0
ویژه نامه ها

تأثير وقف بر توسعه‏ي پايدار

توسعه‏ي اقتصادي سريع در نيمه‏ي دوم قرن بيستم با آلودگي شديد محيط زيست توأم بوده است به گونه‏اي که اين توسعه‏ي اقتصادي سريع در اغلب کشورهاي جهان همراه با تخريب محيط زيست، آلودگي آب‏ها، اقيانوس‏ها، هوا و حتي خاک بوده است و اين آلودگي هر چند که نخست در کشورهاي سرمايه‏داري و پيشرفته مشاهده شد اما در طول دو دهه‏ي اخير دامن کشورهاي جهان سوم را که براي صنعتي شدن خود تلاش سريعي کرده‏اند فراگرفته است.
تأثير وقف بر توسعه‏ي پايدار
تأثير وقف بر توسعه‏ي پايدار
تأثير وقف بر توسعه‏ي پايدار

نويسنده: سيد محمود محموديان
مطالعه‏ي موردي مدرسه‏ي چهارباغ اصفهان‏

مقدمه

توسعه‏ي اقتصادي سريع در نيمه‏ي دوم قرن بيستم با آلودگي شديد محيط زيست توأم بوده است به گونه‏اي که اين توسعه‏ي اقتصادي سريع در اغلب کشورهاي جهان همراه با تخريب محيط زيست، آلودگي آب‏ها، اقيانوس‏ها، هوا و حتي خاک بوده است و اين آلودگي هر چند که نخست در کشورهاي سرمايه‏داري و پيشرفته مشاهده شد اما در طول دو دهه‏ي اخير دامن کشورهاي جهان سوم را که براي صنعتي شدن خود تلاش سريعي کرده‏اند فراگرفته است.
اين آلودگي‏ها باعث شده که به تدريج محيط طبيعي از حيز انتفاع افتاده به گونه‏اي که عملا راه را براي ادامه‏ي سريع رشد اقتصادي مسدود کرده است و اين امر امروزه تقريبا گريبان تمام کشورهاي جهان را فرا گرفته است. توسعه‏ي آلودگي و کاهش رشد اقتصادي در مناطق آلوده‏ي جهان باعث شده که دانشمندان به فکر نوعي توسعه بيفتند که بتواند حداقل آلودگي را داشته باشد و در ضمن راه رشد اقتصادي و بهره‏وري از امکانات را نيز مسدود نکند که به اين نوع توسعه، توسعه پايدار مي‏گويند و يکي از اين گونه بهره‏برداري‏ها از محيط طبيعي و انساني، وقف است که در صورتي که با نيازهاي روز همخواني داشته باشد مي‏تواند به ميراث جاويدان بدل شده و به گونه‏اي همانند توسعه‏ي پايدار عمل کند. در اين مقاله نيز سعي شده است با مطالعه‏ي مجموعه‏ي وقفي مدرسه‏ي چهارباغ (امام جعفرصادق) اين امر را به اثبات برسانيم.

تعريف توسعه‏ي پايدار

آنچه امروز براي جهان معاصر مطرح است ديگر مقوله‏ي توسعه‏ي اقتصادي نيست بلکه توسعه‏ي پايدار است که با توجه به اين که توسعه‏ي پايدار رابطه‏ي تنگاتنگي با زندگي انسان در طبيعت دارد بي‏مناسبت نيست که نخست اين اصطلاح جديد علمي را که از آغاز دهه‏ي 90 ميلادي از اهميت زيادتري برخوردار شده است اين گونه تعريف کنيم:
توسعه‏ي پايدار به معناي مديريت و حفاظت منابع طبيعي پايه، و جهت دادن به تحولات تکنولوژي و نهادي است به ترتيبي که نيازهاي انسان و نسل‏هاي کنوني و آينده‏ي بشريت به صورت مستمر و پايدار تأمين
شود. در توسعه‏ي پايدار منابع آب و خاک و هوا حفظ شده، محيط زيست تخريب نمي‏شود و از نظر فني متناسب، و از نظر اقتصادي قابل قبول و پابرجا، و از نظر اجتماعي قابل پذيرش است (1).
بر طبق اين تعريف هر نوع توسعه‏اي که موجب تخريب محيط زيست و تخريب بافت فرهنگي و اجتماعي انسان شود پذيرفتني نيست و شرط پذيرش توسعه‏ي اقتصادي آن است که به سه عامل جغرافيايي فضا، مکان و انسان با همه‏ي ويژگي‏هايش توجه کامل داشته باشد.
وقف اگر با توجه به نيازهاي روز انجام گيرد به خوبي مي‏تواند خصوصيات بيان شده در توسعه‏ي پايدار را داشته باشد و اين امر در مجتمع‏هاي وقفي به خوبي قابل مشاهده است زيرا اين مجتمع‏ها به صورت خوديار عمل کرده و بدون نياز به کمک‏هاي مالي خارج از وقف مي‏توانند تا سال‏هاي سال در شهرها به خدمات رساني مشغول باشند.

بررسي مجتمع‏هاي وقفي مدرسه‏ي چهارباغ (امام جعفرصادق)

اين مجتمع وقفي شامل يک مدرسه و مسجد - که به طور مشترک در يک محل قرار دارد - و همچنين بازارچه‏اي به نام بازارچه‏ي هنر و هتل عباسي است.
اين مدرسه توسط شاه سلطان حسين صفوي در ابتداي قرن 12 ه. ق و بين سال‏هاي 1125 - 1118 ق ساخته شد. خود سلطان حسين در سال 1118 که ساختمان آجري آن رو به اتمام بود طي وقف‏نامه‏اي تمامي زمين مدرسه، گنبد، ايوان و شبستان متصل به آن و ايوان جنوبي و صفه‏ي غربي و قرينه در را به صيغه‏ي مسجد، وقف کافه‏ي شيعيان اثني‏عشري و حجره‏هاي تحتاني و فوقاني را وقف بر طالبان علوم دينيه‏ي اثني‏عشري صحيح‏الاعتقاد کرده است. همچنين عرصه‏ها، حوض‏ها، چاه و مطبخ و باقي عمارات مدرسه وقف طلاب، علما و نمازگزاران در مسجد و ساير صادرين و واردين شد. اين مدرسه و مسجد حدود 9 جريب مساحت دارد (2).
معماري اين مدرسه بسيار شگفت‏انگيز، و از نظر هنر کاشي‏کاري بسيار بديع، و نشاندهنده‏ي رشد اين هنر در اواخر دوره‏ي صفويه است که شايد اوج اين هنر را در اين مدرسه بتوان مشاهده کرد. به طور مثال رنگ کاشي‏هاي هر کدام از ايوان‏هاي چهارگانه با يکديگر متفاوت بوده و معرف فصول چهارگانه است.
شاه سلطان حسين خود موقوفات بي‏شماري را وقف اين مدرسه کرده که اغلب به صورت مزارع کشاورزي است. اين مزارع در حال حاضر در استان چهار محال بختياري و روستاهاي اطراف اصفهان است. تعداد 111 رقبه توسط سلطان حسين بر آن وقف شده است. همچنين بازارچه هنر و هتل عباسي که توسط مادر سلطان حسين در سال 1123 ق وقف بر مدرسه و طلاب آن شده است 92 رقبه دارد. از آنجايي که اين مدرسه و بازارچه و کاروان‏سرا از همان ابتداي تأسيس اهميت به‏سزايي در شهر اصفهان داشته است. در اغلب کتب تاريخي و جغرافيايي مورد ستايش قرار گرفته و از آن صحبت شده است. چنانچه در نصف جهان في تعريف الاصفهان درباره‏ي آن مي‏خوانيم: «از جمله بازارچه‏هاي اصفهان بازارچه‏ي بلند آن مي‏باشد که يک در آن در چهارباغ کهنه‏ي جنب مدرسه‏ي سلطاني است و يک در ديگر به طرف عمارت قديم پشت مطبخ جنب نهر فرشادي مي‏باشد. بازارچه‏ي مذکور در کمال خوبي و ارتفاع دو طبقه ساخته شده است و طولاني، و بعد از بازار قيصريه به اين خوبي بازاري نيست و يک در مدرسه‏ي سلطاني در آن است و... بعد از زمان افغان‏ها سال‏ها باير بود و الحال نواب اشرف والا (ظل السلطان) آن را مرمت نمود و محل غلامان لشکري قرار داده‏اند» (3) و يا درباره‏ي کاروان‏سراي فتحيه (هتل عباسي فعلي) در اين کتاب که در دوره‏ي ناصرالدين شاه نوشته شده است. چنين مي‏خوانيم: «و از جمله کاروان‏سراها، کاروان‏سراي بازارچه‏ي بلند است: که آن خلف مدرسه‏ي چهارباغ شاهي و به طرف مشرق آن واقع است. دو طبقه صحن وسيع دارد، تمام نهر فرشادي از ميان آن مي‏گذرد، در وسط آن مهتابي بر روي نهر ساخته و حجرات زير و بالا به کمال زيبايي و مقبولي ساخته و پرداخته و کاروان‏سرا چنان مرتب درست شده و بيننده از
وضع بنا و استحکام و صفاي آن گذشته گشاده مي‏شود... در سال‏هاي اخير کاروان‏سرا همچنان بيکار و باير افتاده، در شرف خرابي بوده» (4) که اين توضيحات نشان مي‏دهد که اين مجموعه بناي وقفي از ابتدا کاربردهاي متنوع داشته و به علت مناسب بودن ساختمان، چه از لحاظ مکان و چه از لحاظ نوع و سبک از اهميت به‏سزايي برخوردار بوده و خدمات مناسبي را در اختيار مردم شهر اصفهان قرار داده است.

امکانات مدرسه‏ي چهارباغ در زمان صفويه‏

اين مدرسه علاوه بر اين که مورد استفاده‏ي طلاب قرار مي‏گرفته، تجهيزات جنبي و امکانات علمي و رفاهي زيادي داشته است. اهل اين مدرسه به واسطه‏ي موقوفات آن از تنعم بسياري برخوردار بوده و نفوذ کلمه‏ي آنان زياد و از جهت مادي هيچگونه مشکلي نداشته‏اند. به گونه‏اي که آشپزخانه‏ي مدرسه از جهت تأمين مايحتاج خوراک طلاب و مدرسين در زمان صفوي همواره برقرار بوده ا ست. علاوه بر اين کتابخانه‏ي مدرسه‏ي چهارباغ از جمله کتابخانه‏هاي کم نظير و ارزشمند عهد صفويه بوده است که متأسفانه در زمان فتنه‏ي افغان نابود شده و از بين رفته است اين کتابخانه در اختيار دانش پژوهان آن زمان بوده و کتابداران موظف بوده‏اند که حضور داشته و کتاب‏هاي مورد استفاده را در اختيار آنان بگذارند (5).

وضعيت رقابت مدرسه در عصر حاضر

در زمان حال در بازار هنر همراه با بانک ملي جنب آن (در زمان صفويه به جاي اين بانک قهوه‏خانه بوه است) 88 باب مغازه‏ي استيجاري وجود دارد و کاروان‏سراي فتحيه نيز به پيشنهاد آقاي آندره‏گدار در سال 1346 تبديل به هتل شاه عباس شد که البته کار بازسازي از آن سال آغاز مي‏شود و اين ساختمان امروزه تبديل به هتل پنج ستاره‏ي عباسي شده که يکي از معتبرترين و زيباترين هتل‏هاي فعلي شهر سياحتي اصفهان است. مجموعه‏ي وقفي ياد شده توسط واقف جهت اين امور وقف شده بوده است: 1. تعميرات مدرسه، بازار و مسجد؛ 3. صرف مخارج طلاب، مدرسين، کارکنان، خدمه و مؤذن آن؛ 3. خيرات، مبرات به اين شرح:
الف. اطعام افطاري هر شب 41 نفر؛ ب. روضه‏خواني در 21 ماه رمضان؛ ج. اطعام سکنه و سادات مدرسه در روزهاي 17 ربيع الاول 13 رجب؛ ه. اطعام دوازده قرباني در روز عيد اضحي (قربان)؛ و. روضه‏خواني در دهه‏ي عاشورا؛ ز. تلاوت قرآن روزي دو نفر؛ ح. قرائت قرآن در ماه رجب، شعبان و رمضان؛ ط. هر سال يک حج استيجاري جهت واقف؛ ي. استيجار زوار جهت زيارت عتبات عاليات واقع در عراق؛ ک. استيجار ده نفر زوار جهت زيارت مشهد مقدس.
درآمد موقوفات در سال‏هاي اخير به اين شرح بوده است که بايد خرج موارد ياد شده شود: اجاره‏ي دريافتي از مغازه‏ها که در سال 73 ه ق به ميزان 12,167,000 ريال بوده است و چون جمع مساحت مغازه‏هاي وقفي آن تقريبا 1,702 متر بوده است به ازاي هر متر مربع سالانه 7,145 ريال اجاره دريافت مي‏شود. البته در سال‏هاي اخير ميزان اجاره و سرقفلي افزايش داشته به گونه‏اي که در سال 76 براي يک باب مغازه مقدار 162 ميليون ريال سرقفلي و ماهانه 41 هزار ريال اجاره‏ي آن بوده است.
در سال 1374 مقدار درآمد هتل عباسي، 550,173,600 ريال بوده است (6) که بر سر مقدار اجاره‏ي آن بين اداره اوقاف و سازمان بيمه‏ي ايران اختلاف وجود دارد. به هر حال وجود رقبات مختلف همراه با کاربردهاي گوناگون آن باعث شده که اين مدرسه بعد از گذشت سيصد سال هنوز سرپا بوده و از گزند حوادث تا حدودي دور بماند به گونه‏اي که هنوز يکي از مدارس طلبه‏نشين اصفهان است و علاوه بر آن به عنوان يکي از آثار باستاني زيباي شهر اصفهان نيز به حساب مي‏آيد. همچنين در جنب آن نيز مراکز فرهنگي مانند مرکز آموزش رايانه قرار دارد و تا چند سال قبل نيز کتابخانه‏ي مرکزي شهرداري در کنار آن قرار داشت.

نتيجه‏گيري و پيشنهادها

با توجه به مباحث در مي‏يابيم که عمل وقف اگر با توجه به مواردي چند صورت بگيرد مي‏تواند تبديل به ميراث جاويدان شده و با توجه به توسعه‏ي پايدار اثرات مطلوب و مفيد و طولاني مدت را به ارمغان بياورد. البته بايد توجه کرد که وقف خود اثرات منفي نيز به جاي
مي‏گذارد. به هر حال اثرات مثبت و منفي مجتمع‏هاي وقفي را مي‏توان به اين صورت دسته‏بندي کرد:

اثرات مثبت‏

1. مجتمع‏هاي وقفي اغلب داراي رقبات متعدد و متنوعي است که مي‏تواند خدمات مختلفي را در اختيار افراد ساکن در اطراف اين مجتمع‏ها يا ساير افراد ساکن شهر قرار دهد.
2. اين مجتمع‏هاي وقفي به صورت مجتمع‏هاي خوديار عمل کرده و مي‏تواند موقوفه‏ي خود را به خوبي حفظ کند و باعث پايداري آن شود و در حقيقت نوعي از توسعه‏ي پايدار است. که در شهرهاي اسلامي به خصوص شهر اصفهان مشاهده مي‏شود و اين نشان دهنده‏ي اين امر است که واقفان هميشه تاريخ درازمدت را مدنظر قرار مي‏داده‏اند و آباداني اين مجتمع‏ها در طول تاريخ را جزء اهداف خود مي‏دانسته‏اند.
3. اين مجتمع‏هاي وقفي به شکل‏هاي مختلفي مانند محلات وقفي، مدارس، مساجد و يا حتي کاروان‏سرا يا حمام يا امامزاده هستند. هر يک مي‏توانند کاربردهاي مختلفي را با خدمات ويژه‏ي خود ارائه دهند.

اثرات منفي‏

1. اين مجتمع‏هاي وقفي به علت وسعت خود اغلب باعث مي‏شوند که از تحولات سريع شهري و خدمات رساني جديد به اطراف خود ممانعت ايجاد کرده و باعث شود که بافت قديمي و گاه مخروبه‏ي اطراف آنها باقي بماند.
2. تحولات سريع شهري باعث مي‏شود که گاهي مجتمع‏هاي وقفي کاربرد خود را از دست بدهند و کم‏کم به مکاني مخروبه تبديل شوند.
3. ورود فن‏آوري جديد و گسترش امکانات در منازل گاهي موجب مي‏شود که برخي از انواع موقوفات از حيز انتفاع افتاده و به مکان‏هايي بلااستفاده تبديل شود (مانند حمام‏هاي وقفي که اکثرا رو به تعطيلي هستند).
پيشنهادهايي که مي‏تواند نکات مثبت وقف را افزايش و اثرات منفي آن را کاهش دهد و موجب رسيدن به نقطه‏ي توسعه‏ي پايدار در خدمات رساني شهر شود عبارت‏اند از:
1. توجه به نيازهاي روز در وقف مي‏تواند موجب شود که موقوفات حداکثر کارايي را داشته و مورد استفاده قرار گيرد.
2. کاربردهاي متنوع موقوفات مي‏تواند در هر زمان با توجه به يکي از کاربردهاي آن، موقوفات را زنده نگه دارد.
3. انعطاف پذير بودن وقف‏نامه‏ها به گونه‏اي که بتوان در زمان‏هاي مختلف با توجه به نيازهاي جديد کاربردهاي جديدي به آنها داد و نحوه‏ي مصرف موقوفات را با توجه به اين نيازها تغيير داد. با توجه به اين امر آينده از آن کساني است که بتوانند سريع‏تر خود را با اين تغييرات تطبيق داده و همگام با زمان به حرکت و پيش رفت اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي ادامه دهند.
4. افق ديد واقفان محترم و خير و دست اندرکاران اداره‏ي اوقاف بايد گسترده شده و جريان وقف را به زمينه‏هاي توليدي مانند ايجاد صنايع و مجتمع‏هاي کشاورزي و غيره سوق دهند تا سود حاصله به امور اقتصادي جامعه نيز کمک کند.
چند عامل از عواملي که بر شمرديم در موقوفه‏ي مدرسه‏ي چهارباغ وجود دارد. وجود همين عوامل باعث شده که اين مجتمع وقفي بعد از گذشت سيصد سال هنوز کاربردهاي خود را حفظ کرده و بتواند به نقش آفريني خود ادامه دهد.

پی نوشت:

1- آسايش، حسين، «نگاهي تحليل‏گرانه به عمران روستايي در ايران»، فصلنامه‏ي تحقيقات جغرافيايي، ش 34، پاييز 1373.
2- نصيري مقدم، محمدنادر، «وقف‏نامه‏ي مدرسه‏ي چهارباغ اصفهان»، فصلنامه‏ي ميراث جاويدان، ش 8، زمستان 1373.
3- محمدرضا اصفهاني، محمدمهدي، نصف جهان في تعريف الاصفهان، (تصحيح منوچهر ستوده)، اميرکبير، چ 2، تهران، 1368.
4- همان.
5- برجيان، حبيب و حوري، جزوه‏ي دست‏نويس درباره‏ي معماري هتل عباسي.
6- رک: پرونده‏ي موقوفات مدرسه‏ي چهارباغ واقع در بايگاني اداره‏ي کل اوقاف و امور خيريه‏ي اصفهان.

منبع: ميراث جاويدان

تصاوير زيبا و مرتبط با اين مقاله


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
تلاوت آیات 31 تا 40 سوره نبأ/ استاد غلوش
تلاوت آیات 31 تا 40 سوره نبأ/ استاد غلوش

تلاوت آیات 31 تا 40 سوره نبأ/ استاد غلوش

۶۰ سال اسقرار سفارت آمریکا در بغداد
۶۰ سال اسقرار سفارت آمریکا در بغداد

۶۰ سال اسقرار سفارت آمریکا در بغداد

آشنایی با قوانین بورس و معاملات در بازارهای سرمایه ایران و جهان
آشنایی با قوانین بورس و معاملات در بازارهای سرمایه ایران و جهان

آشنایی با قوانین بورس و معاملات در بازارهای سرمایه ایران و جهان

حکمت | نظام خانواده (استاد رفیعی)
حکمت | نظام خانواده (استاد رفیعی)

حکمت | نظام خانواده (استاد رفیعی)

وظیفه رهبران دینی در گسترش صلح جهانی/ آیت الله جوادی آملی
وظیفه رهبران دینی در گسترش صلح جهانی/ آیت الله جوادی آملی

وظیفه رهبران دینی در گسترش صلح جهانی/ آیت الله جوادی آملی

آزادسازی روباه بیچاره
آزادسازی روباه بیچاره

آزادسازی روباه بیچاره

روایت حبیب | راوی: محمد علی جعفری
روایت حبیب | راوی: محمد علی جعفری

روایت حبیب | راوی: محمد علی جعفری

خونه شخصیت های معروف هم رفتید؟!
خونه شخصیت های معروف هم رفتید؟!

خونه شخصیت های معروف هم رفتید؟!

تلاوت زیبای سوره قدر/ استاد عبدالباسط
تلاوت زیبای سوره قدر/ استاد عبدالباسط

تلاوت زیبای سوره قدر/ استاد عبدالباسط

فراخوان طرح پژوهشی روش های استاندارد حفظ قرآن کریم
فراخوان طرح پژوهشی روش های استاندارد حفظ قرآن کریم

فراخوان طرح پژوهشی روش های استاندارد حفظ قرآن کریم

شبی که اوباش از ترس نخوابیدند!
شبی که اوباش از ترس نخوابیدند!

شبی که اوباش از ترس نخوابیدند!

سرمربی جدید استقلال و نظر سعادتمند
سرمربی جدید استقلال و نظر سعادتمند

سرمربی جدید استقلال و نظر سعادتمند

ام المصائبم/ محمدحسین حدادیان
ام المصائبم/ محمدحسین حدادیان

ام المصائبم/ محمدحسین حدادیان

با مضرات مصرف پاستیل آشنا شوید
با مضرات مصرف پاستیل آشنا شوید

با مضرات مصرف پاستیل آشنا شوید

روضه اهل بیت امام حسین علیهم السلام/ محمدحسین حدادیان
روضه اهل بیت امام حسین علیهم السلام/ محمدحسین حدادیان

روضه اهل بیت امام حسین علیهم السلام/ محمدحسین حدادیان

علائم و انواع زگیل تناسلی و درمان آن
علائم و انواع زگیل تناسلی و درمان آن

علائم و انواع زگیل تناسلی و درمان آن

ما معذوریم نداریم/ آیت الله جوادی آملی
ما معذوریم نداریم/ آیت الله جوادی آملی

ما معذوریم نداریم/ آیت الله جوادی آملی

تو اول مودبانه نماز بخون/ استاد پناهیان
تو اول مودبانه نماز بخون/ استاد پناهیان

تو اول مودبانه نماز بخون/ استاد پناهیان

هش ریت (hash rate) چیست و چه اثری بر درآمد ماینرها دارد؟
هش ریت (hash rate) چیست و چه اثری بر درآمد ماینرها دارد؟

هش ریت (hash rate) چیست و چه اثری بر درآمد ماینرها دارد؟

آشنایی با مفهوم استخراج ابری (Cloud mining) بیت کوین و رمزارزهای دیگر
آشنایی با مفهوم استخراج ابری (Cloud mining) بیت کوین و رمزارزهای دیگر

آشنایی با مفهوم استخراج ابری (Cloud mining) بیت کوین و رمزارزهای دیگر

حاج قاسم سلیمانی زنده در اربعین حسینی
حاج قاسم سلیمانی زنده در اربعین حسینی

حاج قاسم سلیمانی زنده در اربعین حسینی