

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن
همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ
اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود
الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)
حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند
مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر
نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر