0
ویژه نامه ها

وقف ‏نامه‏هاي قرآن و طبقات زنان واقف کتابخانه آستان قدس رضوي

هرچند در قرآن کريم آيه‏اي خاص درباره‏ي وقف نيامده است ولي مي‏توان وقف را يکي از مصاديق بارز خير و عمل صالح دانست که مبني بر قرآن (1) و تبعيت از پيامبر اکرم و ائمه معصومين(2) است، از اين رو موقوفات در جامعه‏ي اسلامي به صورت بسيار متنوعي ديده مي‏شود که از آن جمله است وقف قرآن به اماکن مقدسه و بقاع متبرکه، که از ديرباز وجهه‏ي همت گروهي از مردان و زنان متدين و متمکن بوده است
وقف ‏نامه‏هاي قرآن و طبقات زنان واقف کتابخانه آستان قدس رضوي
وقف ‏نامه‏هاي قرآن و طبقات زنان واقف کتابخانه آستان قدس رضوي
وقف ‏نامه‏هاي قرآن و طبقات زنان واقف کتابخانه آستان قدس رضوي

نويسنده: سيد محمود خسرواني شريعتي
هرچند در قرآن کريم آيه‏اي خاص درباره‏ي وقف نيامده است ولي مي‏توان وقف را يکي از مصاديق بارز خير و عمل صالح دانست که مبني بر قرآن (1) و تبعيت از پيامبر اکرم و ائمه معصومين(2) است، از اين رو موقوفات در جامعه‏ي اسلامي به صورت بسيار متنوعي ديده مي‏شود که از آن جمله است وقف قرآن به اماکن مقدسه و بقاع متبرکه، که از ديرباز وجهه‏ي همت گروهي از مردان و زنان متدين و متمکن بوده است.
از ميان گنجينه‏ي غني قرآنهاي خطي وقفي آستان قدس رضوي نگاهي به تعدادي از قرآنهاي وقفي بانوان و تأملي در شيوه‏ي وقف‏نامه نويسي آنان موردنظر نگارنده بوده است همچنين طبقه‏بندي القاب و عناوين آنها که به منظور روشن نمودن موقعيت هر طبقه و نمايش توان مالي و ايماني آنان صورت گرفته است.
هر وقف‏نامه مي‏تواند بخشهايي به شرح زير داشته باشد:
(الف) عبارات عربي اول وقف‏نامه‏ها: وقف‏نامه‏ها معمولا با عبارات عربي که نمايانگر اعتقاد واقفين است به صورت عبارات کوتاه و گويا و گاه طولاني آغاز مي‏شود شواهد زير از اين قبيل است:
1. هو الواقف. بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الواقف علي الضمائر المطلع علي السرائر و الصلوة و السلام علي نبيه محمد صاحب المناقب و المفاخر و آله ألائمة الطاهرين خير القبايل و اشرف العشاير و سلم تسليما دائما الي يوم الاخر
(ق) (3) قرآن شماره‏ي /238
2. هو الله الواقف علي اسرائر الضمائر ق /637
3. بعد الحمد و الصلوة ق /1918
4. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله انزل علي عبده الکتاب و الصلوة و السلام علي آبائه... مقصد الرساله محمد و آله و عترته الطاهرين ق/ 936
5. هو الواقف علي الضمائر ق /1678 ق
(ب) عبارات فارسي اول وقف‏نامه‏ها: علاوه بر عبارت وقف مؤبد و حبس مخلد که در اکثر وقف‏نامه‏ها به چشم مي‏خورد، بانوان با صفاتي چون: اختر برج عفت و طهارت بلقيس زمان، مريم دوران، قمر نقاب، خورشيد احتجاب، زين العفاف و... توصيف شده‏اند و گاه با افزودن نام همسر يا پدر ياد، و نام آنها را مخلد ساختند به عنوان نمونه چند شاهد ارائه مي‏گردد:
1. وقف مؤبد، حبس مخلد نمودند سرکار نواب نور حدقه الخلافه و نور حديقه السلطنه، مصباح مشکوة العصمه، سرادق العفه، شمس الاقبال و بدر الاجلال، عزت الدوله ملک‏زاده خانم همشيره سرکار اعليحضرک کيوان رفت، گردون بسطت دارا دربان، قيصر پاسبان، السلطان السلطان بن السلطان و الخاقان ابن الخاقان الخاقان ناصرالدين شاه قاجار خلد الله ملکه و سلطانه اين يک جلد کلام الله مجيد و تنزيل من حکيم حميد را به روضه‏ي منوره مطهره سدره مرتبه عرش آستان، ملايک پاسبان سرکار فيض آثار حضرت امام همام علي بن موسي الرضا - عليه و آله و اولاد الاف التحيه و الثناء - ق /133
2. وقف موبد و حبس مخلد نمود شمس ملک جلالت اختر برج عصمت و طهارت، بلقيس زمان و مريم دوران نوابه مستطابه همدم خانم صبيه جليله مرحوم مبرور ميرزا تقي‏خان اميرکبير نور الله مضجعه، يک جلد کلام الله مجيد و فرقان حميد را بر کافه مؤمنين و مؤمنات که در آستانه‏ي متبرکه ولي الله الاعظم امام الانس و الجان حضرت علي بن موسي الرضا - عليه و علي الائمه الاف التحيه و الثنا - تلاوت نمايند. ق/1482
3. وقف موبد شرعي و حبس مخلد نمود اين يک جلد کلام الله رباني و فرقان حميد سبحاني را نواب قمر نقاب، خورشيد احتجاب، سپهر انتساب، زين العفاف و المستورات نواب دلشاد ميرزا همشيره معظمه بندگان عيوق نشان، سکندرشأن، دارا دربان اعليحضرت ظل اللهي محمد شاه خلد الله ملکه. ق /1678
4. وقف مؤبد و حبس مخلد نمود اين کلام الله را بر عموم اهالي و خدام آستانه‏ي ثامن الائمه - عليه الف الاف التحيه - عليا مخدره صبيه مرحوم مغفور جنت مکان اشرف الحاج حاجي ملا محمد علي. ق /1889
(ج) شرايط وقف‏نامه‏ها: واقفان براي دوام و استمرار موقوفات خود شرط يا شرايطي را در ضمن وقف‏نامه‏ها آورده‏اند، در دستنوشته‏هاي آنان شرط خارج نکردن قرآن از حرم مطهر يا اختصاص ثواب تلاوت آن به روح واقف، پدر و مادر قاري آمده است و همچنين در بسياري از وقف‏نامه‏ها عبارت: لا يباع و لا يوهب و لا يرهن که هيچ کس حق فروش و بخشش و رهن را ندارد آمده است چند نمونه‏ي زير به پاره‏اي از شرايط وقف تصريح دارد.
1. اين قرآن مجيد به کتابخانه مبارکه تقديم است که در آن محل مبارکه محفوظ بود اگر ترتيبي براي مقبره مرحوم حشمت‏الدوله داده شد به همانجا برسانند والا در همان محل پاک امن تابناک بماند. ق /125
2. مشروط بر آن که بعد از تلاوت ثواب آن را به روح کثير الفتوح واقفه مذکور قربت نمايند. ق /403
3. شروط آن که از حرم و روضه‏ي مقدسه بيرون نبرند. ق /454
4. شروط آن اينست که از کتابخانه‏ي سرکار و حرم محترم و عمارات اطراف روضه متبرکه بجاي ديگر نبرند مگر در ماه مبارک رمضان که در مسجد جامع و ساير محلات و خانه‏هاي ارض اقدس در هر جا تلاوت نمايند رخصت است به اذن کتابدار سرکار و نيز از بهربند مشهد بيرون نبرند. ق /490
5. شرط آن که هيچ احدي اين کلام الله مجيد را بلکه ورقي از اوراق اين قرآن عظيم از مشهد مقدس رضيه مرضيه بيرون نبرند و احدي تصرف در آن نکند و به احدي نفروشد و نبخشد و رهن ننمايد و تغيير به قواعد وقفيت اين کلام الله راه ندهند. ق /2149
(د) ثواب وقف: بسياري از واقفان به قصد قربت حضرت حق و ارادت به ساحت
مقدس علي بن موسي الرضا عليه‏السلام قرآن وقف نموده‏اند و ثواب تلاوت آن را نيز به روح امام همام تقديم داشته‏اند و پاره‏اي هم ثواب قراءت را به روح پدر يا مادر يا خود واقف اختصاص داده‏اند چند نمونه‏ي زير از اين قبيل است:
1. ثواب آن را بر ارواح ابا و اجداد خود هديه نمودند. ق /133
2. ثواب اين را به روح مقدس سلطان ابوالحسن علي بن موسي الرضا، ائمه اطهار - صلوات الله عليه و علي آبائه الطاهرين - هديه نمايند. ق /238
3. واقفه را به دعاي خير ياد نمايند. ق /490
4. کافه‏ي مؤمنين اثنا عشري که به مرور دهور تلاوت و ثواب آن به روح کثيرالفتوح پدر بزرگوارشان حضرت رضوان مکان عليين آشيان نايب السلطنه عباس ميرزا قرين نمايند. ق /1678
5. روح نواب مرحمت و غفران پناه گوهرشاد بيگم را از ثواب آن بهره‏مند مي‏گردانيده باشد. ق /1918
(ه) لعن و نفرين در وقف‏نامه‏ها: نکته ديگري که در پاره‏اي از وقف‏نامه‏ها خودنمايي مي‏کند نگراني واقفان از تغيير و تبديل شرايط وقف است که نفرين و لعنت خدا و رسول و يا روسياهي نزد امام را براي متخلفين خواسته‏اند. به چند نمونه‏ي زير اشاره مي‏شود.
1. چنانچه اراده بيع و شرا نمايند با[ يع ]و مشتري به لعنت خدا و نفرين رسول گرفتار شوند. ق /238
2. هرکس شروط مذکوره را به عمل نياورد به لعنت خدا و نفرين رسول گرفتار شود و روز قيامت در نزد علي بن موسي الرضا روسياه باشد. ق /1127
3. خلاف کننده به لعنت خدا و نفرين حضرت رسول و ائمه هدي گرفتار گردد. ق /2149
(و) توليت: عهده‏دار انجام امور موقوفه است که از طرف واقف به اين مهم گماشته مي‏شود گاه واقفين مراقبت و ترميم و صحافي قرآنها را نيز يادآور شده‏اند.
1. توليت آن را به طريقي که ساير کتب موقوفه در کتابخانه‏ي آن حضرت مقرر دارند. ق /133
2. توليت قرآن با متولي باشي سرکار فيض در هر عصري از اعصار است. ق /238
3. و توليت به رسم متولي سرکار فيض آثار ق /334
4. توليت اين را به متولي جليل الشأن آستانه‏ي سرکار فيض آثار که ان‏شاءالله مراقبت فرموده اگر مرمت و صحافي بهم رساند در هيچ وقت مضايقه از ترميم نفرمايند ق /637
(ز) عبارات پاياني وقف‏نامه‏ها: بسياري از متون وقف‏نامه‏ها با ذکر تاريخ وقف عبارت صيغه وقف جاري شد آمده است و گاه به تمام يا بخشي از آيه‏ي «فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه علي الذين يبدلونه ان الله سميع عليم سوره‏ي بقره /آيه‏ي 181 «نيز مزين شده است. که چند نمونه ذيلا ارائه مي‏گردد.
1. الحمد لله اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا و له الشکر علي کل الحال و نساله التوفيق و حسن المعاد، ربنا آتنا في الدنيا حسنه و في الاخرة حسنه و قنا عذاب النار واجعل القرآن لنا مونسا و شفيقا يوم القيامه و احشرنا مع الائمه الاطهار و الابرار و صل علي اشرف الانبياء المرسلين ق /233
2. وقفا صحيحا شرعيا بحيث لا يباع و لا يرهن صيغه وقف جاري شد تحريرا في سنه 1256 ق /490
3. بعدما سمعه و سعي في ابطاله فعليه لعنة الله و الملائکه و الناس اجمعين ق /936
4. وقفا صحيحا شرعيا بحيث لا يباع و لا يوهب و لا يرهن «فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه علي الذين يبدلونه ان الله سميع عليم ق /1678

عناوين و القاب در قرآنهاي وقفي زنان

در گذشته حکام و سلاطين داراي عناوين و القابي چون معزالدوله، رکن‏الدوله تاج‏الملة، نظام‏الملک و... بودند، براي زنان متشخص نيز مشابه مردان القابي همراه با پسوند: الدوله، بيگم، خاتون، السلطنه، الملوک... که مبين شأن و اعتبار و موقعيت اجتماعي آنان است آورده‏اند، در بين زنان واقف قرآن اين قبيل القاب فراوان ديده مي‏شود که در اينجا هر طبقه را بطور جداگانه همراه با شماره‏ي قرآن و تاريخ وقف فهرست نموديم تا خواننده با يک نگاه اجمالي بتواند درصد القاب و عناوين الدوله، نساء، بي‏بي، بيگم... را دريابد و کساني را که با نام پدر يا همسر و يا با نام خانوادگي مشخص شده‏اند در دسته‏اي مجزا آورديم تا با مقايسه هر دسته درصد هر گروه که از هفتاد و هفت قرآن استخراج شده است روشن گردد.

زنان دربار

1. دلشاد ميرزا دختر عباس ميرزا «قرآن شماره‏ي 1678 / وقفي 1261 ه ق» (4).
2. حاجيه سلطان صفيه دختر عباس ميرزا ق 1670 / وقفي 1270.
3. همدم خانم بنت ميرزا تقي‏خان اميرکبير ق 1482 / وقفي 1284.
4. عزت‏الدوله خواهر ناصرالدين شاه قاجار ق 133/ وقفي 1284.
5. شاهزاده‏ي نواب خانم دختر بهرام ميرزا معزالدوله ق 1677 / وقفي 1303.
6. شاهزاده خانم صبيه احتشام‏الملک ق 130 / وقفي 1306.
7. مهدعليا خورشيد کلاه والده‏ي محمد شاه قاجار ق 334 / وقفي نامعلوم.

نساء

1. فاطمه النساء بنت حاجي محمد شفيع ق 983 / وقفي جمادي‏الثاني 1116.
2. مهرالنساء خانم دختر ديانت‏خان ق 173 / وقفي ربيع‏الثاني 1184.
3. طيب النساء خانم بنت حاج محمد هاشم تبريزي ق 238 / وقفي 1212.
4. زينب نساء خانم ق 629 / وقفي 22 شعبان 1217.
5. شاه نساء خانم ق 1722 / وقفي چهارم شهريور ماه 1354 ش.
6. فخرالنساء ق 120 / وقفي نامعلوم.

الدوله

پس از اين که خليفه مستکفي (334 -333 ه. ق) به برادران بويه لقب معزالدوله و عمادالدوله و رکن‏الدوله را اعطاء نمود (5) بتدريج القاب با پسوند الدوله به وزراء و فرماندهان و زنان متشخص نيز داده شد.
1. بانو شمس‏الدوله ق 352 / وقفي 1284.
2. بدرالدوله صبيه اعتضادالملک ق 139/ وقفي 1321.
3. بانو مفتخرالدوله ق 115/ وقفي 1338.

بيگم

زن بيگ در دوران امپراطوري مغول در هند اين لفظ فقط به شاهزاده خانمهاي خاندان سلطنت اطلاق مي‏شد. بعدا استعمالش در مورد بانوان مسلمان خاندانهاي اشرافي تعميم يافت» (6).
1. جهان‏بانو بيگم امير قاسم بيک حاکم اصفهان ق 403 / وقفي قرن 11.
2. شريفه بيگم بنت ميرسيد محمد استرآبادي ق 1127 / وقفي 1201.
3. سيده معصوم بيگم ق 323 / وقفي 1281.
4. بيگم صاحبه ق 1792 / وقفي 1325.

خاتون

عنوان ترکي و به معني بانوي عالي‏نسب است «خاتون در معني ملکه و زوجه‏ي خاقان سابقه‏ي استعمال بالنسبه قديم دارد و در تداول شيعه ايران خاتون مطلق و همچنين خاتون قيامت، خاتون عرب، و خاتون کاينات غالبا کنايه از فاطمه زهرا عليهاالسلام دختر پيغمبر صلي الله عليه و اله است» (7).
1. خاتون جان ق 2149 / اوايل قرن 11.

بي‏بي

به معني کدبانو مادربزرگ جده به زنان متشخص و محترم نيز اطلاق مي‏شده عنوان «بي‏بي شهربانو براي دختر يزدگرد بدين مناسبت بوده است» (8).
1. بي‏بي بلوچ ق 1918 / وقفي شوال 1211.
2. بي‏بي جان خانم بنت مولا دادخان ق 132 / وقفي 1220.
3. گل بي‏بي خانم بنت مرحوم حسنعلي و همسر يارخان بيگلربيگي ق 454 / وقفي 1294.
4. بي‏بي خانم ق 1797 / وقفي ربيع‏الثاني 1313.

صبيه بنت، فرزند، خواهر، دختر، والده

در گذشته غالبا شخصيت زن دستخوش تمايلات و تصورات نادرست بسياري از مردان بود پاره‏اي از نويسندگان به تصور حفظ شرف بانوان خود حتي‏الامکان از آوردن نام و نشان همسر يا بستگان خويش در مکتوبات خودداري مي‏کردند و اگر ناگزير مي‏شدند به صورت مضاف به شکل «صبيه بنت، فرزند، خواهر، دختر، والده...» قلمداد مي‏کردند، ممکن است اين شيوه ناشي از شدت تحفظ و توجه معنوي مردان نسبت به
دختران و همسرانشان بوده است که نخواسته‏اند حتي نام آنان براي نامحرمان آشکار شود نمونه‏هاي زير شاهدي گويا بر اين مدعاست.
1. خواهر محمد تقي‏خان و خواهر محمد حسن‏خان ق 435 / وقفي 1110.
2. دختران شيخ اسماعيل حاجي احمدي ق 365 / وقفي 1237.
3. والده‏ي يمين‏الدوله و جلال‏الدوله ق 385 / وقفي 1284.
4. صبيه‏ي حاجي علينقي ق 331 / وقفي 1308.
5. صبيه‏ي حاج ملا محمد علي قايني ق 1889/ وقفي 1312.
6. دختر يا همسر جمشيدخان ق 1000 / وقفي نامعلوم.
7. والده‏ي محمد تقي ق 363 / وقفي نامعلوم.
پيوند اسامي زنان واقف به نام پدر يا همسر را مي‏توان نشانه‏ي حرمت خاص و يا نوعي حمايت از زن به حساب آورد که گاه براي کسب اعتبار و منزلت اجتماعي زنان صورت مي‏گرفته است.
1. خراسان بنت ابي‏القاسم بن علي ق 343 / وقفي قرن ششم.
2. عايشه الحولا بنت عبدالله عبدالرحمن ق 29 / وقفي ربيع‏الثاني 954.
3. خانم جان بنت مرحوم آقا اسماعيل ق 695 / وقفي رمضان 1217.
4. موجود خانم بنت محمد امين زنگنه ق 994 / وقفي 1223.
5. معصومه خانم فرزند آقا نوروز قندهاري ق 581 / وقفي 1228.
6. گوهر بنت آقا حسين نيشابوري ق 1871 / وقفي 1258.
7. زينب خانم بنت باباعلي ق 750 / وقفي 1260.
8. گلنار خانم صبيه‏ي حضرتقلي چوله ق 1907 / وقفي محرم 1267.
9. فاطمه سلطان فرزند عبدالباقيجان ق 195 / وقفي 1285.
10. خديجه خانم بنت عبدالحسين خان بن نظام الدوله ق 357 / وقفي 1296.
11. بانو گوهر بيات صبيه‏ي احتشام‏الملک ق 1503 / وقفي 1317.
12. شهربانو دختر محسن ق 2167 / وقفي نامعلوم.

سلطان

1. صاحب سلطان خانم ق 1544 / وقفي 1274.
2. خديجه سلطان خانم شيرازي ق 1267 / وقفي 1297.
3. فاطمه سلطان خانم ق 637 / وقفي ذيقعده 1313.

حاجيه

1. حاجيه منوره خانم هندي ق 490 / وقفي.
2. حاجيه فاطمه خانم بنت مير شرف‏الدين ق 781 / وقفي شعبان 1059.
3. حاجيه خانم همشيره ميرزا موسي‏خان ق 1354 / 1718.
خانم: لغت ترکي متداول در فارسي که در اصل به معني زوجه‏ي خان بوده است. و بعدها در تداول عام به معني مطلق بانوي محترم و تقريبا آنچه در ادوار قديمتر حره و ستي مي‏گفته‏اند بکار رفته است...» (9).
1. احتمالا فانيذي خانم ق 837 / وقفي 1090.
2. فاطمه خانم ق 1747 / وقفي 1203.
3. معصومه خانم ق 581 / وقفي 1228.
4. زينب خانم حاجي رستم قندهاري ق 216 / وقفي 1250.
5. شهربانو خانم ق 386 / وقفي 1262.
6. ستاره خانم ق 139 / وقفي 1268.
7. تاج گل خانم ق 456 / وقفي 1284.
8. منيره خانم ق 1522 / وقفي 1311.
9. جواهر خانم ق 1543 / وقفي 1315 ش.
10. نور شرف خانم مشهور به جاني خانم ق 1899 / وقفي شهريور 1340.
11. فاطمه خانم ق 2190 / وقفي 12. 1360. خانم فروغ پورهاشمي
ق 1725 / وقفي 1381.
13. خانم فرح‏دخت ق 2010 / وقفي نوروز 1349.
15. آمنه خانم فردوسي ق 2168 / وقفي شهريور ماه 1357.

بانو همراه با نام خانوادگي

1. بانو مريم خبوشاني ق 326 / وقفي 1270.
2. بانو مهرآسا سپهبدي ق 1578 / وقفي 1350.
3. بانو اشرف صدري ق 1526 / وقفي خرداد 1316.
4. بانو شيرين عليمحمدي ق 1584 / وقفي مهرماه 1328.
5. بانو جهان ارشد بختياري ق 1964 / وقفي خردادماه 1339.
6. بانو عفت وزيري ق 1704 / وقفي تيرماه 1353.
7. بانو مريم حيدرنژاد ق 1709 / وقفي نامعلوم.

نام و نام خانوادگي

1. فاطمه‏ي زنگنه ق 1853 / وقفي 1243.
2. ضعيفه ترشيزيه ق 2112 / وقفي 1292.
3. صغري خلعتبري ق 2033 / وقفي مهرماه 1327.
4. بتول هدايت ق 1956 / وقفي شهريور ماه 1340.
با توجه به مطالب مندرج در وقف‏نامه‏ها و طبقه‏بندي زنان واقف درمي‏يابيم که زنان مسلمان از ديرباز به قرآن کريم و خاندان رسالت عشق مي‏ورزيدند.
زنان متدين علاوه بر انجام وظايف خطير مادري به پيروي از فرامين قرآني و تبعيت از اسوه‏هاي ايماني چون حضرت خديجه کبري عليهاالسلام و فاطمه زهرا (س)... در عرصه اجتماع حضور مي‏يافتند و با اعمال صالحي چون: ايجاد ابنيه خيريه، مساجد، وقف قرآن به بقاع متبرکه با مردان باايمان همقدمي مي‏کردند. اين نکته هم گفتني است که زن در ديدگاه اسلام راستين برخوردار از ارزش و کرامتي والاست (10) و نيز «همرزم مردان در ميدانهاي فعال حيات مي‏باشد»(11).

پی نوشت:

1- قرآن کريم: (سوره‏ي کهف 18 / آيه‏ي 46) و (سوره‏ي مريم 19/ آيه‏ي 76) و (سوره‏ي آل عمران 3/ آيه‏ي 92) و (سوره‏ي مزمل 73 / آيه‏ي 20).
2- شيخ محمد بن الحسين الحر العاملي، وسايل الشيعه، تهران، المکتبه الاسلاميه، 1297، ج 6، جزء 13، ص 303.
3- در همه جاي اين مقاله حرف (ق) نشانه‏ي قرآن و شماره‏ي بعد از خط کج تاريخ وقف است.
4- شماره‏هاي رديف در سراسر مقاله براساس تاريخ وقف ه. ق و سپس شمسي تنظيم شده است. ضمنا در بخش عناوين و القاب شماره‏ي قرآن و تاريخ وقف از سه کتاب ارزشمند زير اخذ شده است:
الف: احمد گلچين معاني، راهماي گنجينه‏ي قرآن، ناشر کتابخانه آستان قدس، اسفندماه 1347.
ب: محمد آصف فکرت، فهرست نسخ خطي قرآنهاي مترجم، ناشر کتابخانه‏ي مرکزي آستان قدس رضوي، بهمن 1363.
ج: محمد جعفر ياحقي، فرهنگنامه‏ي قرآني، انتشارات آستان قدس رضوي، ج 1، تيرماه 1372.
5- فرهنگ معين ذيل کلمه‏ي آل بويه.
6- غلامحسين مصاحب، دايرة المعارف فارسي ذيل کلمه‏ي بيگم.
7- همان مأخذ ذيل کلمه‏ي خاتون.
8- همان مأخذ ذيل کلمه‏ي بي‏بي.
9- همان مأخذ ذيل کلمه‏ي خانم.
10- محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، يکصد و ده جلد ناشر، دار احياء التراث العربي بيروت لبنان 1403 ه ج 103 باب فضل حب النساء از جمله حديث عن النبي «ان أکمل المؤمنين ايمانا احسنهم خلقا و خيارکم خيارکم لنساهم» ص 226 و «أعطينا اهل البيت سبه لم يعطهن احد کان قبلنا و لا يعطاهن احد بعدنا: الصباحه و الفصاحه و السماحه و الشجاعه و العلم و الحلم و المحبة في النساء» ص 228.
11- قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، ناشر کانون انتشارات ناصر، قم مقدمه ص 11.

منبع: ميراث جاويدان


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»
نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟
مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ
آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)
اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

فواید و مضرات خوردن شیر موز
فواید و مضرات خوردن شیر موز

فواید و مضرات خوردن شیر موز

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی
راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس
عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟
مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور
خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل
راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی
مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

درباره فواید لبو چه می دانید؟
درباره فواید لبو چه می دانید؟

درباره فواید لبو چه می دانید؟

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن
همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ
اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود
الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)
حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند
مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر
نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر