0
ویژه نامه ها

نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه‏اي وقف

اين تحقيق با عنوان «نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه اي وقف» در پاسخ به تصميم اتخاذ شده توسط اعضاي هيئت اجرايي وزيران اوقاف و امور اسلامي کشورهاي اسلامي در نشست دوم در 17 ربيع الثاني 1416 هجري در جده مطابق با 12 سپتامبر 1995، انجام شده است. اهميت نقش وقف در توسعه ي جوامع اسلامي در تاريخ معاصر مسائلي را به دنبال دارد که مهمترين آنها عبارتند از:
نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه‏اي وقف
نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه‏اي وقف
نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه‏اي وقف

نويسنده: جليل قنواتي، عبدالمحسن محمد العثمان

نقش وقف در توسعه

اين تحقيق با عنوان «نگاه استراتژيک به ترويج نقش توسعه اي وقف» در پاسخ به تصميم اتخاذ شده توسط اعضاي هيئت اجرايي وزيران اوقاف و امور اسلامي کشورهاي اسلامي در نشست دوم در 17 ربيع الثاني 1416 هجري در جده مطابق با 12 سپتامبر 1995، انجام شده است.
اهميت نقش وقف در توسعه ي جوامع اسلامي در تاريخ معاصر مسائلي را به دنبال دارد که مهمترين آنها عبارتند از:
- شدت نياز به احياي توازن فکري بين ارزشهاي معنوي و مادي که امروزه در زندگي بشر مشاهده نمي شود.
- تشديد نياز به فعاليت تکميل سازي اقدامات حکومتي و خصوصي در تحقق اهداف توسعه؛
- بهره برداري از نظام توسعه اي وقف به دليل اين ويژگي که مي تواند شامل تمام نيازهاي افراد جامعه باشد؛
- مشارکت عمده ي وقف در تکامل ساختار نهادي جامعه از طريق حمايت از بخش هاي خصوصي.
با توجه به اين مطالب شايسته است که جنبه هاي مختلف نقش وقف در توسعه را از طريق مبادي فلسفي توسعه از ديدگاه اسلام و آگاهي از مفهوم توسعه نيافتگي و ديدگاه اسلام در مورد آن تبيين کنيم:
خلاصه ي مبادي فلسفي توسعه از ديدگاه اسلامي عبارتند از:
- امر خداوند به جانشيني بشر در زمين. انسانها مکلف به آبادکردن زمين هستند و ما بر اين امر، توسعه اطلاق مي کنيم؛
- ترغيب اسلام به استفاده ي بهينه از امکانات انساني و طبيعي ممکن الوصول و جلوگيري از از بين رفتن آنها؛
- جلوگيري از تجاوز از موازيني که توسعه بر محور آن موازين مي چرخد؛
- توسعه ي واقعي درصدد حفظ توازن بين ارزش هاي اخلاقي و مادي است؛
- انسان عنصر اساسي در توسعه ي مورد نظر اسلام و در عين حال هدف توسعه است؛
- در يک جامعه ي اسلامي توسعه بايد از همان جامعه با همه ي اعضا و نهادهايش سرچشمه گيرد؛
- تأييد ديدگاه توسعه ي اسلامي که وجود تنوع و اختلاف بين اعضاي هر جامعه و به طور کلي بين جوامع را مي پذيرد.
امروزه اين اتفاق وجود دارد که مفهوم توسعه نيافتگي در هر جامعه اي شامل اين پديده هاست:
- مواجهه با روح عصر و مقتضيات زمان از طريق شيوه هايي که از فرهنگ داخلي جامعه سرچشمه مي گيرد؛
- فروپاشي فکري در نتيجه ي افراطگرايي در حفظ سنت و مجذوب فرهنگ هاي ديگر شدن؛
- اختلال در مفاهيم حيات سياسي به ويژه در ارتباط با مفاهيم حقوق و تعهدات؛
- اختلال در نظم عمومي جامعه و در معرض خطرات و تهديدات رو به تزايد قرارگرفتن آن؛
- فساد مديريتي در نهادهاي اجتماعي گوناگون؛
- تفاوت بسيار در توزيع ثروت و درآمد در يک جامعه واحد، همراه با فقر رو به تزايد؛
- توقف مکانيسم هاي حرکت اجتماعي که به هر کسي اجازه مي دهد براساس معيارهاي منصفانه به نخبگان بپيوندد؛
- پايين بودن سطح آموزشي و الگوهاي بهداشتي و سلامتي و فقدان خدمات عمومي؛
- فقدان مفهوم بازآفريني ثمربخش و گسترش مفهوم زمان فراغت؛
- کم توجهي به فرهنگ و علوم کاربردي؛
- تفاوت بين دو طرف معادله ي اقتصادي يعني توليد و مصرف و داشتن مصرف بيش از توليد؛
- فقدان تنوع در اقتصاد و گرايش به سوي تکيه بر بخش هاي خاص اقتصادي؛
- عدم توازن در ساختار نيروي انساني برحسب سطوح و حرفه ها در بخش هاي مختلف؛
- محدود کردن روابط تجاري خارجي به صادرات مواد اوليه و واردات تمام فرآورده ها و مصنوعات.
با بررسي پديده هاي ياد شده، کشف مي کنيم که اسلام موضع مثبتي نسبت به همه ي اشکال توسعه نيافتگي دارد به اين معنا که آنها را رد کرده و حرکت به سوي پيشرفت و تمدن را از طريق ابزارها و نظامات شريعت که به اين منظور مقرر شده اند طلب مي کند.
از ميان اين نهادهاي مهم، نظام وقف است که قابليت تطبيق و انعطاف آن به عنوان يک نظام توسعه ي مالي به اين نهاد قلمرو مانور وسيعي براي ايفاي نقش مورد نظر آن اعطا مي کند.

وقف و توسعه‏ي فکري و فرهنگي

براي ايجاد يک تعادل معقول در توسعه ي فرهنگي بايد تعادل بين ابعاد ديناميکي و استاتيکي در حرکت فرهنگي حفظ شود، يعني توازن بين متغيرات و ثوابت در فرهنگ جامعه. سنت فرهنگي در مفهوم استاتيکي سنتي، ممکن است حرکت يک شخص يا جامعه را منع کند مگر اينکه اين سنت از طريق بررسي و مطالعه ي مشکلات غامض معاصر ايجاد شده باشد، يعني از طريق يک تلقي ديناميکي.
نقش وقف در ترويج حرکت توسعه ي فرهنگي و فکري آن گونه که ديديم مي تواند به اين شرح باشد:
- پشتيباني از مؤسسات فرهنگي و ديني که به مردم نزديک هستند؛
- نوسازي ابزارهاي «دعوت» [تبليغ] و مهيا ساختن آنها براي مواجهه با نيازهاي آينده و راهنمايي رهبران فرهنگي و هنري و توسعه ي سيستم هايي که «داعيان» [مبلغان] را تربيت مي کند؛
- پشتيباني مؤسسات تحقيقات علمي و مراکز مطالعات فکري؛
- تأييد و پذيرش فعاليت هاي علمي که شيوه هاي جديد آينده شناسي (علم به آينده) را به کار مي گيرد و از آنها در توسعه ي شيوه هاي جديد اجتهاد استفاده مي کند.

وقف و توسعه‏ي آموزشي

اولويت هاي توسعه ي آموزشي در کشورهاي اسلامي متفاوتند، با وجود اين مي توانيم به نقش وقف در زمينه ي آموزشي نيز اشاره کنيم که در محورهاي عمده ذيل مطرح مي شود:
- گسترش تلاشهاي آموزشي و دانشگاهي که به دنبال تنظيم چارچوب جديدي براي نظريه ي آموزشي اسلامي مطابق با اصول شريعت و نيازهاي زمان است؛
- حمايت از مراکز و مراجع آموزشي درجهت توسعه ي برنامه ي آموزش عمومي به منظور مواجهه با نيازها براي رسيدن به اهداف آموزش اسلامي از جشم اندازي جديد؛
- حمايت از نهادهاي ديني اختصاصي به منظور توسعه ي برنامه ي آموزشي و روش شناسي آنها براي مواجهه با نيازها در زمينه ي افزايش طرح هاي اسلامي معقول و جديد؛
- حمايت از الگوهاي مناسب در توسعه ي تجارب آموزشي که درصدد اعمال نظريه ها و روش شناسي هاي آموزشي پيشرفته هستند؛
- حمايت از تلاش هايي که به اسلامي کردن نظام آموزشي کمک مي کند و انجام اين مهم از طريق معيارهاي محيطي رقابتي موجود در خارج از مدرسه، معياري که ممکن است با اين نظام آموزشي سازگار يا متعارض باشد؛
- حمايت از فعاليتهاي دانشگاهي که درصدد استفاده از علم آينده شناسي است و استفاده از اين دانش در جهت منافع جوامع اسلامي؛
- فراهم ساختن زمينه ي حمايت اجتماعي، دانشگاهي و فرهنگي از مربيان و معلمان؛
- توجه به طبقه هاي خاصي از دانش پژوهان مانند نيازمندان، مستعدان و معلولان؛
- شرکت در برنامه هاي ريشه کني بي سوادي، آموزش قرآن و فرهنگي ديني؛
- شرکت در توسعه ي بنيه ي زيربنايي مدارس و ديگر مؤسسات آموزشي.

وقف و توسعه‏ي اجتماعي

برجسته ترين جلوه هاي وقف در توسعه ي اجتماعي عبارتند از:
- حمايت لازم از تحقيقات و مطالعات مربوط به جنبه هاي اجتماعي در انديشه ي اسلامي؛
- توجه به برخي طبقات اجتماعي، مثل خانواده، زنان، جوانان، اطفال و افراد با نيازهاي خاص؛
- وقف مي تواند نقش مهمي در کنترل و حل برخي مشکلات در زمينه ي ارزش هاي غير اسلامي ايفا کند؛
- تهيه ي چارچوب سازماني و مالي مناسب براي توسعه ي جامعه محلي؛
- وقف تجربه ي گران سنگي در زمينه ي يکپارچگي و استحکام اجتماعي است. تجربه اي که بايد نوسازي شده و متناسب با زمان گردد؛
- وقف مي تواند در عادي سازي نقش مهم اقليت هاي غير مسلمان که درجوامع اسلامي زندگي مي کنند مؤثر باشد.

وقف و توسعه‏ي اقتصادي

اسلام ارزشهاي اخلاقي و فعاليت هاي اقتصادي را به يکديگر مرتبط مي کند (سوره ي يوسف و ديگر سوره هاي قرآن) ، بنابراين انتظار مي رود که نقش وقف اساسي، هم در توسعه ي انديشه ي اقتصادي و هم در توسعه ي اقتصادي داشته باشد. چنين نقشي را مي توان در اين محورها تبيين کرد:
- حمايت لازم براي ترسيم نظريه ي اقتصادي اسلامي جديد؛
- شرکت در ايجاد جوي مناسب براي توسعه ي نظام مالي کلي اسلام؛
- تشويق به کارگيري ابزارهاي مالي اسلامي و ابزارهاي توسعه ي آن؛
- توسعه نقش اندوخته هاي وقف به منظور بهره گيري از آن در اقتصاد ملي.

نقش وقف و توسعه‏ي سياسي

نقش وقف در توسعه ي سياسي نقش مؤثري است. البته اين نقش در تماس با خود فعاليت سياسي نيست بلکه وقف در رويه هاي سياسي و توسعه ي نظريه هاي سياسي مؤثر است. بنابراين نقش وقف را در توسعه ي سياسي در اين موارد مي توان بيان کرد:
- تأکيد بر اصولي که اساس و مبناي معقولي براي حيات سياسي حقيقي است و اين مهم از طريق حمايت از تلاش هاي تحقيقاتي دانشگاهي که در ترسيم نظريه ي جديد سياسي اسلام مشارکت مي کنند، عملي مي شود؛
- حمايت از تلاش هايي که آموزش سياسي معقول و سالم به نسل ها کمک مي کند و به جوانان فرصتي مي دهد که در طرح هاي وقف شرکت کنند، مضاف بر نقش وقف در حفظ توازن اجتماعي؛
- نقش وقف در حفظ توازن و استحکام جامعه از طريق توجه به نيازمندان.

وقف و توسعه‏ي جامعه

نقش وقف در توسعه ي جامعه تا مناطق مسکوني و سرزمين ها گسترش دارد و مي تواند به تحقق اين اهداف بينجامد:
- حل مسائل مربوط به توسعه ي جامعه براساس شريعت؛
- تقويت روح وفاداري ملي؛
- ايجاد گروهي در هر منطقه ي مسکوني براي تقويت تلاش هاي مربوط به توسعه؛
- گسترش تعاون و ارتباطات متقابل بين ساکنين يک منطقه؛
- نشان دادن نيازهاي توسعه اي يک منطقه خاص از طريق کمک هايي که به وسيله ي ساکنين آن منطقه مي شود؛
- ايجاد فرصت هاي شغلي براي ساکنين آن منطقه؛
- تأکيد بر تنوع و توازن در زمينه هاي توسعه ي جامعه.

وقف و توسعه‏ي نهادي

وقف در بعضي از ادوار دچار رکود بوده و کمتر در سازندگي جامعه نقش داشته است و تنها نقشي حاشيه اي پيدا کرد. اما به عنوان يک نظام براي فعاليت اجتماعي، وقف مي تواند به طور مؤثري در توسعه جامعه در موارد ذيل نقش ايفا کند:
- اعمال نقش نهادي وقف مبتني بر مقررات، اعتبار و استانداردهاي حسابداري دقيق نسبت به شيوه ي اجرايي در جامعه ؛
- حفظ توازن بين بخش هاي حکومتي، خصوصي و خيريه؛
- ديدگاه استراتژيک واقف نسبت به وقف در زمان انشاي وقف؛
- توجه ناظر وقف به اتقان شيوه ها و فنون برنامه ريزي کاربردي در زمينه ي صرف عوايد وقف در اهداف خاص براي رسيدن به بالاترين منفعت.

وقف و توسعه‏ي اداري و فقهي (شرعي)

مي توان کساني را يافت که پول يا بخش مفيدي از عوايد مالي خيريه را براي اهداف توسعه ي اداري و فقهي ذيل وقف مي کنند:
- حمايت از تحقيقات و مطالعات در زمينه ي مسائل بنيادي در امور فقهي و اداري؛
- تقويت تلاش ها در جهت توسعه ي مفاهيم خدمت اجتماعي، مفاهيمي از چشم اندازي اسلامي همراه با نظام کاربردي آن؛
- مشارکت در توسعه ي اداره ي محلي از طريق سازمانهاي توسعه اي در جامعه ي محلي.

گرايش هاي جديد در توسعه‏ي سرمايه گذاريهاي وقف

انتظار مي رود نقش نهاد وقف در زمينه ي فعال کردن نقش توسعه اي آن مؤثر باشد، از اين رو انتظار اين است که دارايي هاي وقف شاهد رشد چشمگيري در نتيجه ي تمايل به وقف بيشتر در جهت اهداف اجتماعي باشد. با وجود اين ، بايد تذکر داد که سرمايه گذاري وقف هنوز هم شيوه ي سنتي را دنبال مي کند، اگر چه روح عصر موجود و رشد مورد انتظار در سرمايه ي وقف، شيوه هاي جديد سرمايه گذاري را طلب مي کند که مطابق با شريعت و پاسخگوي گرايشات سرمايه گذاري جديد باشد. بنابراين، ضروري است برخي از مسائل مهم مربوط به اين موضوع را بررسي کنيم. اما بررسي ها درباره ي روند ارزيابي وضعيت فعلي سرمايه گذاري وقف، نشان مي دهد، اين سرمايه گذاري اغلب با اين پديده ها ارتباط دارد:
1. خلأ موجود در طرح استراتژيک سرمايه گذاري وقف و ناتواني تکنولوژي که در آن به کار مي رود؛
2. خلأ بين قلمرو قانون گذاري اقتصادي و شرايط سرمايه گذاري وقف؛
3. محدوديت مجاري سنتي و نظام سرمايه گذاري وقف؛
4. سوءمديريت سرمايه گذاري وقف؛
5. سهل انگاري در حفظ دارايي هاي وقف يا تعدي به آن در برخي موارد؛
6. فقدان هماهنگي بين سازمان هاي سرمايه گذاري وقف؛
7. ارزيابي نادرست دارايي هاي وقف.
مطالب ياد شده ويژگي هاي اساسي وضعيت فعلي نظام سرمايه گذاري وقف را تشکيل مي دهد. اکنون بايد عناصر چارچوب اسلامي و استراتژيک حاکم بر رويه هاي سرمايه گذاري وقف را که از اين جهار محور تشکيل مي شود تبيين کنيم:
1. چارچوب شرعي سرمايه گذاري وقف
در وقف مفاهيم بلندي وجود دارد که قبل از هر مفهومي، اين مفهوم قرار دارد که فعاليت وقف يک عمل عبادي است و پول به وسيله ي متصدي و متولي به طور امانت نگهداري مي شود.
تمايل به ترويج نظام وقف و کار خير در جامعه به خودي خود تمايل به تأکيد بر ماهيت اسلامي هويت نهادي جامعه است.
2. مسؤوليت در تداوم توسعه ي منابع سرمايه گذاري و توسعه ي دارايي هاي وقفي
اين امر از قابليت تغيير شرايط اقتصادي و ضرورت حفظ امانت واقف به وسيله ي متولي وقف ناشي مي شود.
3. رعايت اصل «لا ضرر و لا ضرار» در سرمايه گذاري.
به اين معنا که طرح ها سبب ورود زيان به اشخاص يا محيط نشود. همچنين از اموري که با شريعت سازگار نيست جلوگيري شود.
4. حفظ تعادل بين الگوهاي مالي و توسعه اي از يک طرف و پروژه هاي توسعه اي از طرف ديگر، در روند تصميم سازي در سرمايه گذاري دارايي هاي وقف.
با توجه به فعاليت موجود وقف، ابعاد استراتژي سرمايه گذاري وقف را مي توان به اين نحو بيان کرد:

اهداف استراتژيکي سرمايه گذاري وقف

هدف استراتژيک بخش سرمايه گذاري وقف را با رعايت ويژگي هاي جامعه ي خاصي مي توان چنين مشخص ساخت: حفظ دارايي هاي وقف، توسعه ي سرمايه هاي آن، و روند ايجاد سود منطبق بر اصول سرمايه گذاري شريعت.

اهداف سرمايه گذاري وقف

[اين] اهداف، براي تحقق اهداف استراتژيکي سرمايه گذاري وقف، ترکيب و کامل مي شوند. معمولا اهداف به اهداف کلي و اهداف جزئي، و اهداف کوتاه مدت و بلندمدت تقسيم مي شود. اهداف کلي عبارتند از:
- حفظ دارايي هاي وقف؛
- توسعه ي سرمايه ي وقف از طريق تبديل به احسن کردن دارايي هاي وقف شده؛
- حفظ ارزش دارايي هاي وقف در مقابل نوسانات اقتصادي؛
- افزايش توانايي براي تحصيل عوايد؛
- پذيرش ابزارها و نظاماتي که هماهنگ و منطبق بر شريعت اسلامي است؛،
- تأکيد بر نظامات اسلامي موفق در فعاليت اقتصادي اجتماعي.

سياست هاي سرمايه گذاري وقفي

برخي از الگوهاي ارشادي را مي توان در ارتباط با سياست هاي سرمايه گذاري وقف مطرح ساخت که ممکن است اين سياست ها را شامل شود:
- اولويت فرصت هاي سرمايه گذاري در پرتو تحقق حداکثر سود با پذيرش خطر متعارف؛
- تنوع سرمايه گذاري ها برحسب ابزارها، زمينه ها، موقعيت جغرافيايي و خودداري از رقابت با بخش خصوصي؛
- سياست هاي مربوط به حفظ تعادل در سرمايه گذاري دارايي هاي برطبق انواع، نظامات و ابزار آنها که شامل اين موارد است:
مشخص کردن سقف سرمايه گذاري در هر ناحيه، از جهت ارز خارجي و ابزارهاي اعتباري داخلي، و مشخص کردن سقف سرمايه گذاري خارجي و سقف سرمايه گذاري در دارايي هاي در جريان.
- سياست هاي مربوط به فرصت هاي سرمايه گذاري، که شامل اين موارد است:
مشخص کردن سقف سرمايه گذاري درهر سرمايه گذاري خاص و تشخيص سقف سرمايه گذاري در فلرصت هاي سرمايه گذاري که به وسيله ي ديگران انجام مي شود.

نظامات و مقررات سرمايه گذاري

رعايت اين مقررات براي سرمايه گذاري ضروري است:
- مقررات شريعت در سرمايه گذاري وقفي،؛
- ضوابط فني در سرمايه گذاري مثل اجتناب از ريسک بالا؛ توقع عوايد متعارف از دارايي هاي موجود، دوام سودآوري سرمايه گذاري موجود و دستيابي به ميزان معقول سود از فرصت هايي که الگوهاي توسعه اي در تثبيت آنها دخيل و مؤثر بوده است؛
- مقررات سرمايه گذاري در فرصت هاي موجود و قابل دسترسي که اين موارد را شامل مي شود:
دوام توسعه ي دارايي ها و عوايد سرمايه گذاري هاي موجود براي تضمين اينکه اين فرصتهاي سرمايه گذاري سود نسبي خود را داشته باشد يا اينکه اگر نقش مؤثر و متعارفي را در بازار دارا باشد. به علاوه فرصت هاي سرمايه گذاري بايد ميزان متعارفي از جنس دارايي هاي [وقف] را شامل باشد.
همچنين بايد شامل تفاوت بين ابزارهاي توسعه اي کوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت باشد و به علاوه در هر مدت زمان کوتاه سود وقف محاسبه شود.
- مقررات مربوط به عوايد وقف شامل:
تشخيص حداقل درآمدها براي سنجش کل درآمدهاي سالانه از سرمايه هاي وقف که تماما در سرمايه گذاري جريان دارد و تشخيص درآمدهاي جاري و درآمدهاي سرمايه اي .
- مقررات حسابداري در سرمايه گذاري وقف، شامل:
اصل وضعيت مالي مستقل، اصل فعاليت مستمر، اصل سنجش از طريق طلا، نقره و قيمت هاي ثابت، اصل مقابله، اصل بيان و اصل احتياط براي حفظ دارايي هاي وقف.

نظام جديد سرمايه گذاري وقف

مابه احياي نظام اسلامي وقف در الگوهايي که پاسخگوي نيازهاي زمان باشد نيازمنديم. وضع مقررات در مورد چنين نظامي در سرمايه گذاري وقف بايد متناسب با ضرورت هاي وقف و سرمايه گذاري آن باشد. علاوه بر آن نقش توسعه اي وقف را نيز احيا کند. از جمله اين نظامات موارد ذيل هستند:
مقارضه [مضاربه] (تواقف شرکت به گونه اي که سرمايه از يک طرف و کار از طرف ديگر باشد) ، سلم (فروش کالا در مقابل قيمتي که در زمان انعقاد قرارداد پرداخت مي شودو کالا در زمان آينده تسليم مي گردد). صندوق ها و اسناد اجاره، صندوق ها و اسناد ملکي واحدهاي سرمايه گذاري، اوراق قرضه ي سرمايه گذاري در سهام ديگر شرکت ها ، سرمايه گذاري در اسناد اعتباري اسلامي و سرمايه گذاري در منافع عامه، مزارعه (مشارکت در طرح کشاورزي) و مخابزه (که دانه و ديگر وسايل توسط مستأجر فراهم مي شود.)
نظام هاي جديد در بنيه‏ي مالي سرمايه گذاري وقف
در اينجا به بحث ديگري مربوط به يافتن منابعي که مؤسسات وقف مي توانند از آنها براي برخي طرح هاي سرمايه گذاري شان بودجه ي مالي بيشتري به دست آورند مي پردازيم. مهمترين ها اين نظام ها عبارتند از:
1. استصناع؛
2. جعاله (که در شبه اجاره است با اين تفاوت که در زمان انعقاد قرارداد ميزان کار لازم قابل تعيين نيست.)
3. اوراق قرضه؛
4. مزارعه و مخابزه؛
5. صندوق عمري (طرفين توافق مي کنند که زمان آن عمر يکي از آنها باشد.)
اصلاح دارايي هاي وقف به گونه اي متناسب با بازار سرمايه گذاري جديد
که از اين راه مي توان به آن دست يافت:
راه اول تشويق واقفان جديد براي مشارکت از طريق املاک، مال نقدي، دارايي هاي مالي و منقول؛
راه دوم اوقاف موجود و متداول را به شکل هاي ديگري که متناسب با شکل ها ، شيوه ها و ابزارهاي سرمايه گذاري جديد است، تبديل کنيم.
راه سوم به کارگيري ابزارهاي سرمايه گذاري متداول اسلامي براي اصلاح اوقاف موجود.

مديريت ريسک هاي سرمايه گذاري وقف

به طور کلي تضمين امنيت ساختار سرمايه گذاري پايه و اساس اداره ي سرمايه گذاري هاي جديد است. درستي ساختار از طريق تنوع ابزارها، شکل ها، زمينه ها و اشکال قانوني سرمايه گذاري به منظور کاهش ريسک ها و مخاطرات به دست مي آيد. به علاوه، توزيع جغرافيايي متوازن سرمايه گذاري به کاهش مخاطرات در محيط اقتصادي مي انجامد. علاوه بر اهميت ديدگاه کلي نسبت به ساختار سرمايه گذاري وقف، هر طرحي بايد بر حسب اعتبار فني، مالي، حقوقي و اجتماعي مطالعه شود.
سازمان هاي سرمايه گذاري وقف و بازار سرمايه گذاري
الف. رابطه ي سرمايه گذاري وقف با بازار اوراق مالي
الگوهاي سرمايه گذاري در بازار اوراق مالي مي تواند به اين شرح باشد:
به استثناي شرکت هاي با فعاليت ضد شريعت، سهام شرکت هايي که نسبت پول و ديون تمام دارايي بالاي 50% مي رود شرکت هايي که ربا مي گيرند و ربا مي دهند:
رابطه ي مؤسسات سرمايه گذاري وقف با مؤسسات بانکي، مالي و شرکت هاي سرمايه گذاري.
وقف مي تواند معاملات خود را با بانک ها، مؤسسات مالي و بخش سرمايه گذاري به دو شيوه هدايت کند:
اول، به عنوان سرمايه گذار که توقع بهترين وسايل توسعه و افزايش را دارد.
دوم، دستيابي به سودآوري برخي طرح هاي سرمايه گذاري خود.
به علاوه، وقف از طريق امکاناتي که در خارج از زمينه هاي سرمايه گذاري و مالي دارد و روابطش را با بانک ها حفظ مي کند.
ب. رابطه سرمايه گذاري وقف با مؤسسات املاک
وقف هميشه يک سرمايه گذار بزرگ در بازار املاک و اموال غيرمنقول خواهد بود. به اين دليل، روابط ويژه اي با بازار املاک خواهد داشت. بخش سرمايه گذاري وقف در چنين بخش هايي به طور عمده اي توصيه مي شود زيرا درآمد معتنابهي خواهد داشت.
ج. سرمايه گذاري هاي وقف در رابطه با سرمايه گذاري صنعتي و کشاورزي
سرمايه گذاري در صنعت و کشاورزي به دليل رابطه شان با توسعه بايد براي وقف اولويت استراتژيکي داشته باشد.
د. سرمايه گذاري هاي وقف و رابطه ي آن با بازارهاي بورس کالاهاي اصلي
معامله با بازار کالاها سود مناسبي در يک دوره ي طولاني ايجاد مي کند. اين سرمايه گذاري با سرمايه گذاري در املاک برحسب سهولت بالاي آن متمايز است.
ه. سرمايه گذاري وقف و رابطه ي آن با مؤسسات مالي و اقتصادي
اين مؤسسات از اهميت فراواني برخوردارند، زيرا تصميم سرمايه گذاري براساس ملاحظات فني، بررسي امکانات، ارزيابي طرح ها و ملاحظات مختلف ديگر انجام مي شود.

بعد بين المللي در زمينه‏ي سرمايه گذاري اوقاف اسلامي

ماهيت سرمايه گذاري خارجي در سرزمين هاي مختلف: ملاحظاتي وجود دارد که بايد در زمان سرمايه گذاري مدنظر قرار داده شوند. اين ملاحظات محدود به آنچه در فرصت هاي آني که احتمالا منجر به درآمدهاي بالايي مي شود نيست؛ بلکه برخي مخاطرات وجود دارد که احتمالا در برخي از کشورهاي انتخاب شده وجود دارد.
سرمايه گذاري بين المللي و شيوه هاي آن: شايسته است خاطر نشان سازيم که حرکت سرمايه گذاري فردي براي هر يک از مؤسسات وقف که تابع کشورهاي اسلامي مختلف هستند هميشه تأثير کمتري نسبت به حرکت جمعي دارند.
امور حقوقي سرمايه گذاري خارجي: ادارات سرمايه گذاري وقف بايد با شرايط قانوني سرمايه گذاري در کشورهاي مختلف، شرايط توافق براي سرمايه گذاري دو جانبه، منطقه و بين المللي و مقررات داوري بين المللي در اختلافات سرمايه گذاري آشنا باشند.
هماهنگي بين المللي سرمايه گذاري وقف اسلامي: مؤسسات وقف لازم است در زمينه ي سرمايه گذاري بين خود هماهنگي داشته باشند تا هدف توزيع جغرافيايي سرمايه گذاري وقف محقق شده و مخاطرات ريسک هاي کلي سرمايه گذاري کاهش يابد.

تبليغ براي احياي سنت وقف

در بررسي ابزارهاي ترويج نقش‏هاي توسعه‏اي وقف، بايد به دنبال کشف ابزارهاي احياي سنت وقف و تبليغ آن به دو دليل اصلي باشيم:
وسايل تبليغاتي جديد نقش برجسته‏اي در ايجاد ارزش‏ها و قواعد رفتاري در جوامع مختلف دارد.
امروزه شاهد اقبال فراوان جوامع اسلامي به فعاليت‏هاي خيريه و داوطلبانه هستيم.
در تهيه‏ي استراتژي تبليغ براي احياي سنت وقف بايد اين موارد را مورد توجه قرار دهيم:

تبليغ و اطلاعات و نقش آنها در ايجاد تلقي‏هايي نسبت به وقف

به منظور افزايش درجه‏ي آگاهي نسبت به نقش توسعه‏اي، رسانه‏هاي تبليغاتي بايد از مفهوم «بازاريابي اجتماعي» پيروي کنند، يعني انتقال انديشه به جامعه گيرنده. در اين رابطه به سه هدف مي‏توان دست يافت:
1. نقش آگاه کننده: اين هدف از طريق انتشار بيشترين آگاهي‏ها در مورد وقف، مفهوم، ريشه‏ها، تاريخچه و نقش حياتي آن در زمان حاضر به دست مي‏آيد.
2. نقش وجداني: اين هدف از طريق ايجاد گرايشات اثباتي نسبت به وقف، ترويج ارزش‏هاي اسلامي نسبت به کارهاي خيريه و اختصاص اموال به سود جامعه حاصل مي‏شود.
3. نقش رفتاري: اين هدف از تغييري که از طريق رسانه‏ها مطرح و در رفتار افراد و جامعه نسبت به اقدام به امور خيريه و فعاليت‏هاي توسعه‏اي و داوطلبانه‏ي رايگان تأثير مي‏گذارد، به دست مي‏آيد. البته اين تبليغات بايد همراه با نشان دادن برجستگي نظام وقف در تمام اين کارها باشد.

رعايت فلسفه تبليغ براي احياي سنت وقف و اهداف آن

اين فلسفه بايد براي تمام کساني که در اين زمينه دخالت دارند آشکار و روشن باشد. در اينجا برخي ديدگاه‏هاي فلسفي را در اين زمينه مطرح مي‏کنيم:
- جايگاه وقف به عنوان يک عبادت که سبب نفع معنوي براي شخص مي‏شود و تأثير توسعه‏اي براي جامعه دارد.
- امکان دستيابي به زمينه‏هاي توسعه‏اي مختلف، علاوه بر تعيين کانال‏ها و مجاري مالي؛
- پذيرش مردم نسبت به فعاليت‏هاي تبليغي که سبب اقدام مردم و هدايت آنها به شيوه‏اي است که معنويت مخاطب را رعايت کند.
- اقبال مردم اين زمان به سوي نظاماتي که کار دولتي و غير دولتي (ديني و دنيوي) را ترکيب مي‏کند.
- تجديد و تقويت حمايت‏هاي دولتي و غير دولتي از فعاليت‏هاي وقف که بار مالي دولت را کمتر کند.
- توجه به فعاليت‏هاي وقف به عنوان مجاري رسمي که در آن فعاليت‏هاي حکومتي و غير حکومتي به هم پيوند مي‏خورد.
بر اساس مطالب ياد شده، اهداف فعاليت‏هاي تبليغي به اين شرح قابل بيان است:
- بالا بردن درجه‏ي آگاهي نسبت به فعاليت‏هاي وقف و آشنا ساختن مردم با آن؛
- فعال ساختن حرکت ايجاد اوقاف جديد؛
- آشنا ساختن جامعه و مؤسسات توسعه‏اي با امکانات مالي وقف و ويژگي‏هاي آن؛
- حمايت مجموعه‏هاي حکومتي و غير حکومتي از فعاليت‏هاي وقف؛
- ادغام عمل حکومتي و غير حکومتي.

مخاطبين تبليغ وقف

در پرتو آنچه گفته شد مي‏توان الگوهاي تبليغ وقف را از جهت موضوعات و شيوه‏هاي اساسي تبيين کرد:
1. موضوعات تبليغ وقف: لازم است که موضوعات تبليغ وقف بر محور اهداف پيش گفته باشد.
2. شيوه‏هاي تبليغ وقف: شيوه‏هاي تبليغ وقف مبتني بر ماهيت هر يک از موضوعات انتخاب شده، گروه‏هاي مخاطب تبليغ و ماهيت وسايلي است که براي رساندن تبليغ به مردم به کار گرفته مي‏شود. از مناسب‏ترين شيوه‏ها در جهان امروز، شيوه‏هاي غير مستقيم و شيوه‏هاي گفتگو و تشويق، تقليد و تکرار و شيوه‏هاي تدريجي است.

گروه‏هاي مخاطب تبليغ

تقسيم مردم به گروه‏هاي مختلف مبتني بر ويژگي‏هاي هر يک از اين گروه‏هاست که مي‏توان اين ويژگي‏ها را به چهار قسم اصلي تقسيم کرد:
ويژگي‏هاي جمعيتي شامل سن، جنس، وضعيت آموزش و وضعيت عملي و اجتماعي و توزيع جفرافيايي؛
ويژگي‏هاي رواني که بر باورهاي مردم و مواضع آنها و قابليت آنها براي قبول تغيير و نوآوري تأثير شديدي دارد.
ويژگي‏هاي فرهنگي که منظور ترکيب معارف و ارزش‏ها و عادات روحي و فکري و عادات مربوط به همه‏ي جنبه‏هاي زندگي اجتماعي و اقتصادي است.
ويژگي‏هاي اجتماعي که به جايگاه هر گروهي در جامعه و قدرت گروه بر تأثير و تأثر متقابل با محيط خود مربوط مي‏شود.
در پرتو مطالب ياد شده، مي‏توان گروه‏هاي اصلي مخاطبين وسايل تبليغي را تقسيم کرد و ويژگي‏هاي مشترک آنان را بيان کرد و خصوصيات هر جامعه‏ي اسلامي را که با موقعيت جغرافيايي معين مي‏شود مورد توجه قرار دارد. اين دسته‏بندي را مي‏توان به اين شرح بيان کرد:
- همه‏ي اشخاصي که دعوت شده‏اند تا از روي اختيار مالي وقف کنند. اين گروه مي‏تواند به چند گروه فرعي تقسيم شود که در اين گروه‏ها اشخاص از جهت ويژگي‏هاي مالي، فرهنگي، فکري، آموزشي، نژادي و سني متجانس هستند.
-برخي گروه‏هاي خاص مثل اطفال، جوانان، زنان، پيران، افرادي که در زمينه‏ي فعاليت‏هاي توسعه‏اي و اجتماعي کار مي‏کنند، داوطلباني که از طريق کار و تخصص خود در اجراي طرح‏هاي وقف سهيم مي‏شوند، رهبراني که در نهادهاي حکومتي و غير حکومتي فعاليت مي‏کنند که با واقفان و کساني که به عمل وقفي مي‏پردازند همکاري مي‏نمايند، علاوه بر نخبگان سياسي، فکري و فرهنگي.

مشخصات تبليغ در زمينه‏ي وقف

در اينجا، از باب مثال و نه از باب حصر، به تعدادي از عوامل عمده و اصلي تبليغ اشاره مي‏کنيم که ممکن است درجه‏ي تأثير آنها در کشورهاي مختلف متفاوت باشد:
- حساسيت برخي انفاق کنندگان نسبت به رابطه‏ي وقف با برخي مؤسسات حکومتي که وقف را سازمان داده و تنظيم مي‏کند.
- ترجيح بعضي از انفاق کنندگان که مستقيما مبالغي را براي وقف يا اعانه انفاق مي‏کنند.
- عادات برخي انفاق کنندگان که خود خيرات را تقسيم مي‏کنند.
- بعضي از تلقي‏هاي سنتي که به منظور حفظ تعادل در توزيع وجوه بين زمينه‏ها و اهداف مصرف آنها نيازمند به اصلاح است.
- اطلاعات نادرست در مورد وقف و کارهاي خيريه؛
- عوامل مالي که ميزان حجم اموال ممکن‏الوصول براي انجام برنامه‏ها و فعاليت‏هاي تبليغ را نشان مي‏دهد.

ابزارها و وظايف تبليغ

اين تحقيق درصدد است که چارچوب کار تبليغي را به منظور راهنمايي کشورهاي اسلامي در اين رابطه تبيين نمايد، اگر چه اوضاع و احوال خاص اين کشورها متفاوت است. مناسب نيست که برنامه‏هاي مشخصي براي هر دسته از وسايل تبليغي پيشنهاد شود. کار تبليغي وقف براي همه‏ي وسايل تبليغي ممکن است اما با توجه به اختيار موضوع و شيوه مناسب هر وسيله.

هماهنگي بين‏المللي در تبليغ وقف

تلاش‏هايي که براي احياي سنت وقف و آشنايي مسلمانان با نقش خود در پيشرفت جوامع اسلامي انجام شد، آغازي براي هماهنگي بين‏المللي اسلامي در اين زمينه است. اين موضوع بايد محور مهمي در همه‏ي مسائل مربوط به وقف باشد، از جمله:
- مکانيزم هماهنگي بين‏المللي در تبليغ وقف؛
- موضوعات و برنامه‏هاي وقف که در سطح بين‏المللي قابل اجرا است.

انجام حملات تبليغاتي در زمينه‏ي وقف

طبيعي است که دواير رسمي متصدي وقف در کشورهاي اسلامي انديشه‏ي تبليغ خود را در قالب حملات تبليغاتي به منظور رسيدن به اهداف استراتژيک انجام خواهند داد.
در تلاشمان براي يافتن ابزارهايي جهت ترويج وقف، مفيد است که رهنمودهايي داشته باشيم و بدانيم چگونه حمله‏ي تبليغاتي را طرح کنيم و انجام دهيم. اين امر شامل موارد ذيل است:
1. تعريف اهداف حمله؛
2. تعريف جامعه‏ي مخاطب؛
3. تعريف منابع مرتبط با حمله‏ي تبليغاتي، تحصيل و تحليل آنها؛
4. تعريف محتوي و مضمون پيام‏هاي تبليغاتي که خطاب به جامعه مي‏شود.
5. تنظيم، طرح و اجراي حمله‏ي تبليغاتي؛
6. سنجش موفقيت حمله‏ي تبليغاتي در رسيدن به اهداف آن.
ويژگي‏هاي ساختار نهادي بخش وقف
روشن است که روابط بين مؤسسات وقف از يک طرف و ديگر نهادهاي اجتماعي از طرف ديگر، در نتيجه‏ي ورود وقف به بخش‏هاي مختلف فرهنگي اجتماعي و توسعه‏اي محيطي، علاوه بر برنامه‏هاي توسعه‏اي جوامع محلي در سرزمين‏هاي مختلف پيچيده‏تر شده است. به اين معنا که سازمان ساختاري بخش وقف شکل سازمان شبکه‏اي به خود گرفته که شامل نهادهايي است که برخي از آنها مسؤول سازمان‏دهي امور وقف هستند. ديگر نهادها علاوه بر طرح‏ها و سرمايه‏گذاري‏هاي وقف در زمينه اداره‏ي بخش‏هاي خاص در فعاليت‏هاي وقف، به طور تخصصي اشتغال دارند، در بيان ويژگي‏هاي ساختاري سازمان بخش وقف، اين موضوعات قابل طرح هستند:

ماهيت نهادي بخش وقف

مباني شرعي ساختار نهادي بخش وقف
مهمترين مباني ساختار نهادي بخش وقف عبارتند از:
- فعاليت وقف نوعي عبادت است.
- وقف عمدتا در جهت منافع افراد و جوامع اختصاص يافته است.
- اموال موقوفه به طور امانت در اختيار متوليان قرار دارد.
- اهميت انتشار نظام وقف در کارهاي عام‏المنفعه و خيريه به خودي خود ابزاري براي تأکيد بر هويت اسلامي ساختار نهادي جامعه است.

ماهيت عمل وقف

وقف ترکيبي از کار داوطلبانه‏ي افتخاري و رسمي است. از اين رو، لازم است اين ويژگي را بيان اين موارد تبيين کنيم:
- وقف يک کار اجتماعي است زيرا کساني که با آن مرتبط هستند اعضاي اجتماع هستند.
- دواير رسمي متصدي تنظيم امور وقف علاوه بر ارتباط با وقف، جامعه و افراد خصوصي با همه‏ي مجموعه‏هاي رسمي که کارهاي حکومتي را تنظيم مي‏کنند در ارتباط هستند.
- کار کردن در زمينه‏ي وقف ترکيبي از شور و شوق و اعتقاد داوطلب علاوه بر مهارت و تخصص حرفه‏اي است.
- ماهيت نقش توسعه‏اي وقف، ديدگاه فراگيري نسبت به امور خيريه، اهداف و زمينه‏هاي آن طلب مي‏کند.

نقش توسعه‏اي وقف در ساختار نهادي جامعه

رابطه‏ي بين وقف از يک طرف و توسعه، شکوفايي و پيشرفت را از طرف ديگر، واقعيت تاريخي اثبات مي‏کند. روشن است که وقف در يک جامعه‏ي اسلامي چارچوب مناسبي براي روند تغيير و تحول همراه و مرتبط با اصول ثابت شريعت فراهم مي‏کند. به علاوه مکانيزمي براي بسيج کردن امکانات جامعه براي به کارگيري آنها در جهت اهداف توسعه‏اي است. اين يکي از بارزترين نقش‏هاي بخش وقف به عنوان نهادي فرعي از نهاد اجتماعي فراگير است.
از ميان مهمترين آثاري که توسعه‏ي وقف مي‏تواند آنها را ايجاد کند موارد ذيل است:
- کاهش بارهاي مالي بودجه‏ي دولت در زمينه‏ي توسعه؛
- نهادهاي وقفي بعد از استقرار، نظامي را تشکيل مي‏دهد که مي‏تواند از بحران‏ها جلوگيري کند.
- فراهم کردن حداقل استقرار مالي براي برخي زمينه‏هاي توسعه‏ي اجتماعي؛
- وقف وسيله‏ي مؤثري براي امنيت اجتماعي و مبارزه با ارزش‏هاي افراطي است.
- ممکن‏الوصول بودن سرمايه‏هاي وقف يک نيروي مالي قابل جايگزين ايجاد مي‏کند که از اقتصاد کشور حمايت مي‏کند.
- وقف مي‏تواند در حل آثار جنبي خصوصي‏سازي و مشکل بيکاري شرکت کند.
وقف فرصت‏هاي زيادي براي جذب انرژي‏هاي جامعه و در رأس آنان انرژي جوانان فراهم کند.

وقف و بخش سوم (بخش خيريه و داوطلبانه)

ورود وقف به ساختار نهادي بخش خصوصي (خيريه) عامل مهمي در حل مشکلات اين بخش است مهمترين اين مشکلات عبارتند از:
- ايجاد محيطي که از سازمان نهادي بخش خصوصي حمايت و بين آنها هماهنگي ايجاد کند.
- ايجاد مکانيزمي براي هماهنگي و تعاون بين نهادهاي بخش خيريه و بخش داوطلبانه و افتخاري؛
- ايجاد مکانيزمي براي هماهنگي و تعاون بين بخش عمومي و خصوصي؛
- افزايش فرصت‏ها براي بخش خصوصي در جهت طرح و اجراي سياست‏هاي حکومتي مرتبط با توسعه؛
- از طريق سازمان مرکزي وقف، خلأ در اطلاعات بخش خصوصي پر مي‏شود.
- کمک به سازمان‏هاي بخش خصوصي مانع ضعف اداري خواهد شد.
- وقف يک الگوي نهادي مناسب براي تنظيم يک کار خصوصي اسلامي در سطح بين‏المللي است.

اصول فلسفي براي اداره و تنظيم موسسات وقف

در پرتو ماهيت وقف و توسعه‏هاي جديد، مي‏توانيم به تعدادي اصول فلسفي که حاکم بر سازمان و اداره‏ي مؤسسات وقف است اشاره کنيم. مهمترين اين اصول عبارتند از:
- التزام به نگرشي استراتژيک در برنامه‏ريزي فعاليت‏هاي وقف؛
- تمرکز بر خدمات عمومي در ساختار نهادي وقف؛
- تجديد و تقويت حمايت از انفاق کنندگان براي طرح‏ها از طريق ساختار سازماني نهادي وقف؛
- سادگي ساختارهاي سازماني و اداري؛
- انعطاف ساختار سازماني در رابطه با حجم کارکنان؛
- اعتماد بر نظام کنترل ساده و کارآمد؛
- تعادل در توزيع اختيارات براي ترکيب ضرورت‏هاي عملي و کنترل؛
- جدايي بين اداره‏ي سرمايه‏گذاري دارايي‏هاي وقف از اداره‏ي برنامه‏هاي خدمات وقفي؛
- تضمين کارآمدي خطوط ارتباطات سازماني.

شبکه‏ي موسسات وقف

طبيعي است که روند ترويج وقف، ايجاد شبکه‏ي مؤسسات را ايجاب مي‏کند که در شکل و وظيفه متفاوت هستند. هر يک از آنها بر بخش خاصي از وقف متمرکزند. در اينجا به برخي از اين مؤسسات اشاره مي‏کنيم:

موسسه‏ي مرکزي براي اداره‏ي امور وقف

اين مؤسسه‏اي است که نماينده‏ي دولت در نظارت بر بخش وقف است. اين مؤسسه ممکن است در هر کشوري نام خاصي داشته باشد، اما در هر حال اين مؤسسه، به عنوان مؤسسه‏ي متصدي وقف خواهد بود.
اين مؤسسه از يک طرف به تنظيم روابط مؤسسات مرتبط مي‏پردازد و از طرف ديگر روابط با ديگر نهادهاي اجتماعي را تنظيم مي‏کند. ذکر اين نکته مفيد است که مهمترين اصولي که بايد توسط اين مؤسسه رعايت شود عبارتند از:
- اين مؤسسه بايد تعادل بين استانداردهاي کار حکومتي و ضرورت‏هاي فعاليت‏هاي وقفي که يکي از فعاليت‏هاي خصوصي است حفظ کند.
- اين مؤسسه در مقابل بخش وقف و سطح اجرايي نهادي اجزاي مختلف شبکه‏ي وقف کاملا مسؤول است.
- مؤسسه‏ي مرکزي متصدي وقف، اداره‏ي رسمي است که در قبال تمام اجزاي مؤسسه مسؤول است.
- اين مؤسسه مسؤول هدايت بخش وقف به سوي رسيدن به اهداف و هماهنگي بين آنها و ديگر بخش‏هاي حکومتي و خصوصي و خيريه است.

موسسات متصدي اجراي فعاليت‏هاي وقف

سازمان رسمي مرکزي متصدي وقف مي‏تواند روند مصرف عوايد وقف را در فعاليت‏هاي اجتماعي اداره کند. نقش آنها ممکن است بر طبق حجم اوقافي که به امانت به آنها سپرده شده و تفاوت مصرف در فعاليت‏هاي توسعه‏اي و اجتماعي مختلف باشد.
به همين دليل، همان گونه که در مورد برخي کشورهاي اسلامي صادق است، وضعيت اقتضا مي‏کند که اشکال مختلف مؤسسات به وجود آيد تا هر يک از آنها يکي از فعاليت‏هاي وقفي را بر عهده گيرد. براي مثال:
- مؤسساتي که ترويج نقش وقف در زمينه‏هاي مختلف مثل مساجد، قرآن کريم، آموزش، محيط، خانواده و غيره را بر عهده دارند.
- مؤسسات ديگري که در فعال ساختن نقش وقف در فعاليت‏هاي محلي که به وسيله‏ي تلاش‏هاي هر جامعه (شهر، شهرک يا روستا) انجام مي‏شوند، سهيم هستند.
- مؤسساتي که طرح‏هاي وقفي را اجرا مي‏کنند خدمات اجتماعي معين و تخصصي انجام مي‏دهند.

موسسات اداره‏ي منابع اوقاف

در اينجا انديشه‏هايي قابل طرح است:
- اين مؤسسات بايد بر اساس استانداردهاي کاملا حرفه‏اي بر حسب ساختار، تمايلات و شيوه‏ها اداره شود.
- اين مؤسسات ملتزم به اصول شريعت در شکل و تمام امور خود هستند.
- شکل اين مؤسسات بر طبق اوضاع و احوال و قوانين هر کشور خاصي متفاوت است.

نظارت بر وقف خاص

اين وقف، نوع ديگري از مؤسسات وقف است که در آن ممکن است توليت به شخص يا به دستگاهي داده شود. نظارت بايد به يک نگرش سازماني در هدايت روابط با ديگر سازمان‏هاي وقف و ديگر سازمان‏ها نزديک شود. آنها بايد تابع مرجع مرکزي متصدي اداره وقف در کشور مربوط و تابع نظام‏هاي مختلف قانوني باشند.
در رابطه با نظارت خاص بر وقف، معمولا سؤالي مطرح مي‏شود که آيا زمان وضع قوانين براي مشخص کردن انواع حقوقي اوقاف در پرتو دارايي‏هايشان يا معيارهاي ديگر نرسيده است به گونه‏اي که اين انواع قانوني وضع حداقلي از نظامات و اسناد حقوقي جهت کنترل و نظارت بر اداره‏ي وقف ميسر ساخته و تأمين مديريت عاقلانه آن را فراهم سازد.

رسالت موسسه‏ي اداره‏ي امور وقف

رسالت مؤسسه‏ي مسؤول اداره‏ي امور وقف، نشان دهنده‏ي رسالت بخش وقف به طور کلي نيز هست. اين رسالت ممکن است در کشورهاي مختلف متفاوت باشد. با وجود اين، روح اين رسالت يکي است. عناصر اصلي اين رسالت به شرح ذيل است:
رسالت مؤسسه‏ي مرکزي متصدي وقف از ضرورت رسيدن به يک پاسخ مؤثر به نيازهاي زمان حاضر، به همراه حفظ هويت و وحدت جامعه‏ي اسلامي ناشي مي‏شود.
در اين رابطه، رسالت مؤسسه از طريق احياي سنت وقف و فعال ساختن نقش آن در ارائه‏ي خدمت به جامعه محقق مي‏شود.
بنابراين، رسالت مؤسسه‏ي مرکزي متصدي وقف را مي‏توان به اين شرح بيان کرد:
- احياي سنت وقف؛
- عوايد وقف بايد صرف توسعه شود.
- تشويق و تقويت اوقاف جديد؛
- ترغيب به کارهاي داوطلبانه و خيريه؛
- ترويج سرمايه‏گذاري و توسعه‏ي دارايي‏هاي وقف؛
- حفظ تعادل بين معيارهاي مالي و معيارهاي توسعه‏اي در سرمايه‏گذاري دارايي‏هاي وقف؛
- فراهم کردن چارچوب هماهنگ براي دوايري که در زمينه‏هاي خاص خدمات کار مي‏کنند.
- التزام به اصول مديريت جديد در فعاليت‏هاي وقفي.

برنامه‏ ريزي در بخش وقف

برنامه‏ريزي در بخش وقف، دقيقا مثل هر بخش ديگر، با زمينه‏ها و مفاهيم متعددي در ارتباط است. با وجود اين، ضرورت دارد که به واسطه‏ي ويژگي خاص ارتباط با شريعت برنامه‏ريزي با توجه به شريعت انجام گيرد. در عين حال، ديدگاه جديد بر نقش توسعه‏اي وقف تأکيد دارد. ما در اينجا به انديشه‏هاي عمده در اين زمينه خواهيم پرداخت:
فرض‏هاي استراتژيک در برنامه‏ريزي بخش وقف
- مباني شرعي حاکم بر وقف؛
- فرض‏هاي استراتژيک کشور مربوطه؛
- ويژگي‏هاي فرهنگي کشور مربوطه؛
- محيط اجتماعي، مشکلات توسعه‏اي آن، امکانات بشري و مادي؛
- ماهيت اين عصر و افق‏هاي آينده.

شيوه‏هاي تشخيص اهداف استراتژيک

دو جنبه در اينجا مطرح است:
- جنبه‏ي نهادي: اين جنبه مربوط به به‏کارگيري مکانيزمي براي ترسيم استراتژي، بحث درباره‏ي آن و پذيرش آن و طرح هر گونه اطلاعاتي در آن است. اين ترتيب در هر کشوري بر طبق قوانين و مقررات جاري و فرهنگ خاص آن، متفاوت است. اما اين مکانيزم بايد توسط تمام کشورها پذيرفته شود تا اين استراتژي غير قابل اعمال نگردد.
- جنبه‏ي فني: امروزه شيوه‏ي برنامه‏ريزي استراتژيک داراي جنبه‏هاي فني شناخته شده است.

مشخصات برنامه‏ريزي استراتژيک در بخش وقف

- مشخصات شرعي؛
- مشخصات رسمي مثل مقرراتي که حاکم بر کار است.
- مشخصات اجتماعي که پيچيده‏ترين مشخصات هستند.
- مشخصات اقتصادي به اين معنا که عمل وقفي، هم جنبه‏ي سرمايه‏گذاري و هم جنبه‏ي توسعه‏اي دارد.

رابطه‏ي بين برنامه‏ريزي استراتژيک در بخش وقف و مکانيزم‏هاي برنامه‏ريزي شبکه‏ي نهادي وقف

در اينجا شيوه‏اي را که استراتژي وقف در ميدان عمل از آن حمايت مي‏کند تبيين مي‏کنيم. اين استراتژي براي تغيير وضع موجود ترسيم شده است. همه‏ي نظرياتي که برنامه‏ريزي را، انديشيدن در اعمال معين و امر به اجراي آنها مي‏دانند، در زمينه‏هاي برنامه‏ريزي براي عمل خصوصي وقفي با شکست مواجه شده‏اند.
هيچ کس نمي‏تواند به ديگري امر کند که مالش را وقف کند يا آن را براي غرض خاصي اختصاص دهد. از اين رو، چگونه مي‏توانيم يک استراتژي براي توسعه‏ي وقف ترسيم کنيم که جامعه به آن پاسخ دهد و آن را بپذيرد؟ از اين طريق به اين مهم مي‏توان رسيد:
- يک استراتژي بايد پاسخگوي نيازهاي اجتماعي باشد.
- رعايت مشخصات استراتژيک کار وقف به گونه‏اي که مانع اجرايي ايجاد نکند.
- تبليغ درست طرح‏هاي وقف بين شخصيت‏هاي متنفذ جامعه؛
- تبليغات درست و بازاريابي اجتماعي اين استراتژي و گرايش‏هاي آن؛
- ارتباطات صحيح بين اجزاي شبکه‏ي مؤسسات وقف.

رابطه‏ي بين برنامه‏ريزي استراتژيک يک بخش وقف و برنامه‏هاي کاري در بخش‏هاي حکومتي

برنامه‏هاي توسعه‏اي وقف، مؤسسات و بخش‏هاي حکومتي مختلف را مي‏پوشاند. در اينجا مي‏توانيم به هماهنگي بين حکومت مربوطه و استراتژي توسعه وقف براي فعال ساختن آن، جهت مشارکت در طرح‏هايشان از اين طرق نايل آييم:
- استراتژي بخش وقف بايد طرح‏هايي را که بار بخش‏هاي حکومتي را کم مي‏کند شامل شود.
- در برنامه‏ريزي استراتژيک براي وقف، عوامل رسمي بايد مورد توجه قرار گيرد.
- تبليغ صحيح طرح‏هاي وقف بين مجموعه‏هاي حکومتي نافذ؛
- ارتباطات مناسب بين اجزاي شبکه وقف و دواير حکومتي.

نقش برنامه‏ريزي در اداره‏ي موسسات وقف

از نظر فني، نقش برنامه‏ريزي در اداره‏ي مؤسسات وقف متفاوت از نقش برنامه‏ريزي در ساير مؤسسات نيست اما در جزييات برنامه‏ريزي مربوط به طبيعت خاص وقف ممکن است تفاوت وجود داشته باشد.
برنامه‏ريزي در مؤسسه‏ي مرکزي متصدي وقف ضرورت التزام به مقررات حکومتي در روند برنامه‏ريزي را با نيار به قابل انعطاف بودن در تحديد حجم فعاليت‏ها بر طبق حجم پذيرش مردمي نسبت به تمايلات پذيرفته شده در استراتژي معين، ترکيب مي‏کند.
با توجه به اهميت حمايت خصوصي از طرح وقف، مبناي داده‏هايي که بايد بر آن اعتماد کنيم، بايد قلمرو وسيعي را بپوشاند که از طريق مطالعات ميداني که ميزان اجابت مردمي از حرکت مؤسسات وقفي را برآورده مي‏کند، کشف مي‏شود.
تأمين شرايط شرعي براي همه‏ي نظام‏هاي کاري و طرح‏هايي که در برنامه‏ريزي وقف وجود دارد.
تثبيت و تقويت اصل شورا در تصميمات مربوط به برنامه‏ريزي، به ويژه در دوايري که مستقيما با کار ارتباط دارند.

تحقيق علمي و برنامه‏ريزي براي ترويج بخش وقف‏

تصميمات برنامه‏ريزي در اداره و برنامه‏ريزي مربوط به وقف بايد مبتني بر مباني مستحکمي باشد که ناشي از يافته‏هاي تحقيقات و بررسي‏هايي است که مشکلات را مشخص و ابعاد آن را تبيين مي‏سازد. در اينجا هماهنگي با مراکز علمي و دانشگاهي مثل دانشگاه‏ها و مراکز تحقيقاتي ضروري است به علاوه برخي از برنامه‏هاي اين مراکز در طرح‏هاي مصرفي وقف پذيرفته شود يا حتي تأسيس برخي از اين مراکز به عهده گرفته شود.

معيارهاي برنامه‏ريزي و سطح اجرايي‏

معيارها و ميزان‏ها در روند برنامه‏ريزي از شاخص‏هاي ارزشمند در شيوه‏هاي جديد برنامه‏ريزي است. اين معيارها به عنوان مقياس‏هايي براي ارزيابي کيفيت کار برنامه‏ريزي و مديريتي به طور کلي است. هر چه برنامه‏ريزي بيشتر بر معيارها و ميزان‏ها مبتني باشد، بيشتر مي‏توانيم برنامه‏ريزي و روند مديريتي را کنترل کنيم. اين امر در تمام زمينه‏هاي کاري قابل اعمال است. از آنجايي که بخش وقف شکل گرفته و نقش آن منطبق با روح عصر و مقتضيات زمان احيا شده، ضرورت دارد بر موضوع معيارها و ميزان‏ها تأکيد کنيم.

مباني سازماني بخش وقف‏

سازمان بخش وقف، زمينه‏ها و مفاهيم متنوعي را مي‏پوشاند. با وجود اين، بايد آن ويژگي‏هاي خاص وقف را که مرتبط با شريعت است ملاحظه کنيم. در عين حال، نقش توسعه‏اي رو به رشد آن بايد برجسته شود. در اينجا برخي انديشه‏هاي عمده و مهم در اين زمينه را مطرح مي‏کنيم:

هماهنگي با بخش‏هاي ديگر

ماهيت و نقش وقف در يک جامعه اقتضا مي‏کند که رابطه نهادي عمده‏ي آن با بخش‏هاي اجتماعي متنوع، رابطه‏ي هماهنگي و تکامل باشد. بخش وقف نمي‏تواند به عنوان رقيب هر يک از بخش‏هاي حکومتي و خصوصي باشد. همچنين نمي‏تواند به عنوان رقيب ديگر سازمان‏هاي غير انتفاعي عمل کند.

مباني سازماني موسسه‏ي اداري امور وقف

- هماهنگي کامل بين وظايف و مسؤوليت‏هاي مديريت بالا و دستگاه حمايت کننده؛
- واگذار کردن برخي کارآيي‏ها در کارهاي اجرايي به مجموعه‏هاي خصوصي و شرکت‏هاي خصوصي؛
- حفظ تعادل و تناسب بين مؤسساتي که شبکه‏ي سازمان‏هاي وقف را تشکيل مي‏دهند.
- ايجاد تعادل بين تمرکز امکانات و توزيع امکانات در ميان سطوح اداري؛
- ارزيابي مستمر شيوه‏هاي کاري براي ساده کردن آنها؛
- اعتماد بر ادله و لوايحي که معيارهاي خدماتي معين و معيارهاي کاري را تنظيم مي‏کند.

زمينه‏هاي اصلي در اداره‏ي بخش امور وقف

- زمينه‏ي برنامه‏ريزي براي بخش وقف و مطالعات مربوط به آن؛
- دستورات و رهنمودهاي مربوط به شبکه‏ي بخش وقف و هماهنگي بين اجزاي آن؛
- تبليغ طرح‏ها و برنامه‏هاي وقف و بازاريابي آنها؛
- سرمايه‏گذاري دارايي‏هاي وقف؛
- مديريت امور اشخاص وقف کننده و خير در مؤسسات وقفي؛
- مديريت امور مالي بخش وقف؛
- زمينه‏ي برنامه‏هاي توسعه‏اي که به عهده‏ي مؤسسات تخصصي است که مستقيما به اجراي فعاليت‏هاي وقفي مي‏پردازند.

نظام‏هاي اطلاعات و مديريت بخش وقف

استراتژي توسعه‏ي بخش وقف از جهت اطلاعات بايد داراي اين اهداف باشد:
- توسعه‏ي نظام اطلاعات وقف از طريق سيستم‏هاي الکترونيکي جديد؛
- تهيه‏ي بانک اطلاعات کامل در مورد وقف؛
- گسترش برنامه‏هايي که مديريت اطلاعاتي در وقف را تشکيل مي‏دهد.

و. مديريت اجرايي در مؤسسات وقف

ويژگي‏هاي اين مديريت را به شرح ذيل مي‏توان بيان کرد:
- مأمورين اجرايي بايد متکي به نوآوري و خلاقيت و ابتکار باشند: رهبري که تعادلي بين بررسي‏هاي جمعي و تصميمات شخصي ايجاد مي‏کند (نظام دمکراسي).
- حضور مستمر مديران اجرايي بين کارکنان براي ايجاد الگويي مطلوب براي آنان؛
- ايجاد درجه‏ي بالايي از ارتباطات و هماهنگي افقي بين واحدهاي مختلف و هماهنگي عمودي بين سطوح مختلف اداري؛
- تکيه بر تکنولوژي اداري جديد؛
- تضمين محرمانه بودن اطلاعات در رابطه با دارايي‏هاي وقف و برخي ذينفع‏ها؛
- ايجاد نظام فرهنگي داخلي مؤسسات بخش وقف؛
- تضمين درجه‏ي بالايي از ارتباطات با مؤسسات حکومتي و سازمان‏هاي موجود در جامعه.

نظارت بر موسسات وقف

نظام کنترل در بخش وقف ويژگي‏هاي خاصي دارد که مي‏تواند اين جنبه‏ها را شامل شود:
- خودکنترلي: هر شخصي در مقابل خالق و وجدان خويش در مقابل اموالي که دريافت مي‏کند يا به مصرف مي‏رساند و شيوه‏اي که وظايفش را انجام مي‏دهد، مسؤول است.
- نظارت شريعت: اين نظارت به وسيله‏ي مراجع شرعي اعمال مي‏شود.
- نظارت مردم: اين نظارت به وسيله‏ي واقفان و موقوف عليهم اعمال مي‏شود.
- نظارت حکومتي؛
- نظارت قوه‏ي مقننه؛
- نظارت محاسبه‏اي: اين نظارت به وسيله‏ي حسابرسان متصدي بررسي ترازنامه‏ها اعمال مي‏شود.
اهميت بسيار بالاي مديريت شخصي در توسعه‏ي نهادي بخش‏هاي گوناگون
هر مؤسسه معمولا از نظام کاري، امکانات شخصي و مادي تشکيل مي‏شود. با توجه به نقش توسعه‏اي جديد مربوط به وقف، مديريت شخصي در اين زمينه بايد متناسب با ماهيت و حجم اين نقش باشد. امور ذيل برخي از مفاهيم عمده و اصلي در اين زمينه است:

تربيت کارکنان حرفه‏اي

کارکنان وقف بايد اين ويژگي‏ها را داشته باشند:
- بايد صلاحيت‏هاي علمي تخصصي براي نوع کاري که بر عهده دارند داشته باشند.
- بايد تجربه‏ي حرفه‏اي در سطح متعارفي داشته باشند.
- بايد از نظر ويژگي شخصي براي اين کار صلاحيت داشته باشند.

بسيج امکانات داوطلبانه و رايگان

رسالت وقف در اين زمينه حول اين امور دور مي‏زند:
- نقش بخش وقف در توجيه داوطلب شدن و تکامل و توسعه‏ي آن در يک چارچوب اسلامي جديد؛
- اصالت دادن به مکتب داوطلب شدن از طريق اجراي همه‏ي فعاليت‏هاي مربوط به آن؛
- کانال‏هاي ارتباطي آزاد بين کساني که تمايل به کارهاي داوطلبانه دارند و مؤسسات خيريه و داوطلب و رسمي.

توسعه‏ي حرفه‏اي براي کارکنان موسسات وقف

اين توسعه‏ي حرفه‏اي کارکنان وقف بايد حاوي عناصر اساسي باشد که شکل‏دهنده‏ي توسعه حرفه‏اي کارکنان در مؤسسات جديد است، مثل:
- انجام فعاليت‏هاي تربيتي - سنتي در همه‏ي مؤسسات، چه فعاليت‏هايي که متوجه واقفان جديد است يا اعمالي که براي تجديد اطلاعات و مهارت‏ها و تجارب توسعه است.
- اجراي فعاليت‏هاي پيشرفته و پيچيده براي توسعه‏ي حرفه‏اي که ناشي از ضرورت مواجهه با مشکلات کاري است.
- تنوع در ابزار و شيوه‏هاي توسعه‏ي حرفه‏اي به گونه‏اي که تنها متمرکز بر سخنراني‏ها و بررسي‏هاي منظم و سنتي نباشد.
- فعاليت‏هاي توسعه‏اي حرفه‏اي علاوه بر سطوح رسمي متنوع از پايه‏ي اجرائي تا رأس مديريت بايد جنبه‏هاي مختلف شرعي، فني و اداري را دربر گيرد.

نظام پاداش و تشويق در بخش وقف

افرادي که در مؤسسات وقف کار مي‏کنند، اغلب با کساني که در ادارات حکومتي کار مي‏کنند در موقعيت يکساني هستند. اما در واقع اين امر مناسب بسياري از آنان نيست.
نتيجه اين است که نياز شديدي به ارائه‏ي نظام‏هاي پيشرفته‏ي پاداش‏ها و تشويق‏ها که درآمد را به توليد و اجرا از جهت کميت و کيفيت مرتبط مي‏کند، وجود دارد.

وقف و بازسازي دستگاه دولت

تلاش‏هاي توسعه‏اي در کشورهاي اسلامي و غير اسلامي به سوي بازسازي دستگاه دولت در پرتو يافته‏هاي برنامه‏هاي خصوصي‏سازي و توزيع مجدد نقش‏ها بين سه بخش حرکت مي‏کند. اين سه بخش عبارتند از بخش حکومتي، بخش خصوصي و بخش خيريه.
وقف در شکل رايج و موجودش مي‏تواند نقش مؤثري در تسهيل بازسازي دستگاه دولت از طريق محورهاي ذيل، ايفا کند:
- بخش وقف ميزان بالايي از فعاليت‏هاي توسعه‏اي را به اندازه‏ي منابعي که در اختيار دارد، بر عهده گيرد.
- وقف مي‏تواند در حمايت از برخي برنامه‏هاي مؤسسات حکومتي شرکت کند.
- وقف، از طريق کمک به دولت در اقدامات و برنامه‏هاي دولت، فرصتي را براي آن فراهم کند.
- تأمين بودجه‏ي برخي طرح‏هاي بنيادي از طريق نظام سرمايه‏گذاري؛
- اعمال سرمايه‏گذاري‏هايي که به پيشرفت و بهبود فضاي اقتصادي کمک مي‏کند.
- مشارکت در خصوصي‏سازي و کمک به بهبودي آثار اجتماعي آن.

هماهنگي بين‏الملل در زمينه‏ي وقف اسلامي

با توجه به اهميت مؤسسات غير حکومتي، از جمله مؤسسات وقف، در زندگي مردم نياز رو به تزايدي براي هماهنگي در زمينه‏ي کار وقف وجود دارد. نياز واقعي و صادقانه‏اي به تغيير در مؤسسات اسلامي، براي ارزيابي تجارب و مطالعه‏ي افق‏هاي توسعه و تکامل کارشان وجود دارد. توجه به تجربه‏ي وقف، مکانيزمي را براي تبادل تجارب بين کشورهاي اسلامي و استفاده از تجربه‏هاي جوامع ديگر، طلب مي‏کند.
چشم‏اندازهاي اجتهاد شرعي در مسائل وقف موجود
از اصول مورد توافق اين است که توسعه‏ي جوامع اسلامي در يک چارچوب اسلامي هويت امت را حفظ مي‏کند. مشکلات، ماهيت و ضرورت‏هاي عصر حاضر را پاسخ مي‏دهد و از موفقيت‏هاي عصر بهره مي‏گيرد.
زماني که به احياي سنت وقف و فعال ساختن نقش آن در زندگي امت اسلامي نظر مي‏کنيم، بايد به جنبه‏ي «شرعي» و «فقهي» اين مؤسسه‏ي مهم جامعه‏ي اسلامي توجه داشته باشيم. اين جنبه از ديدگاه جديد نسبت به ترويج نقش توسعه‏اي وقف در برجسته کردن افقهاي اجتهاد که بايد مورد توجه قرار گيرد، اهميت دارد. همچنين اين جنبه، دعوتي به فعال کردن مطالعات و تحقيقات است که حمايت شريعت را از پيشرفت وقف فراهم مي‏آورد. موضوعاتي که بايد مورد توجه قرار گيرد، عبارتند از:
افق‏هاي اجتهاد در رابطه با نقش وقف در روند توسعه
1. قرائت مجدد تاريخ تجربه‏ي وقفي؛
2. پيش‏فرض‏هاي فلسفي توسعه از بک چشم‏انداز اسلامي؛
3. مفهوم توسعه و توسعه‏نيافتگي در اسلام؛
4. مفهوم اسلامي حاکم بر هر يک از زمينه‏هاي توسعه (توسعه‏ي فکري، فرهنگي، آموزشي، اجتماعي و اقتصادي).
افق‏هاي اجتهاد در رابطه با توسعه‏ي سرمايه‏گذاري وقف‏
1. مفهوم شورا و تأثير آن در اخذ تصميمات درست سرمايه‏گذاري؛
2. مفهوم استمرار فعاليت و تأثير آن بر اجراي حسابرسي‏هاي جديد؛
3. مفهوم درآمد و تأثير آن بر احتياط جهت حفظ دارايي‏هاي ثابت؛
4. ايجاد قالبهاي جديد براي اشکال سرمايه‏گذاري وقف؛
5. قاعده «لاربح الا بعد سلامة رأس المال» (ربح در صورتي ايجاد مي‏شود که اصل مال محفوظ باشد) و تأثير آن بر معامله اوراق بهادار و سهام شرکتها؛
6. مفهوم نهي از معاملات حرام - کلي يا جزيي - و تأثير آن بر سرمايه‏گذاري؛
7. قواعد شرعي براي استقراض دولت و رابطه‏ي آن با شيوه‏هاي سرمايه‏گذاري.
افق‏هاي اجتهاد شرعي در رابطه با دعوت و تبليغ احياي سنت وقف
1. از بين بردن خلط در مفاهيم مربوط به وقف؛
2. نظام ارزشهاي اسلامي از جمله دعوت به وقف و تبليغ آن؛
3. وجوه خلط و شبهه در تلقي جامعه نسبت به امور خيريه ناشي از تماس بين تمدنها در عصر حاضر؛
4. مجموعه مفاهيم شرعي در امر خيريه و مدلولات جديد آن؛

افق‏هاي اجتهاد در رابطه با توسعه‏ي نهادي بخش اوقاف

با توجه به ماهيت فعاليت وقف و توسعه‏اي که اين عصر شاهد آن است، حمايت شرعي از روند توسعه‏ي نهادي وقف در زمينه‏هاي اصلي، مثل اين موارد، ضروري است:
1. اصول شرعي در مورد گردن نهادن به شيوه‏ي استراتژيک در برنامه‏ريزي کار وقف؛
2. رابطه‏ي وقف با خدمات عامه از چشم‏انداز شرعي؛
3. فلسفه‏ي نظارت در اسلام و کاربرد آن در مؤسسات وقف؛
4. اصول مبنايي شرعي در مورد اختيار دولت در اشراف بر بخش وقف و سازمان آن؛
5. اصول شرعي رسالت مؤسسه‏ي رسمي متصدي امور وقف؛
6. فلسفه‏ي شورا در اسلام و کاربرد آن در بخش وقف؛
7. فلسفه‏ي ايجاد الگو در اسلام و کاربرد آن در بخش وقف؛
8. مقررات «نظارت» در وقف که مربوط به سازمان نهادي «نظارت» وقف است.
9. مقررات مربوط به واقف، بويژه در رابطه با تأسيس طرح‏هاي جديد وقف بر حسب تعدد مشارکان و ورود اشخاص حقوقي در اين طرح‏ها؛
10. مقررات مربوط به شخصيت حقوقي وقف، وضعيت مالي آن و رابطه‏ي اين مقررات با امکان توسعه‏ي شکل‏هاي حقوقي که تشکيلات نهادي متنوعي را براي هر يک از آنها نشان مي‏دهد.
11. مقررات مربوط به شرايط واقفان؛ اين مقررات مربوط به شرايط واقفان گذشته و اهداف و اغراضي است که آنها براي صرف عوايد اوقافشان داشته و نيز زماني که اين اغراض محقق مي‏شود.
منبع: ميراث جاويدان

تصاوير زيبا و مرتبط با اين مقاله


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
فواید و مضرات میگو
فواید و مضرات میگو

فواید و مضرات میگو

مواد غذایی سرشار از آهن
مواد غذایی سرشار از آهن

مواد غذایی سرشار از آهن

تأثیر مثبت ارزهای دیجیتال بر آینده اقتصاد جهان
تأثیر مثبت ارزهای دیجیتال بر آینده اقتصاد جهان

تأثیر مثبت ارزهای دیجیتال بر آینده اقتصاد جهان

سونامی سالمندی در انتظار ایران/ هشدار؛ یک‌سوم جمعیت کشور تا سال ۱۴۳۵ سالمند می‌شوند
سونامی سالمندی در انتظار ایران/ هشدار؛ یک‌سوم جمعیت کشور تا سال ۱۴۳۵ سالمند می‌شوند

سونامی سالمندی در انتظار ایران/ هشدار؛ یک‌سوم جمعیت کشور تا سال ۱۴۳۵ سالمند می‌شوند

برای درمان سر درد چی بخوریم؟
برای درمان سر درد چی بخوریم؟

برای درمان سر درد چی بخوریم؟

فواید ومضرات دسر
فواید ومضرات دسر

فواید ومضرات دسر

امیر کویت درگذشت/ جانشین امیر کویت کیست؟
امیر کویت درگذشت/ جانشین امیر کویت کیست؟

امیر کویت درگذشت/ جانشین امیر کویت کیست؟

تمایلی به بازگشت به کار ندارم اما همسرم اصرار به انجام آن دارد، چه باید بکنم؟
تمایلی به بازگشت به کار ندارم اما همسرم اصرار به انجام آن دارد، چه باید بکنم؟

تمایلی به بازگشت به کار ندارم اما همسرم اصرار به انجام آن دارد، چه باید بکنم؟

چگونه باید گوشهای کودک خود را تمیز کنم؟
چگونه باید گوشهای کودک خود را تمیز کنم؟

چگونه باید گوشهای کودک خود را تمیز کنم؟

چگونه  مانع از جیغ و داد کودک پنج ماهه ام شوم؟
چگونه مانع از جیغ و داد کودک پنج ماهه ام شوم؟

چگونه مانع از جیغ و داد کودک پنج ماهه ام شوم؟

بهترین روش های بازی با کودک پنج ماهه چه می باشد؟
بهترین روش های بازی با کودک پنج ماهه چه می باشد؟

بهترین روش های بازی با کودک پنج ماهه چه می باشد؟

همه آنچه باید درباره علت، انواع و درمان پسوریازیس بدانید
همه آنچه باید درباره علت، انواع و درمان پسوریازیس بدانید

همه آنچه باید درباره علت، انواع و درمان پسوریازیس بدانید

نقش میوه ها در درمان بیماری ها
نقش میوه ها در درمان بیماری ها

نقش میوه ها در درمان بیماری ها

نماهنگ | شریک روضه / صابر خراسانی
نماهنگ | شریک روضه / صابر خراسانی

نماهنگ | شریک روضه / صابر خراسانی

نماهنگ | اگه بیان رحم نمیکنن به طفل رباب / حاج حمید علیمی
نماهنگ | اگه بیان رحم نمیکنن به طفل رباب / حاج حمید علیمی

نماهنگ | اگه بیان رحم نمیکنن به طفل رباب / حاج حمید علیمی

نماهنگ | هلال سپرشو اب کرده بود / حاج حسین سیب سرخی
نماهنگ | هلال سپرشو اب کرده بود / حاج حسین سیب سرخی

نماهنگ | هلال سپرشو اب کرده بود / حاج حسین سیب سرخی

اکولایزر تصویری | ریحانه کربلا / حجت الاسلام بندانی نیشابوری
اکولایزر تصویری | ریحانه کربلا / حجت الاسلام بندانی نیشابوری

اکولایزر تصویری | ریحانه کربلا / حجت الاسلام بندانی نیشابوری

اکولایزر تصویری | فاجعه است / حجت الاسلام عالی
اکولایزر تصویری | فاجعه است / حجت الاسلام عالی

اکولایزر تصویری | فاجعه است / حجت الاسلام عالی

خواص و مضرات کله پاچه
خواص و مضرات کله پاچه

خواص و مضرات کله پاچه

روشهایی برای برداشتن ضایعات پوستی
روشهایی برای برداشتن ضایعات پوستی

روشهایی برای برداشتن ضایعات پوستی

حکمت | امتحان الهی (استاد حسینی قمی)
حکمت | امتحان الهی (استاد حسینی قمی)

حکمت | امتحان الهی (استاد حسینی قمی)