0
ویژه نامه ها

جامعیت و کمال دین(1)

در اینکه اسلام، از نظر پیروان‏آن، دینی جامع و کامل است،جای گفتگو نیست. قرآن کریم‏می‏فرماید: الیوم یئس‏الذین کفروا من‏دینکم فلاتخشوهم واخشون الیوم‏اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم‏نعمتی و رضیت لکم‏الاسلام دینا (1) «امروز کافران از دین شما نومید شدند. از آنها نترسید و ازمن بترسید. امروز دین شما راکامل کردم و نعمتم را بر شماتمام ساختم و به اسلام، بعنوان‏دین شما راضی شدم
جامعیت و کمال دین(1)
جامعیت و کمال دین(1)
جامعیت و کمال دین(1)

نويسنده:دکتر احمد بهشتی
در اینکه اسلام، از نظر پیروان‏آن، دینی جامع و کامل است،جای گفتگو نیست. قرآن کریم‏می‏فرماید:
الیوم یئس‏الذین کفروا من‏دینکم فلاتخشوهم واخشون الیوم‏اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم‏نعمتی و رضیت لکم‏الاسلام دینا (1)
«امروز کافران از دین شما نومید شدند. از آنها نترسید و ازمن بترسید. امروز دین شما راکامل کردم و نعمتم را بر شماتمام ساختم و به اسلام، بعنوان‏دین شما راضی شدم.»
آن روزی که کفار از دین‏مسلمانان نومید شدند وامیدهای آنان بر باد رفت، چه‏روزی بود؟ آن روز، که دین به‏کمال و تمامیت رسید و خداوندخشنود شد از اینکه اسلام، دین‏بشریت‏باشد، کدامین روز بود؟
آیا روز یاس، همان روز اکمال‏و اتمام است؟ مفسران کلام‏الهی‏پذیرفته‏اند که این دو، در یک روزبوده است.
اماآیا روزی که آیه نازل شد،همان روز یاس کفار و اکمال دین‏و اتمام نعمت‏بود؟
علامه طباطبایی، مفسربرجسته عالم اسلام، در تفسیرمحققانه خود به نقد نظریات گوناگون،برخاسته و با کنکاشی عمیق در تعیین‏روز نزول آیه و روز اکمال و اتمام،سرانجام به نظریه‏ای رسیده که درخورتامل است.
احتمالات مورد نقد و نظر به قرار زیرند:
1- مقصود از آن روز، روز معینی‏نیست; بلکه مقصود زمانی است که بابعثت پیامبر و دعوت او، اسلام ظهورمی‏کند و شجره طیبه آن می‏روید و به‏رشد و پویایی می‏پردازد.
این احتمال درست نیست. زیرا ظاهرآیه، این است که در روز نزول آیه مورد بحث، مسلمانان، دینی داشته‏اند که کفاردر انتظار زوال آن بوده و مسلمین از آنهابیم و هراس داشته‏اند و این، با آغازظهور اسلام سازگار نیست.
2- مقصود، روز فتح مکه است. چراکه در آن روز خداوند، نیرنگ مشرکان‏قریش را باطل کرده، و شوکت و صلابت‏آنها را درهم شکست و بنیان دینشان راویران کرد از این رو امید خود را از دست‏دادند و دانستند که توان مبارزه با اسلام‏و جلوگیری از پیشرفت آن را ندارند.
این احتمال با جمله «الیوم اکملت‏لکم...»، که از سیاق آیه، وحدت «روز»استفاده می‏شود، سازگار نیست. چرا که‏روز فتح مکه، روز اکمال دین و اتمام نعمت نیست، بلکه دین هنوز مراحلی‏دیگر را طی می‏کند.
3- مراد از «الیوم‏»، روز نزول آیه‏برائت است که اسلام گسترش یافته وآثار شرک، محو، و آداب و سنن‏جاهلیت فراموش گردید و در اماکن‏مقدس، هیچ مشرکی دیده نشد و هیچ‏یک از شعایر شرک، در مقابل شعایرتوحیدی خودنمایی نکرد.
اما این نیز به مفهوم اکمال دین و اتمام‏نعمت نیست.
نزول آیه برائت، به سال نهم هجری‏مربوط است; (2) حال آنکه پس از نزول آن آیه کریمه، آیات بسیاری در زمینه حلال‏و حرام نازل گردیده که تا ارتحال جانگداز نبی‏اکرم(ص) ادامه داشت. درسوره مائده که آخرین سوره نازل شده‏بر پیامبر است، همچنان آیات بسیاری‏در زمینه حلال و حرام وجود دارد.
4- با توجه به اینکه احتمالات‏سه‏گانه فوق مردود است، این احتمال‏می‏ماند که مراد از «الیوم‏»، همان روزی‏است که آیه «الیوم یئس‏الذین کفروا ...»نازل شده است.
همه مفسران، جمله‏های: «الیوم‏یئس‏الذین کفروا» و «الیوم اکملت لکم‏دینکم ...» را به یکدیگر مربوط می‏دانند.اگر آن روز، نه روز فتح مکه و نه روزنزول آیه برائت، نبوده است، پس چه‏بوده است؟! آیا روز عرفه یعنی روز نهم‏ذی‏الحجه سال دهم هجری؟ مگر درروز عرفه آن سال چه اتفاقی افتاده که‏کفار را مایوس کرده و اکمال دین و اتمام‏نعمت را باعث‏شده باشد؟!
کفار قریش که در روز فتح مکه (سال‏هشتم) مایوس شده بودند. کفار عرب‏هم با نزول آیه برائت در سال نهم‏مایوس شده‏اند و مراد، یاس همه کفارعالم هم نمی‏تواند باشد زیرا، قطعا درروز عرفه سال دهم هجرت که مسلمانان‏در مناسک حج هستند، اتفاقی جهانی‏نیفتاده و کفاری که خارج ازجزیرة‏العرب هستند، هنوز دارای‏شوکتند و از دین و آیین خود مایوس‏نشده‏اند.
پیامبراکرم(ص) پیش از آن،دستورهای فراوانی در زمینه فرایض‏دینی و از جمله حج صادر فرموده وآنچه در روز عرفه بیان کرده، تنها حکم‏حج تمتع بوده که آن هم بعد از رحلت‏آن حضرت مهجور شد. در این صورت،آموزش حج تمتع، نمی‏توانسته موجب‏اکمال دین باشد. بعلاوه بیان حکم حج،چه ارتباطی با یاس کفار دارد؟
نمی‏توان ادعا کرد که در روز عرفه،بقایای احکام اسلامی نازل شد و دین بابیان احکام باقی‏مانده، به اکمال و اتمام‏رسید، زیرا بعد از روز عرفه هم، احکام‏دیگری همچون آیات مربوط به "کلاله"و "ربا" نازل شده است.
بنابراین بی‏شک، مراد، روز غدیراست. هجدهم ماه ذی‏الحجه سال دهم‏هجری، همان روزی که پیامبر اکرم درمراجعت از سفر حج، در غدیر خم،نزول اجلال فرموده در میان جمعیت‏انبوه مسلمانان، علی(ع) را به خلافت وامامت‏برگزید. این احتمال با روایات هم‏موافق است. اینک جای این سؤال است‏که نصب امام و تعیین جانشین پیامبر چه تاثیری در یاس کفار، اکمال دین،اتمام نعمت و خشنودی خدا داشته است؟!
در حقیقت‏باید روشن شود چه‏اتفاقی افتاده که چهار خاصیت‏بسیارمهم و سرنوشت‏ساز دارد:
1 - یاس کفار
کفار برای طرد اسلام از صحنه‏زندگی مردم، توطئه‏ها کردند، خون دلهاخورده و کشته‏ها دادند و گرچه دربسیاری میادین، شکست‏خوردند اماقطعا هنوز مایوس نشده بودند. آنان امیدداشتند که با رحلت پیامبر خدا، امت‏اسلام متلاشی شده و تعلیمات اسلامی‏به فراموشی سپرده شود.
تنها نقطه امید کفار همین بود. ولی‏اگر خداوند برای دوران پس از رحلت‏پیامبر، رهبر و امامی بر مردم‏بگمارد که کار حفظ دین،تدبیر امور و ارشاد امت راهمچون خود پیامبر دنبال کندو بقای حکومت اسلامی درمسیر صحیح، تضمین شود، آخرین امید کفار نیز مبدل به‏یاس خواهد شد. در این‏صورت ترس از کفار معنی‏ندارد. ولی باید از خداترسید. یعنی مؤمنان باید درامر خلافت که‏امید کفار را ازمیان برده،از خدابترسند وکاری نکنند که خدا را به خشم آرند.
2 و 3 - اکمال دین و اتمام نعمت:
اکمال و اتمام از نظر معنی به هم‏نزدیکند. راغب اصفهانی، "کمال" شی‏ءرا، حاصل شدن هدف آن و "تمام" شی‏ءرا، رسیدن آن به حد و مرتبه‏ای می‏داندکه نیازی به خارج از خود نداشته باشد. (3)
محققان با الهام گرفتن از آیات قرآن،"تمام" و "کمال" را اینگونه تحلیل‏کرده‏اند:
برخی از امور به گونه‏ای هستند که بابودن همه اجزا، اثر بر آنها مترتب‏می‏شود و بدون یکی از آنها، مترتب‏نخواهد شد. مانند روزه، که اگر در یک‏جزء از اجزای روز، ترک امساک شود،باطل است. در اینجا واژه "تمام" به کارمی‏بریم. مثل «اتمواالصیام الی‏اللیل‏»(الانعام 115) روزه را تا شب به اتمام‏برسانید. در مورد اجزای نماز نیزاینگونه است. اگر کسی یک جزء واجب‏از نماز را عمدا به جای نیاورد، نمازش‏ناقص است و اثری بر آن مترتب نیست.
برخی دیگر، اموری هستند که اثر،وابسته به حصول همه اجزاء در آنهانیست. بلکه هر جزئی، اثری دارد. مانندروزه ماه رمضان که روزه هر روز، اثری‏دارد و اثر مجموع روزه‏های یک ماه،مجموعه آثار هر روز است. در اینجا ازواژه "کمال"استفاده می‏کنیم. مثل: «من‏لم‏یجد فصیام ثلاثة ایام فی‏الحج و سبعة اذ ارجعتم تلک عشرة کاملة‏» (البقره 196)در این آیه از کسی که پول قربانی ندارد،خواسته شده که سه روز در حج و هفت‏روز بعد از مراجعت، روزه بگیرد تا ده‏روز کامل شود.
آنچه در روز غدیر، اتفاق افتاده، دووجهه دارد: هم "کمال دین" و هم "تمام نعمت" است. یعنی دین به منزله یک"کل استغراقی"، تلقی شده و مشتمل بردستورهایی است که هر کدام، هدف‏خاصی دارد و "هدف مجموع"، مجموع‏اهداف یکایک دستورها است.اینجاست که حادثه مورد نظر، دستورمهمی بر دستورهای دین افزوده و آن را کامل کرده است. و اگر آن حادثه نبود،دین کامل نشده بود. گو اینکه به قول طبری دستورهای دیگری هم بعد از این‏قضیه ممکن است نازل شده باشد، اما آنها در کمال دین نقشی ندارند. ولی این‏حادثه خاص، موجب کمال دین است.
و اما نعمت چیست که اگر این حادثه‏نبود، ناتمام می‏ماند و عینا مانند نماز یا روزه‏ای بود که مکلف، آن را قطع‏می‏کرد و به پایان نمی‏برد و اگر این حادثه باشد، همچون نمازی است که‏«اولهاالتکبیر و آخرهاالتسلیم‏» و سایر اجزا نیز هر کدام به جای خود است؟
این نعمت، نعمت "ولایت" است.یعنی ولایت‏خدا، رسول و اولی الامر.پس دین بدون "ولایت"، همچون کالبدی بی‏روح است و اما ولایت هم‏تنها به ولایت‏خدا تمام نمی‏شود و الزاما باید به ولایت رسول پیوند یابد. ولایت‏رسول هم لازم است، اما تمام نیست.زمانی تمام می‏شود که ولایت اهل‏بیت(ع) را در پی داشته باشد.
4 - دین پسندیده (رضیت لکم الاسلام دینا):
معلوم می‏شود آن دینی که از نظرتشریع به کمال نرسیده و از نظر نعمت"ولایت"، تمام نیست، مرضی وپسندیده خدا نیست و به همین جهت‏است که به دنبال یاس کفار، اکمال دین‏واتمام نعمت فرمود: «و رضیت‏لکم‏الاسلام دینا» و بدین ترتیب وعده‏ای‏که خدا در سوره نور داده بود، در سوره‏مائده تحقق یافت:
وعدالله‏الذین آمنوا منکم و عملواالصالحات لیستخلفنهم فی‏الارض کمااستخلف‏الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم‏الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم‏امنا یعبدوننی لایشرکون بی‏شیئا (4)
«خداوند به آنهایی از شما که ایمان‏آورده و عمل صالح انجام داده‏اند، وعده‏داده‏است که آنها را در روی زمین خلیفه‏کند. همانگونه که پیشینیان آنها را خلیفه‏کرد و دینشان را که برایشان پسندیده‏است، برای آنها استوار و متمکن سازد وخوف آنها را مبدل به امن کند که مرابپرستند و چیزی شریک من قرارندهند.»

چگونگی جامعیت و کمال

با عنایت‏به آیه سوم سوره مائده ومضامین دیگر اسلامی، هیچ مسلمانی‏نیست که دین را ناقص - اعم از "ناتمام"یا " غیرکامل" - بداند.
دین، شجره طیبه‏ای است که به‏اعتبار "نعمت"، تام و تمام و به اعتبار جنبه‏های اعتقادی و اخلاقی و فقهی،"کامل" است.
این مطلب، به طور قطع مورد قبول‏همه مذاهب اسلامی است. اگر اختلافی‏درباره آن باشد در این است که آیا آنچه‏دین را کامل و نعمت را تمام کرده، قضیه‏مهم غدیرخم بوده است، یا قضیه‏ای‏دیگر؟!

جامعیت و کمال دین در چیست؟!

قدر مسلم این است که دین، نسبت‏به آنچه در قلمرو آن باشد، ساکت نیست‏و از این حیث، جامع و کامل است. اماآیا سیاست، امامت و رهبری امت، به‏دین مربوط است‏یا نه؟ آیا امور دنیوی‏بشر در قلمرو دین است‏یا نه؟ و آیا دین‏در این امور، سکوت کرده یا خیر؟! آیادین، اخروی است‏یا دنیوی؟ و یا هم‏دنیوی و هم اخروی است؟ آیا کاری به‏دنیای مردم نداشته و دنیا را به قیصرها وآخرت را به پیامبران واگذارده است؟! یااینکه همچون برهان برخی فلاسفه برنبوت، بگوییم که پیامبران آمده‏اند تا تنهاروابط اجتماعی مردم را درست کنند وجلو تعدیات و تجاوزات را بگیرند؟
بسیار دشوار بلکه محال است که‏بگوییم: دین فقط دنیوی یا فقط اخروی‏است. چرا که دنیا مقدمه و مزرعه‏آخرت و آخرت، نتیجه و ثمره دنیاست.و بنابراین، دین نمی‏تواند دنیوی محض‏یا اخروی محض باشد.
پس جامعیت دین به این است که هم‏به دنیای مردم نظر داشته باشد و هم به‏آخرت آنان. آن هم نه به گونه‏ای که میان‏دنیا و آخرت، دیواری به ضخامت دیوارچین قرار دهد و برای هر یک، بدون‏ارتباط به یکدیگری برنامه‏ریزی کند.
به هرحال، هیچ مسلمانی در مساله‏جامعیت و کمال دین، بحث کبروی‏ندارد. اما به لحاظ صغروی و مصداقی‏جای بحث است که مرز دین تاکجاست؟ دین اگر نسبت‏به مسایل درون‏مرزی خود سکوت کرده باشد، هرگزنمی‏تواند تام و کامل باشد. اما اگر نسبت‏به مسایل برون مرزی خود سکوت کند،به تمامیت و جامعیت آن، لطمه‏ای واردنمی‏شود. گرچه ممکن است‏به قاعده‏لطف، در مسایل برون مرزی خود نیزوارد شود و راه را بر انسانها بگشاید.چنانکه داود(ع)، زره می‏بافد و این‏صنعت را که به حکم «و علمناه صنعة‏لبوس‏» (5) از خدا آموخته، به مردم نیزمی‏آموزد، یا نوح کشتی می‏سازد وصنعت کشتی‏سازی را - اگر نگوییم‏ابداع می‏کند - رونق می‏بخشد و زمینه‏پیشرفت آن را فراهم می‏سازد. یوسف،مدیریت کشاورزی مصر را بر عهده‏می‏گیرد و کشوری را با همسایه‏های آن‏در قحطسالی هفت‏ساله از خطرگرسنگی و نابودی نجات می‏بخشد و...
موسی به قارون می‏گوید: «و ابتغ فیماآتاک الله الدار الآخرة و لاتنس نصیبک‏من‏الدنیا و احسن کما احسن‏الله الیک‏» (6)
دین از بشر نمی‏پذیرد که آخرت‏خود را به دنیا بفروشد و دنیا را هدف‏نهائی قرار داده، آخرت را فدای دنیا کندچرا که خداوند فرموده است: «اولئک‏الذین اشتروا الحیاة الدنیا بالآخرة‏» (7)
دین، سعادت دنیا و آخرت مردم رامی‏خواهد و در دعاهای قرآنی آمده‏است که: «ربنا آتنا فی‏الدنیا حسنة وفی‏الآخرة حسنة و قنا عذاب النار» (8)
دنیای منهای آخرت در نظر دین،متاع غرور و کالای فریب است و به‏همین جهت فرمود: «و ماالحیاة الدنیا الامتاع الغرور» (9)
از نظر دین، دنیا محل عبور و آخرت‏محل استقرار است. علی(ع) فرمود:«انما الدنیا دار مجاز و الآخرة دار قرار فخذوامن ممرکم لمقرکم و لاتهتکوا استارکم عندمن یعلم اسرارکم و اخرجوا من‏الدنیاقلوبکم من قبل ان‏تخرج منها ابدانکم‏». (10)
باید از این دنیا توشه برگرفت ونبایدپیش خدا پرده‏دری کرد. باید قبل ازخروج بدن، دل را از این دنیا خارج کرد.دنیایی که از آن به عنوان راه آخرت ووسیله رشد و تزکیه و استکمال انسانهامورد استفاده قرار گیرد، درخور ستایش‏است، نه در خور مذمت. از این روامیرالمؤمنین(ع) شخصی را که زبان به‏مذمت دنیا گشوده بود، ملامت کرد وفرمود: «اتغتر بالدنیا ثم تذمها ان‏الدنیا دارصدق لمن صدقها و دار عافیة لمن فهم عنهاو دار غنی لمن تزود منها و دار موعظة‏لمن‏اتعظ بها مسجد احبآءالله و مصلی‏ملائکة‏الله و مهبط وحی‏الله و متجر اولیاءالله...» (11)
اما دنیایی که هدف باشد (و نه وسیله‏رشد و تهذیب و استکمال،) هم خودش بی‏اعتبار است و هم دارنده آن. از این‏روعلی(ع) درباره آنان می‏فرماید:«یتنافسون فی دنیا دینة و یتکالبون علی‏جیفة مریحة‏» (12) بر سر دنیای دون بریکدیگر پیشی گیرند و چون سگها این‏مردار گندیده را از هم می‏ربایند.
آری دنیای بی‏هدف، پست و دنی‏است و حکم مردار متعفن دارد ودنیاداران همچون سگان لاشخورند.

قلمروی دین؟!

با توجه به اینکه دنیا مقدمه آخرت وراهی برای رسیدن به آن است، می‏توان گفت که اصولا همان‏طور که دین‏نمی‏تواند نسبت‏به مساله‏ای از مسایل‏اخروی بی‏تفاوت باشد، نسبت‏به‏مساله‏ای از مسایل دنیوی نیز نمی‏تواندبی‏تفاوت باشد.
موجودی که فرزند این دنیاست و ازراه دنیا متوجه آخرت می‏گردد، به هیچ‏وجه نمی‏تواند بیگانه از دنیا باشد،چنانکه بیگانه از آخرت نیست. علم،فرهنگ، تمدن، حکومت، سیاست،اقتصاد، هنر، صنعت، کشاورزی،دامداری، خانواده، اجتماع و فرد، به‏اعتباری، در قلمرو دین هستند و طبیعی‏است که دین جامع و کامل باید در باب‏همه آنها قانون و ضابطه بدهد. بشر درحقوق و اخلاق و عبادات، نیازمند دین‏است. درست است که بشر با عقل‏عملی خود، حسن و قبح افعال و مبانی‏بسیاری از بایدها و نبایدها را - اگراشعری فکر نکنیم - درک می‏کند و طبعابه درک مسایلی از اخلاق، عبادات وحقوق نایل می‏شود. ولی این اندازه‏برای اخروی شدن دنیا و برای اینکه‏جریان زندگی دنیا به سلامت آخرت‏منتهی شود، کافی نیست و لذا علاوه برحجت‏باطن (عقل)، به حجت ظاهر(انبیاء و اولیاء) نیازمندیم.
اگر دین، طرفدار اعتکاف در غار،رهبانیت، زهد خشک صوفیانه،تجردگرایی قلندرانه و گریز از کار وتلاش و اجتماع و سیاست و فلاحت وصنعت بود و زندگی استثنایی وغیرطبیعی مرتاضان را معرفی می کرد، آنگاه حق داشتیم برای‏دین، مسایل برون مرزی و درون مرزی‏درست کنیم و دین جامع و کامل رامحدود به مسایل خاصی درخوررهبانیت، ترک دنیا، تجرد، نفرت و گریزبدانیم.
اما می‏دانیم که اسلام غیر از این‏است. ریاضت اسلام، روزه واجب‏رمضان است و اعتکاف مستحب اسلام،سه روز ماندن در مسجد است ورهبانیت آن، جهاد می‏باشد. چنانکه‏پیامبر به عثمان‏بن مظعون که به خاطرمرگ فرزند و از شدت حزن، در کنج‏خانه عزلت گزیده و به عبادت پرداخته‏بود فرمود: «یاعثمان ان‏الله تبارک و تعالی‏لم‏یکتب علیناالرهبانیة انما رهبانیة امتی‏الجهادفی سبیل‏الله‏» (13) بدین‏ترتیب، هیچ امری ازامور دنیا و هیچ عملی از اعمال بشر درحیات این دنیا، خارج از قلمرو دین‏نیست. در این موضوع، هیچ فرقی بین‏مسایل فردی، خانوادگی و اجتماعی‏نیست و صد البته برخی از مسایل به‏خاطر اهمیتی که دارند، ضمن اینکه درقلمرو دین هستند، در درجه اول اهمیت‏قرار دارند.
اصولا نباید فراموش کرد که در قرآن‏کریم پیامبرگرامی اسلام به عنوان تزکیه‏کننده و تعلیم‏دهنده معرفی شده.چنانکه می‏فرماید: «و یزکیهم ویعلمهم‏الکتاب و الحکمة‏» (14) دین‏مبین‏اسلام تمام ابعاد وجودی انسانها اززمان انعقاد نطفه - بلکه قبل از آن - تاکودکی، جوانی، پیری، مرگ، پس ازمرگ را مورد توجه قرار داده و با دیدی‏وسیع، با تعلیم و تزکیه انسان، تمام‏مراحل وجود و همه علل و شرایطتکاملی از جمله اصلاح محیط اجتماعی‏را مد نظر قرار داده برای رشد معنوی وتربیت او به نحوی بهتر و پسندیده‏تر،برنامه‏ریزی می‏کند، طبیعی است که‏تشکیل حکومت صالح نیز نمی‏تواند ازمسایل برون دینی باشد. دینی که حتی مساله مضمضه و استنشاق و ازاله‏موهای زاید و ناخنها و نظافت‏بدن را ازیاد نبرده، چگونه ممکن است در مساله‏حکومت که از اهم مسایل دنیوی واخروی بشر است، ساکت مانده و دم‏فرو بسته باشد؟! و مگر ساکت مانده‏است؟!

پی‏نوشت‏ها:

1) المائده / 3.
2) منتهی‏الامال، وقایع سال نهم هجری
3) المفردات فی غریب‏القرآن: تمم، کمال.
4) النور/ 55.
5) الانبیاء/ 80
6) المقصص، 77.
7) البقره، 86.
8) البقره، 201.
9) آل عمران، 185.
10) نهج‏البلاغه، خطبه 203.
11) نهج‏البلاغه، حکمت 131.
12) نهج‏البلاغه، خطبه 151.
13) سفینة‏البحار: رهب.
14) الجمعه/ 2.

منبع: فصلنامه کتاب نقد


نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
فراز زیبای سوره نجم/ استاد شعیشع
فراز زیبای سوره نجم/ استاد شعیشع

فراز زیبای سوره نجم/ استاد شعیشع

میوه آرائی | هنر طراحی گل از خربزه
میوه آرائی | هنر طراحی گل از خربزه

میوه آرائی | هنر طراحی گل از خربزه

احتمال حمله نظامی به ایران؟!
احتمال حمله نظامی به ایران؟!

احتمال حمله نظامی به ایران؟!

بر دلم ترسم بماند آرزوی کربلا/ مرحوم کافی
بر دلم ترسم بماند آرزوی کربلا/ مرحوم کافی

بر دلم ترسم بماند آرزوی کربلا/ مرحوم کافی

جلوه های نهضت عاشورا در دفاع مقدس
جلوه های نهضت عاشورا در دفاع مقدس

جلوه های نهضت عاشورا در دفاع مقدس

دردونه حسین/ نریمان پناهی
دردونه حسین/ نریمان پناهی

دردونه حسین/ نریمان پناهی

امسال عراق زائر خارجی نمی پذیرند !
امسال عراق زائر خارجی نمی پذیرند !

امسال عراق زائر خارجی نمی پذیرند !

ای عزیزدلم ای بابای شهیدم/ نریمان پناهی
ای عزیزدلم ای بابای شهیدم/ نریمان پناهی

ای عزیزدلم ای بابای شهیدم/ نریمان پناهی

حکمت؛ وظیفه عالمان در قبال بی عدالتی
حکمت؛ وظیفه عالمان در قبال بی عدالتی

حکمت؛ وظیفه عالمان در قبال بی عدالتی

ورود اسرا به شام/ دکتر رفیعی
ورود اسرا به شام/ دکتر رفیعی

ورود اسرا به شام/ دکتر رفیعی

روضه امام حسین علیه السلام/ سیدرضا نریمانی
روضه امام حسین علیه السلام/ سیدرضا نریمانی

روضه امام حسین علیه السلام/ سیدرضا نریمانی

عاشق فقط به دیده گریان دلش خوش است/ سیدرضا نریمانی
عاشق فقط به دیده گریان دلش خوش است/ سیدرضا نریمانی

عاشق فقط به دیده گریان دلش خوش است/ سیدرضا نریمانی

روایتی زیبا از زندگی یکی از فاتحان خان طومان
روایتی زیبا از زندگی یکی از فاتحان خان طومان

روایتی زیبا از زندگی یکی از فاتحان خان طومان

ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره اعراف
ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره اعراف

ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره اعراف

ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره انعام
ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره انعام

ترتیل قرآن کریم/ محمود شحات انور: سوره انعام

با مضرات کشیدن قلیان آشنا شوید
با مضرات کشیدن قلیان آشنا شوید

با مضرات کشیدن قلیان آشنا شوید

خلاصه بازی لیدز یونایتد 4 - فولام 3
خلاصه بازی لیدز یونایتد 4 - فولام 3

خلاصه بازی لیدز یونایتد 4 - فولام 3

حکمت | عطر خوشبو (استاد هاشمی نژاد)
حکمت | عطر خوشبو (استاد هاشمی نژاد)

حکمت | عطر خوشبو (استاد هاشمی نژاد)

خلاصه بازی دورتموند 3 - مونشن گلادباخ 0
خلاصه بازی دورتموند 3 - مونشن گلادباخ 0

خلاصه بازی دورتموند 3 - مونشن گلادباخ 0

شناسایی پیکر شهید مسیحی پس از ۴ دهه
شناسایی پیکر شهید مسیحی پس از ۴ دهه

شناسایی پیکر شهید مسیحی پس از ۴ دهه

خلاصه بازی منچستریونایتد 1 - کریستال پالاس 3
خلاصه بازی منچستریونایتد 1 - کریستال پالاس 3

خلاصه بازی منچستریونایتد 1 - کریستال پالاس 3