0
ویژه نامه ها

نکاتي پيرامون قرآن خطي کتابخانه‏ي مجلس وقف قرائت امام زمان

در کتابخانه‏ي مجلس شوراي اسلامي، يک جلد قرآن نفيس خطي به شماره 1970 نگهداري مي‏شود که وقف قرائت امام زمان - عجل الله تعالي فرجه الشريف - است. اين قرآن به خط نسخ پخته‏ي ميرزا احمد نيريزي (1) خوشنويس معروف اواخر دوره‏ي صفويه نگاشته شده و دو صفحه‏ي آغازين آن تذهيباتي عالي دارد. واقف اين قرآن، محمدتقي خان از حکمرانان يزد در همان دوره است.
نکاتي پيرامون قرآن خطي کتابخانه‏ي مجلس وقف قرائت امام زمان
نکاتي پيرامون قرآن خطي کتابخانه‏ي مجلس وقف قرائت امام زمان
نکاتي پيرامون قرآن خطي کتابخانه‏ي مجلس وقف قرائت امام زمان

نويسنده: عبدالحسين حائري

اشاره

در کتابخانه‏ي مجلس شوراي اسلامي، يک جلد قرآن نفيس خطي به شماره 1970 نگهداري مي‏شود که وقف قرائت امام زمان - عجل الله تعالي فرجه الشريف - است. اين قرآن به خط نسخ پخته‏ي ميرزا احمد نيريزي (1) خوشنويس معروف اواخر دوره‏ي صفويه نگاشته شده و دو صفحه‏ي آغازين آن تذهيباتي عالي دارد. واقف اين قرآن، محمدتقي خان از حکمرانان يزد در همان دوره است.
علاوه بر آن که موضوع وقف بسيار تازگي دارد، خود اين کتاب مبارک نيز داراي سرگذشتي پر نشيب و فراز است که شمه‏اي از آن، به همراه تصويرهايي از اين کتاب شريف، در اين شماره درج مي‏گردد(2).
در اينجا لازم است که مراتب قدرداني خود را از استاد عبدالحسين حايري رياست محترم کتابخانه‏ي مجلس شوراي اسلامي ابراز داريم که ما را از وجود چنين کتاب شريفي مطلع کردند و در تمام مراحل کار ياور و پشتيبان ما بودند.
در سال 1122 هجري قمري، ميرزا احمد نيريزي - خوشنويس معروف - کتابت يک جلد کلام الله مجيد را با شايستگي تمام به پايان رسانيد و اين کتاب به مالکيت محمدتقي خان، بيگلربيگي دارالعباده‏ي يزد در آمد.
پس از مدتي - که زمان دقيق آن بر ما معلوم نيست - صاحب کتاب يعني محمدتقي خان، تصميم مي‏گيرد که آن را وقف «ناحيه‏ي مقدسه مهدويه» گرداند. پس، وقفنامه‏اي تنظيم گرديد با اين شرط که کتاب بين فرزندان - بزرگتر مقدم بر کوچکتر - دست به دست بگردد تا در زمان ظهور آن حضرت، جهت تلاوت تسليم ايشان شود.
اما از قرار معلوم، پس از درگذشت واقف، در ايام حکمروايي محمد ولي ميرزا، وي اين کتاب را از تصرف متوليان شرعي آن خارج کرده و وقفنامه‏اش را محو ساخته و آن را براي خويش منظور داشته است. چندي بعد، بر اثر اهتمام يکي از پسران واقف به نام عبدالرضا، اين کتاب بار ديگر به ميان خاندان واقف بازمي‏گردد. وي وقفنامه‏ي اصلي را که از بين رفته بود، با همان شرايط پيشين بازنويسي کرده و خود نيز وقفنامه‏ي موکد ديگري بر آن افزوده است. تاريخ تنظيم اين وقفنامه‏ي دوم، ماه محرم سال 1245 هجري قمري است.
حدود نيم قرن بعد، آقاي سيد ابوالحسن حايري زاده نماينده‏ي مردم يزد در دوره‏ي چهارم تا ششم مجلس شوراي ملي (از 1300 تا 1307 شمسي) اين قرآن را در منزل شخصي مي‏بيند، در حالي که جلد آن بر اثر بي‏مبالاتي دارندگانش شکسته و پاره‏اي از اوراق آن صدمه ديده بوده است. پس با اجازه‏ي نگهدارنده‏ي کتاب، جلد آن را تعمير و اوراق آن را مرمت مي‏کند و کتاب را نيز نزد خود نگه مي‏دارد و در دوره‏ي نمايندگي خود به تهران مي‏آورد. از آن جا که در آن زمان تعيين بزرگترين فرزند پسر واقف کاري دشوار بوده و به سبب آشوبهاي زمانه احتمال از بين رفتن کتاب نيز مي‏رفته، وي آن قرآن را نزد کتابخانه‏ي مجلس به امانت مي‏سپارد. اين واقعه، در صورت سيزدهمين جلسه‏ي هيئت مباشرت مجلس (مورخ 19 تير ماه 1304 شمسي) به قرار زير ثبت شده است:
«آقاي حايري زاده نماينده‏ي محترم يزد و عضو (هيئت) مباشرت، يک جلد کلام الله مجيد خطي (قطع رحلي)، خط مرحوم ميرزا احمد نيريزي مورخ 1122 هجري قمري داراي دو ورق مذهبي مقدمه و سيصد و نود و سه (393) ورق مرتب و در آغاز هر ورق نمره زده شده است که جمعا 395 ورق (32 در 21 سانتي‏متر، هر صفحه 12 سطر) مي‏باشد با سر لوحه مذهبي و جلد سوخته ماشي تيره رنگ حاشيه مذهب طلايي که در مقدمه‏ي آن شرح وقف از طريق واقف نوشته شده است؛ و چون جايي امن‏تر از کتابخانه‏ي مجلس سراغ ندارند، کلام الله مجيد مزبوره را تا زمان ظهور حضرت حجة بن الحسن صلوات الله عليه، به رسم امانت در کتابخانه‏ي مجلس سپردند و مطابقا رسيد خدمتشان داده شده است».
در همان ايام، آقاي نقيب زاده به وکالت عده‏اي از مردم يزد، شرحي در باب اين نسخه کلام الله مجيد براي رياست مجلس شوراي ملي مي‏فرستد و خواهان تعقيب حايري زاده مي‏شود. به همراه اين نامه، نامه‏ي ديگري با چند مهر و امضا به مجلس مي‏رسد که در آن ادعا شده بود حايري زاده قرآن را با تغيير جلد آن به کتابخانه‏ي مجلس داده است (3) سر و صداها بدانجا مي‏رسد که آية الله العظمي حاج شيخ عبدالکريم حايري - رحمة الله عليه - از شهر قم نامه‏اي به حايري زاده مي‏نويسند و از او مي‏خواهند که قرآن را از مجلس گرفته و به قم بفرستد.
باري، موضوع اين کتاب در جلسه هيئت رئيسه مجلس به رياست سيد محمد تدين (دوم آبان ماه 1305 شمسي) مطرح مي‏شود و حايري زاده نيز در آن حضور مي‏يابد و در برابر اعضاي هيئت رييسه امر و سوابق آن را به عرض مي‏رساند. حاضران پس از شنيدن گفته‏هاي وي و مشاهده‏ي کتاب، نتيجه‏ي مشاهدات و دقت نظرهاي خود را چنين بيان مي‏کنند که:
اولا، «جلد فعلي کلام الله مجيد، ساخت قديم و در نهايت نفاست است و تهيه مثل آن در اين ايام ممکن نيست و معلوم است که گوشه‏هاي آن، موافق اظهارات آقاي حايري زاده، شکسته بوده و تعمير شده، و صحاف هم به خوبي از عهده اصلاح آن برآمده است».
در ثاني، با توجه به اين که اولاد مرحوم واقف در يزد و خراسان و کرمان و اصفهان و تهران و ساير بلاد به حدي زياده بوده که تعيين اکبر ذکور آن‏ها صعوبت داشته، توافق مي‏شود که «براي حفظ و بقاي کلام الله فوق، محلي مناسب‏تر از کتابخانه‏ي مجلس نيست، زيرا که موجبات حفظ و نگاهداري آن را کاملا فراهم نموده، صندوقچه‏ي آهن و پيشبيني‏هاي لازم را براي جلوگيري از حريق و حوادث ديگر به جهت آن تهيه شده است.»
جوابي نيز براي آقاي نقيب زاده مي‏نويسند و غايله مي‏خوابد. و اما، متن دو وقفنامه‏ي کتاب به قرار زير است:

متن وقفنامه‏ي اول

بسم الله الرحمن الرحيم
1. فاتحه‏ي هر کتاب مستطاب و اساس هر خطاب مقرون به صواب، حمد کريمي است وهاب - عز شانه و جل برهانه - که فرقان
2. حميدش خط نسخ برزبر اولين کشيده و قدرت کامله‏اش نداي معجز اداي «قل لئن اجتمعت الانس
3. و الجن علي ان يأتوا بمثل هذا القرآن، لا يأتون بمثله ولو کان بعضهم لبعض ظهيرا».
4. به گوش اهل هوش رسانيده؛ منزل کتابي است هدايت اياب اعجاز مآب که از خجلت لوامع آن، زبور پر نور بيضاي جهان
5. آراي در ليالي ديجور، چون يد بيضاي موسوي در ايام فرعون کفور، در جيب اختفا؛ و از مهابت بلند آيتش
6. که «ولو ان قرآنا سيرت به الجبال او قطعت به الارض او کلم به الموتي» نيرنگ زمانه‏ي
7. گوناگون و حبال احتيال روزگار بوقلمون چون حبال و عصي سحره‏ي ذوفنون، مصداق «ولا يفلح الساحر حيث اتي»
8. مرسل رسولي بلسان عربي مبين که فتح ابواب از اعشار معشار معجزات باهرات آن سيد بشر و قصص انبياء ماضيه در هر حالي
9. از حالات آن خواجه‏ي کاينات، منطوي و مضم؛ مطلع الانواري که چون به انگشت مبارک اشاره فرمود، ماه ضيا اکتناه
10. از پي تقبيل انامل فيض شواملش لب گشود، و شاهد هدايت معاهد «اقترب الساعة و انشق القمر» از
11. حجاب آغوش قدس به نوش وحي جلوه نمود؛ قبلة الاحراري که چون از بطحاء موصوف و علا هجرت گزيد خانه‏ي قدس
12. آشيانه‏ي «اول بيت وضع للناس للذي ببکة مبارکا و هدي للعالمين» در
13. حرمان مقدمش سياه پوشيده؛ محمد سيد الکونين و الثقلين و الفريقين من عرب و من عجم صلوات الله
14. و سلامه عليه ابدا الابيد و علي آله الابرار الاطهار، افضل ما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم، انک حميد مجيد.
15. و بعد مقصود از تحرير اين کلمات خيريت شهود و تسطير اين کلام صلاحيت آمود، آن که هدايات
16. جليله و توفيقات جميله شامل حال فرخنده فال عالي جاه معلي جايگاه و عظمت حشمت و اقبال دستگاه و ابهت جلالت
17. و بسالت انتباه شوکت و مناعت و نصفت اکتناه ايالت و معدلت و مروت پناه، منبع الجود و الاحساني
18. که از آن نام حاتم از مصحف کرم و کان (4) (؟) آيت کريمه در شأن اوست نازل، خان عظيم القدر و الشأني که اگر احدي
19. نيرنگ مخالفت او را در دل بي‏رنگ نقش سجل بندد، (به) رشته‏ي نفس زنجير دار آن نابکار را در گلو افتد و هر گاه
20. کسي از فرمان واجب الاذعانش اغماض نمايد، به مژگان آن شقاوت توأمان بر مردمک ديده آن ثمره (؟) روان را خنجر کيني
21. گشايد و چنانچه نقض امر مطاعش در خاطر عکس صورت بندد، در حصار آيينه استوار الي الابد الابد
22. محبوس ماند و طريق استخلاص از آن به هيچ وجه نداند؛ (شعر:) سبقت السابقين فما تجازي و جاوزت العلي فلا تعالي / أقلت
23. ملک طرفي في سماء وان طلعت کواکبهن خصالا؛ (بيت) حروف قدر تو را صورت فلک صفري است که
24. عکس قاعده ما بين فتاده از ارقام؛ العظيم العطمطم الناسل من (؟) الجواد السخي الباذل المعظم المفخم الجلاجل، اعني
25. وکلاء اجلاء ذوي العزو الاعتلاء امير الامراء العظام مخدوم الخوانين الکرام محمدتقي خان
26. بيگلربيگي بر وساده‏ي عظمت متکي دار العباده‏ي يزد - دام اقباله العالي - گرديده؛ وقف صحيح شرعي و
27. حبس مخلد مؤبد ديني نمود اين قرآن مجيد و فرقان حميد را - دام عزه و شرفه - بر ناحيه‏ي مقدسه‏ي مهدويه عليه آلاف
28. صلوات و تسليمات و تحيه، مشروط بر آن که وکلاء واقف را عمر شريف (بر) قرار و حيات مستعار پايدار - بلغه الله
29. الي منتهي الاعمار - باشد، خود تلاوت و قرائت نموده ثواب آن را به ناحيه‏ي مقدسه اهداء و اتخاف فرمايند و بعد از
30. وکلاء واقف موفق، اولاد امجاد ذکور به تلاوت آن اشغال نموده ثواب آن را به کيفيت متقدمه اهدا نمايند، اکبر مقدم
31. بر اصغر در هر مرتبه از مراتب در اوان ظهور و افتتاح نور که قائم آل محمد عليه صلوات الله الملک المحمود الاحمد
32. خروج فرمايند، به فرموده‏ي حقيقت امود مبارک عمل نمايند و توليت آن را مفوض فرموده، وکلاء واقف - اوفقه الله تعالي علي
33. المواقف مادام الحيوة - به نفس نفيس خود و بعد از رد زندگاني و وصول بحيات جاوداني، به اکبر اولاد ذکور و هکذا
34. علي النهج المذکور در هر مرتبه الي ان يملأ الله الارض عدلا و قسطا بعد ما ملئت ظلما و جورا، که
35. اختيار در تفويض و توليت تلاوت و غيرهما با برگزيده‏ي حضرت آفريدگار - عليه الصلوة و السلام است؛ و اگر چنانچه در طبقه‏اي از
36. طبقات، قبل از ظهور خليفة الله - عليه التحية و الثناء - وکلاء واقف معظم اليه را - معاذ الله - عقبي نباشد و نسلي نماند،
37. قيام به توليت و قرائت آن مفوض است به عالم رباني و متشرع صمداني که در آن وقف ساکن بلده باشد و عند
38. التعدد و التشاح، به قرعه‏ي شرعيه تميز خواهد يافت که چون ايشان نايب عام امام - عجل الله فرجه - مي‏باشند
39. در خصوص امر مزبور نيز - به ضابطه - نيابت معمول دارند؛ و صيغه‏ي وقفيت بالعربيه و الفارسيه جريان يافت و واقف
40. قرآن مزبور را از ملکيت اخراج و به عنوان توليت متوجه قرائت هستند، وقفا لازما جازما صحيحا شرعيا؛ خرنده و
41. فروشنده و طبع کننده و تغيير دهنده‏ي حرفي از وقفيت مزبوره، ملعون ازل و ابد و در حجيم اليم مخلد باد،
42. بمحمد و آله الاطهار الامجاد!

متن وقفنامه‏ي دوم

هو الواقف علي الضماير
1. بسم الله الرحمن الرحيم. اما بعد حمد الله الواقف علي السراير
2. والصلوة و السلام علي محمد و آله سادات الاوايل و الاواخر، پس مخفي نماناد 3. که اين مجلد کلام الله مجيد را - عز قائله - بندگان جنت مکان غفرت نشان
4. خان سعيد مغفور عليين آشيان، والد ما جد بزرگوار عديم الاقرانم
5. محمدتقي خان - افاض الله علي روحه شآبيب الغفران - وقف صحيح شرعي
6. مؤبد و حبس صريح ملي مخلد فرموده بودند به شرايط مقرره معلومه‏ي
7. مکتوب بر ظهر آن، و نواب محمد ولي ميرزا (در) ايام حکمروايي اين ولا از تصرف
8. متوليان شرعي آن سلسله انتزاع، و وقف نامه‏ي آن را محو ساخته به خاصه
9. خود تصرف نمود؛ در اين وقف که آفتاب رأي همايون پادشاه شريعت پرور
10. بر حقيقت احوال پرتو اطلاع افکند، به اظهار شمول مراحم و عواطف
11. و خاطر مهر انتماء، آن را به جهت اين نيازمند درگاه خدا، ابن المرحوم المعظم
12. عبدالرضا مصحوب سرکار فضايل و فواضل آثار حقايق و دقايق‏
13. شعار شرابع و معالم دثار، علامي فهامي مجتهد الزماني حاجي رجب علي
14. سلمه الله تعالي - انفاذ فرمودند؛ بناء عليه، اين نيازمند هم
15. مجددا آن را به شرايط مقرره‏ي معلومه سر کار جنات مدار واقف
16. معظم بعينها وقف مؤبد صحيح شرعي و حبس مخلد صريح ملي
17. نمودم و جميع شرايط مقرره را در وقف ثانوي آن مراعات
18. کردم، وقفا مطابقا لما وقف الواقف المعظم و حبسا
19. موافقا له حاويا لشرايطه من امتناع الاشتراء و البيع و الرهن و الهبة؛
20. و جرت الصيغة الشرعيه بالعربيه و الفارسيه؛ فمن بدله بعد
21. ما سمعه، فانما اثمه علي الذين يبدلونه؛ و حرر في شهر محرم الحرام سنة 1245.
با تشکر از استاد عبدالحسين حائري

پی نوشت:

1- ميرزا احمد بن شمس الدين محمد نيريزي از نسخ نويسان معروف قرن دوازدهم هجري است که خوشنويسي را نزد محمدصادق ارجستاني و محمدابراهيم قمي آموخته و از حدود سال 1100 ه. ق در اصفهان مقيم شده است. وي عمر خويش را به تحرير قرآن و ادعيه و صحايف به سر برده و 99 مجلد قرآن کريم و 77 صحيفه و تعداد زيادي ادعيه و مرقعات از آثار قلمي او ديده شده است. تاريخ نگارش اين آثار بين 1094 تا 1177 ه. ق است. گويند هر چه از «مبالغ خطير حق الکتابه» به دست مي‏آورد، به اندکي قناعت مي‏کرد و بقيه را انفاق فقرا مي‏ساخت. (ر. ک: احوال و آثار خوشنويسان، مهدي بياني، جلد چهارم، ص 1041 - 1029).
2- اين مختصر، به کمک نسخه‏ي ناقص و منحصر به فرد «صورت جلسه‏هاي هيئت رئيسه مجلس شوراي ملي» (دوره‏ي ششم) که در کتابخانه‏ي مجلس نگهداري مي‏شود با استفاده از محتواي وقفنامه‏هاي اول و دوم کتاب فراهم آمده است.
3- هر دوي اين نامه‏ها در کتابخانه‏ي مجلس موجود است.
4- عبارت وقفنامه در اينجا و چند سطر بعد کمي مغشوش است و اصلاح آن ممکن نيست.

منبع: ميراث جاويدان


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی
بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

بهترین توشه دنیا/ آیت الله مجتهدی تهرانی

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»
نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

نماهنگ معرفی مستند «در لباس سربازی»

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟
مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

مسواک نزدن چه عوارضی به دنبال دارد؟

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ
آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

آشپزی | طرز تهیه کیک ران مرغ

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)
اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

اخراج ماشاریپوف به خاطر خطا به روی کامیابی نیا(با کمک VAR)

فواید و مضرات خوردن شیر موز
فواید و مضرات خوردن شیر موز

فواید و مضرات خوردن شیر موز

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی
راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

راز سنگرهای عشق/ محمد اصفهانی

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل اول آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس
گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

گل دوم آل‌کثیر به پاختاکور برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس
عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

عیسی آل کثیر و دو گل زیبا برای پرسپولیس

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟
مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

مصرف بیش از اندازه چای سیاه چه عوارضی دارد؟

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور
خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

خلاصه بازی پرسپولیس 2-0 پاختاکور

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل
راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

راهکارهای طبیعی برای درمان درد مفاصل

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی
مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

مواد غذایی تقویت کننده سیستم گوارشی

درباره فواید لبو چه می دانید؟
درباره فواید لبو چه می دانید؟

درباره فواید لبو چه می دانید؟

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن
همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

همه چیز درباره کاشت ابرو و مزایای آن

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ
اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

اختلاف ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان از کجا آغاز شد؟ / جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قره‌باغ

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود
الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

الگوی طاسی مردانه چیست و چه عواملی باعث طاسی می‌شود

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)
حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

حکمت | مسلمان بی دین! (استاد توکلی)

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند
مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

مدیرعامل استقلال برکنار شد / بیانیه هیئت مدیره استقلال درباره دلایل برکناری سعادتمند

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر
نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر

نماهنگ | دور از تو با این که ضرر کردم / محمد حسین پویانفر