0
ویژه نامه ها

چهار مدرسه‏ي موقوفه از دوره‏ي تيموريان و صفويان

مسأله‏ي تعليم و تربيت از مسائل مهم و اساسي هر جامعه است که در زمره‏ي نيازهاي ضروري به شمار مي‏رود. از اين رو بررسي و شناخت دقيق جايگاه علم و دانش که همانا در گذشته منحصر به مدارس علميه بود، ضرورت دارد. با توجه به اين‏که چنين مراکز علمي و آموزشي صرفا جنبه‏ي فرهنگي داشته و از نظر اقتصادي داراي سوددهي نيست، راهکارهاي علمي اداره‏ي چنين مراکزي از نظر اقتصادي چيست؟
چهار مدرسه‏ي موقوفه از دوره‏ي تيموريان و صفويان
چهار مدرسه‏ي موقوفه از دوره‏ي تيموريان و صفويان
چهار مدرسه‏ي موقوفه از دوره‏ي تيموريان و صفويان

نويسنده: محمود پسنديده

مقدمه

مسأله‏ي تعليم و تربيت از مسائل مهم و اساسي هر جامعه است که در زمره‏ي نيازهاي ضروري به شمار مي‏رود. از اين رو بررسي و شناخت دقيق جايگاه علم و دانش که همانا در گذشته منحصر به مدارس علميه بود، ضرورت دارد. با توجه به اين‏که چنين مراکز علمي و آموزشي صرفا جنبه‏ي فرهنگي داشته و از نظر اقتصادي داراي سوددهي نيست، راهکارهاي علمي اداره‏ي چنين مراکزي از نظر اقتصادي چيست؟
مراکز آموزشي پس از تأسيس براي تعليم و تعلم و ديگر امور فرهنگي نياز به پشتوانه‏ي مالي دارند که در صورت عدم پشتوانه، نتيجه‏ي مطلوب حاصل نخواهد شد. اين جاست که نقش وقف به عنوان يک سنت حسنه بر همگان روشن مي‏شود. به جرأت مي‏توان گفت اگر وقف در فرهنگ غني اسلامي وجود نداشت، رشد علم و فرهنگ و تربيت دانشمندان و عالمان با مشکلات زيادي روبه‏رو مي‏شد. چنان که آن هنگام که دانشمندان بزرگ مسلمان ژرفاي مسائل علمي را در مي نورديدند، اروپاييان دچار افت شديد علمي و اوهام وخرافات بودند اما اين‏که چه شد که به يک باره اروپاييان به رشد و پيشرفت علمي دست يافتند و مسلمانان دچار رکود شدند، بحثي ريشه‏دار است که در جاي خود بايد بدان پرداخت.
وقف به عنوان يک ارزش در ميان جامعه‏ي اسلامي از جايگاه ويژه‏اي برخوردار است. در اين جامعه افراد بسياري يافت مي‏شوند که براي کسب ثواب اخروي و يا اعتبار دنيوي حاضر به تخصيص قسمتي از اموال خود براي احداث مدارس و تربيت عالمان و دانشمندان مي‏شدند. بر اين اساس بسياري از مدارس علميه از آغاز پيدايش اسلام در کشورهاي اسلامي بر پايه‏ي وقف ساخته شد و افرادي نيز اموالي را براي مدارس موجود وقف کردند. براي مثال در کشور ايران بسياري از مدارس توسط واقفان ساخته شد و افرادي نيز به عنوان پشتوانه‏ي مالي براي هزينه‏هاي جاري مدارس موجود اموال و املاکي را وقف کردند. شاردن در اين مورد گفته است: «در ايران مدارس طلبه‏نشين چندان زياد و عايدات آن‏ها آن قدر است که از چهار صد هزار تومان معادل چهار ميليون و پانصد هزار ليور درمي‏گذرد.»(1).
در تحقيق موجود چهار مدرسه در مشهد که متعلق به دو دوره‏ي تيموريان و صفويان است مورد بررسي قرار گرفته که به خوبي نشانگر جايگاه وقف در احداث مدارس و رشد و توسعه‏ي آن‏هاست.

دوره‏ي تيموريان
مدرسه‏ي پريزاد

اين مدرسه که متعلق به دوره‏ي تيموريان است، در زمره‏ي قديمي‏ترين مدارس علميه‏ي شهر مشهد است که به سال 820 ق در مجاورت مسجد گوهرشاد و روبه‏روي مدرسه‏ي دو در احداث شده است. اين بنا زماني در حاشيه‏ي بازار قديمي زنجير قرار داشت(2).باني احداث مدرسه بانويي به نام پريزاد خانم از نديمان گوهرشاد آغاست که پس از احداث، آن را وقف طلاب زائر امام رضا (ع) مي‏کند و موقوفات بسياري نيز بر آن وقف مي‏کند. در وقف‏نامه‏اي که به تاريخ 823 ق تنظيم شده، موقوفات آن چنين ذکر شده است.
1. همگي و تمامي کل يک باب مدرسه از ممر و مدخل و اراضي و حجرات و غير ذلک... و تمامي کل هشت طاق دکان متصل به مدرسه‏ي مشهور به پريزاد مذکوره و...؛
2. دوازده سهم الا دو سهم مياه مزرعه‏ي ادک؛
3. تمامي کل مزرعه‏ي چشمه‏ي اسلاميه؛
4. تمامي کل دوازده سهم الا پنج سهم مزرعه‏ي جرمق؛
5. تمامي کل مياه مزرعه‏ي باغو با طاحونه و ملحقات؛
6. تمام کل مزرعه‏ي کنار کال و ملحقات آن؛
7. تمام کل مزرعه‏ي حسين آباد؛
8. تمامي کل مزرعه‏ي چاهشک؛
9. تمامي کل مزرعه‏ي ملکان و ملحقات آن؛
10. تمامي کل مزرعه‏ي خوشاب و ملحقات آن.
در اين وقف نامه پريزاد خانم از اعقاب خواجه ربيع و از زمره‏ي منسوبان گوهرشاد معرفي شده است. وي شيوه‏ي اداره‏ي مدرسه و نوع استفاده از موقوفات را در وقف نامه به تفصيل بيان داشته است. چنان که در قسمتي از وقف نامه چنين آمده است: «منافع پنج طاق دکاکين سمت شمالي در مدرسه‏ي مذکوره و از قفسه خانه‏هاي ميان مدرسه و از هر جا به صلاح خود متولي آنچه به عمل آيد، کلا از قرار دو عشر متعلق است به متولي مذکور به رسم حق التوليه به جهت خود متصرف و آنچه اضافه آيد، صرف و خرج پنج طاق دکاکين و مدرسه نمايد مثل بناي اصل که به قدر جاي خشتي باير نماند و آنچه اضافه آيد به طلاب علوم دينيه‏ي مدرسه‏ي مذکوره بالمساوات تقسيم نمايند و آنچه از همگي و تمامي کل ازواجات املاک مزروعي مذکوره و متعلقات آن‏ها از قرار تفصيل فوق کلا به عمل آيد همه ساله از قرار ازواجي مزارعات مذکوره از هر يک زوج مزروعي تعداد دو خروار
گندم و يک صد من جو متعلق است به متولي مذکور به رسم حق التوليه به جهت خود متصرف و بعد از وضع از هر يک زوجي سه خروار غله حق التوليه و اخراجات که از شائبه‏ي تغيير و تبديل مصون و محروس بماند و باقي را سهم نمايد، سهم اول را مي‏بايد يوم مبارک عيد غدير، نهار به خدام سرکار فيض آثار امام ثامن (ع) بدهند و سهم ثاني را به طلاب علوم دينيه قسمت نمايند و...»(3).
در گزارش خطي که در سال 1302 ق از موقوفات شهر مشهد تهيه شده، هفت باب دکان متصل به مدرسه با درآمد سالانه‏ي هشتاد تومان جزو موقوفه‏ي اين مدرسه خوانده شده است که بايد صرف تعمير مدرسه و وظيفه‏ي طلاب مي‏شده اما مدرسه طلبه‏ي محصل نداشته است (4) مؤلف يادگار طوس نيز در سال 1349 ش يادآور شده است که مدرسه‏ي پريزاد بنايي دو طبقه و داراي اطاق‏هاي کوچک و مختصر است که غالبا محصلين غريب و زوار در اين مدرسه سکونت مي‏کنند و حدود شش ماه است حق سکونت دارند و از نظر تحصيل و تدريس نظمي ندارد. در حال حاضر حدود بيست نفر محصل دارد که ازموقوفه‏ي مختصر آن بهره مي‏برند(5).

مدرسه‏ي دو در امير سيدي

از ديگر مدارس دوره‏ي تيموريان مدرسه‏ي دو در است که سال احداث آن 843 ق است(6). باني آن يکي از بزرگان خراسان به نام «امير غياث الدين يوسف خواجه بهادر» است(7). اين مدرسه مقابل مدرسه‏ي پريزاد و در حاشيه‏ي بازار قديمي مشهد معروف به زنجير قرار داشته است. اين بنا از معدود مدارس علميه‏ي شهر مشهد است که دو گنبد بسيار زيبا و تاريخي دارد که گور باني مدرسه در زير يکي از اين دو گنبد است(8).در حقيقت باني اين بنا را به عنوان مدرسه و آرمگاه خانوادگي احداث و وقف طلاب علوم ديني کرده است و از انجا که اين مدرسه داراي دو در در شرق و غرب آن بوده، به مدرسه‏ي دو در مشهور شده است. از لحاظ کاشي‏کاري و تزيينات داخلي و نماي حجره‏ها و سر در ورودي و کاشي‏کاري دو گنبد زيبايش در زمره‏ي مدارس زيبا و تاريخي مشهد به شمار مي‏رود.
بر سر در مدرسه کتيبه‏از کاشي معرق است که نام باني و سال احداث مدرسه را نشان مي‏دهد. مدرسه‏ي دو در در زميني به مساحت 500 متر مربع با 32 حجره در دو طبقه بنا شده است و از نوع مدارس چهار ايواني است.
از موقوفات و واقفان اوليه اطلاعي در دست نيست، اما در سال 1303 ق ده باب دکان در جنب مدرسه با درآمد سالانه 350 تومان جزو موقوفات آن بوده است (9)در سال 1346 ش درآمد سالانه‏ي آن حدود 60,000 تومان گزارش شده است(10). اين مدرسه هم اکنون در بين مجموعه‏ي اماکن آستان قدس قرار گرفته است و در حال حاضر طلاب نمي‏توانند از آن استفاده کنند.

دوره‏ي صفويان
مدرسه‏ي علميه نواب

در دوره‏ي صفويان مدارس علميه‏ي فراواني به خصوص در شهرهاي مذهبي مانند قم و مشهد و ويژه پايتخت آن دوره يعني شهر اصفهان با استفاده از معماري و هنرهاي اصيل اسلامي ساخته شده که قريب به اتفاق اين مدرسه‏ها وقفي بوده‏اند و موقوفات ارزنده‏اي نيز داشته‏اند. برخي از اين مدارس هم اکنون نيز موجود است و وقف‏نامه‏ي آنها در اداره‏ي اوقاف نگهداري مي‏شود. مدرسه‏ي نواب در شهر مشهد در زمره‏ي اين مدارس است که توسط يکي از نقباي سادات رضوي به نام «ميرزا ابوصالح نواب» در سال 1086 ق بنا شده است. اين مدرسه در ضلع شمالي اوايل بالا خيابان حرم مطهر رضوي قرار دارد(11).وي در شمار واقفان بزرگ شهر مشهد هستند که باني مصلاي پايين خيابان نيز مي‏باشند(12).
موقوفات مدرسه بنا بر سنگ نوشته‏اي که در مدخل ورودي مدرسه نصب شده بود، عبارت‏اند از:
16. 1 باب مغازه‏ي اطراف مدرسه؛
2. مزرعه‏ي پايين ده در شش فرسنگي غربي مشهد که در بلوک ميان ولايت؛
3. مزرعه‏ي شانقله در پنج فرسنگي غربي مشهد؛
4. مزرعه‏ي راهيان در نزديکي شانقله؛
5. مزرعه‏ي تخم مرز در دو فرسنگي غربي مشهد؛
6. سهام مزرعه‏ي بحر آباد؛
7. سهام مزرعه‏ي اسماعيل آباد؛
8. ثلث مزرعه‏ي دستجرد؛
9. مزرعه‏ي قدرتي واقع در بلوک تبادکان در سه فرسنگي شمال مشهد؛
10. مزرعه‏ي باغ فرهاد کرد در دو فرسنگي شمالي مشهد؛
11. دو زوج از مدار چهار زوج فيض آباد بلوک منيژان؛
12. پنج زوج از هيجده زوج مزرعه‏ي چلاقي واقع در بلوک تبادکان مشهد؛
13. مزرعه‏ي فتح آباد در يک فرسنگي غربي مشهد؛
14. نصف عمود آباد؛
15. شش دانگ سرده واقع در بلوک گلمکان؛
16. يک حجر طاحونه واقع در مزرعه‏ي مزنگ واقع در بلوک چناران؛
17. دو باب دکان عطاري و نخود بريزي واقع در سر ميدان شهر؛
18. دو باب دکان جنب حمام سرشور و يک باب حمام سرشور و تيمچه‏ي متصل به حمام و حوالي و اراضي متصل به حمام(13).
البته بسياري از اين موقوفات به مرور زمان دچار ابهام شده و برخي افراد سودجو اين املاک را تصرف کرده‏اند. به هر حال موقوفات مدرسه در سال 1303 ق سالانه داراي 50 تومان و 133 خروار غله درآمد بوده است و مرزعه‏اي که يکي از بزرگان قاجار وقف بر مدرسه کرده سالي 270 تومان درآمد داشته است. اين مدرسه در سال 1350 ش از محل موقوفات 55 هزار تومان درآمد داشته است(14).
مدرسه‏ي علميه‏ي نواب در سال 1375 با زيربناي 7,450 مترمربع در چهار طبقه با جذب سه ميليارد و 728 ميليون ريال توسط آستان قدس رضوي و سازمان اوقاف و امور خيريه بازسازي شد و هم اکنون اين مدرسه که در حاشيه‏ي خيابان آيت الله شيرازي نزديک به حرم مطهر امام رضا (ع) قرار دارد با داشتن تزيينات و کاشيکاري‏ها و گچ‏بري‏هاي نفيس و زيبا در شمار مدارس باشکوه و ديدني شهر مقدس مشهد است.

مدرسه‏ي علميه‏ي عباسقلي خان

از بناهاي تاريخي که وقف نقش مهمي در احداث و سپس ادامه‏ي حيات آن، تا کنون با همان صلابت و استواري گذشته، داشته است، مدرسه ي علميه‏ي تاريخي عباسقلي خان در حاشيه‏ي خيابان نواب صفوي (پايين خيابان) نزديک حرم مطهر امام رضا (ع) است. تنها مدرسه‏ي تاريخي که با همان بناي نخستين و کاشيکاري‏ها و نماي اوليه همچنان پس از چهار صد سال فعاليت و تربيت هزاران طلبه و دانش پژوه باقي مانده‏ي همين مدرسه است.
اين مدرسه در سال 1077 ق توسط عباسقلي خان شاملو بيگلربيگي زمان شاه سليمان صفوي احداث و وقف طلاب علوم ديني شده است. مدرسه موقوفات بسيار زيادي در ايران و افغانستان داشته است.
عباسقلي خان در محرم 1078 رقبات بسيار زيادي را در شهرهاي مشهد، تربت جام، باخرز، هرات، بادغيس و
فراه وقف مدرسه مي‏کند. در حال حاضر اداره‏ي اوقاف مسؤوليت موقوفات آن را بر عهده دارد. رقبات موقوفه‏ي عباسقلي خان بالغ بر هفتاد مزرعه، کاروانسرا، تيمچه و دکان بوده است(15).که متأسفانه در سال 1330 به يک کاروانسرا با درآمد سالانه 340 تومان، 30 باب مغازه با درآمد 345 تومان، يک حمام با درآمد 115 تومان و مزرعه‏ي چاه نو و باغ حسن خان با 52 تومان و 9 خروار غله کاهش يافته است(16). و باقي موقوفات از تصرف وقف خارج شده است. در حال حاضر از آن همه موقوفات تنها يک مزرعه به نام ياقوتي در تربت جام و مقداري زمين باقي مانده است(17). آنچه مهم است نقش مهم وقف در احيا و ادامه‏ي حيات اين مدرسه پس از چهار صد سال است.

پی نوشت:

1- سفرنامه‏ي شاردن، مترجم اقبال يغمايي، انتشارات توس، تهران، 1374، ص 938.
2- شيباني، عبدالرضا، سيماي وقف در خراسان، انتشارات سگال، مشهد، 1377، ص 10.
3- براساس وقف‏نامه‏ي موجود در اداره‏ي اوقاف.
4- صورت موقوفات ارض اقدس، ص 19.
5- مشکوتي، نصرت الله، فهرست بناهاي تاريخي، انتشارات سازمان ملي، تهران 1349، ص 104.
6- جرادي، آسيه، معماري ايران، انتشارات مجرد، 1363، ص 440.
7- خراساني، محمد، يادگار طوس، چاپخانه خراسان، بي‏تا، ص 36.
8- خراساني، ملا هاشم، منتخب التواريخ، بي‏تا، ص 57.
9- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ي موقوفات ملک، شماره‏ي 6171، ص 68.
10- خامنه‏اي، سيد علي، گزارش از سابقه‏ي تاريخي و اوضاع کنوني حوزه‏ي علميه‏ي مشهد، کنگره‏ي جهاني حضرت رضا، مشهد، 1365، ص 92.
11- صنيع‏الدوله، مطلع الشمس، ج 2، ص 700.
12- ميرزا محمد باقر رضوي، شجره طيبه، به اهتمام سيد محمد تقي مدرس رضوي، تهران 1352، ص 231.
13- مولوي، عبدالحميد، «مدرسه‏ي نواب مشهد»، نامه‏ي آستان قدس، شماره‏ي 4، دوره‏ي 6، سال 1344، ص 49.
14- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ي موقوفات ملک، شماره‏ي 6171، ص 12.
15- وقف‏نامه‏ي مدرسه‏ي عباسقلي خان.
16- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ي موقوفات ملک، شماره‏ي 6171، ص 14.
17- شيباني، عبدالرضا، سيماي وقف در خراسان، انتشارات سنگال، مشهد 1380، ص 13.

منبع: ميراث جاويدان

تصاوير زيبا و مرتبط با اين مقاله


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مقایسه بازار بورس ایران و فارکس
مقایسه بازار بورس ایران و فارکس

مقایسه بازار بورس ایران و فارکس

دلایل خارش پوست سر و راههای درمان آن
دلایل خارش پوست سر و راههای درمان آن

دلایل خارش پوست سر و راههای درمان آن

حکم شرعی فارکس: نگاهی جامع به فتوای مراجع تقلید درباره معاملات فارکس
حکم شرعی فارکس: نگاهی جامع به فتوای مراجع تقلید درباره معاملات فارکس

حکم شرعی فارکس: نگاهی جامع به فتوای مراجع تقلید درباره معاملات فارکس

علت و علل کهیر زدن چیست و چه درمانی دارد
علت و علل کهیر زدن چیست و چه درمانی دارد

علت و علل کهیر زدن چیست و چه درمانی دارد

علل و علائم سلولیت و بهترین وسریعترین ترفندها برای از بین بردن آن
علل و علائم سلولیت و بهترین وسریعترین ترفندها برای از بین بردن آن

علل و علائم سلولیت و بهترین وسریعترین ترفندها برای از بین بردن آن

ترفند | 6 ایده خلاقانه کاردستی
ترفند | 6 ایده خلاقانه کاردستی

ترفند | 6 ایده خلاقانه کاردستی

ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های ملک، قلم، حاقه، معارج، نوح
ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های ملک، قلم، حاقه، معارج، نوح

ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های ملک، قلم، حاقه، معارج، نوح

ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های جن، مزمل، مدثر، قیامه، دهر، مرسلات
ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های جن، مزمل، مدثر، قیامه، دهر، مرسلات

ترتیل آموزشی/ حصری: سوره های جن، مزمل، مدثر، قیامه، دهر، مرسلات

فراز زیبای آیه 3 سوره مبارکه غافر استاد حصان
فراز زیبای آیه 3 سوره مبارکه غافر استاد حصان

فراز زیبای آیه 3 سوره مبارکه غافر استاد حصان

بیت الدعاء (واحد عربی)+متن/ میثم مطیعی
بیت الدعاء (واحد عربی)+متن/ میثم مطیعی

بیت الدعاء (واحد عربی)+متن/ میثم مطیعی

تا مدت ها توانایی های موشکی ایران برای بسیاری باورپذیر نبود.
تا مدت ها توانایی های موشکی ایران برای بسیاری باورپذیر نبود.

تا مدت ها توانایی های موشکی ایران برای بسیاری باورپذیر نبود.

آشپزی | طرز تهیه کیک فلفل دلمه ای و تخم مرغ
آشپزی | طرز تهیه کیک فلفل دلمه ای و تخم مرغ

آشپزی | طرز تهیه کیک فلفل دلمه ای و تخم مرغ

اسکای نیوز: آمریکا نیازمند دشمنی با ایران است!
اسکای نیوز: آمریکا نیازمند دشمنی با ایران است!

اسکای نیوز: آمریکا نیازمند دشمنی با ایران است!

چرا اسفند دود میکنیم؟/ استاد خیراندیش
چرا اسفند دود میکنیم؟/ استاد خیراندیش

چرا اسفند دود میکنیم؟/ استاد خیراندیش

فواید نوشابه خانگی/ دکتر خیراندیش
فواید نوشابه خانگی/ دکتر خیراندیش

فواید نوشابه خانگی/ دکتر خیراندیش

اربعین تجلی گاه بروز ارزش های اسلامی و انسانی شیعه
اربعین تجلی گاه بروز ارزش های اسلامی و انسانی شیعه

اربعین تجلی گاه بروز ارزش های اسلامی و انسانی شیعه

تو اولین امیر بودی که بین یک حصیر بودی/ حمید علیمی
تو اولین امیر بودی که بین یک حصیر بودی/ حمید علیمی

تو اولین امیر بودی که بین یک حصیر بودی/ حمید علیمی

کرونا، پایانی بر جشن‌های ازدواج بیمارگونه!
کرونا، پایانی بر جشن‌های ازدواج بیمارگونه!

کرونا، پایانی بر جشن‌های ازدواج بیمارگونه!

میدونی از بچگیم توی هیئتت بودم/ علیمی
میدونی از بچگیم توی هیئتت بودم/ علیمی

میدونی از بچگیم توی هیئتت بودم/ علیمی

مجری شبکه من و تو: ایران غلط کرده جنگیده!!!
مجری شبکه من و تو: ایران غلط کرده جنگیده!!!

مجری شبکه من و تو: ایران غلط کرده جنگیده!!!

حسین(علیه السلام) دری از درهای بهشت/ استاد انصاریان
حسین(علیه السلام) دری از درهای بهشت/ استاد انصاریان

حسین(علیه السلام) دری از درهای بهشت/ استاد انصاریان