0
ویژه نامه ها
و هو العلی - ویژه نامه عید سعید غدیر خم

و هو العلی - ویژه نامه عید سعید غدیر خم

شنبه، 3 شهريور 1397
مولودی های عید سعید غدیر خم

مولودی های عید سعید غدیر خم

پنجشنبه، 24 مرداد 1398

دیدگاه آیت الله جوادی آملی در باب عقل نظری و عملی

آراء استاد جوادی آملی درباره عقل

گاهی اوقات هوا و هوس و دلبستگی به تمنیات دنیوی به قدری شدید است که کار عقل عملی را مختل می نماید. از این رو انگیزه برای کارهای پسندیده ضعیف می گردد.
آراء استاد جوادی آملی درباره عقل
به نظر می رسد که جامعیت و گستره دیدگاه مرحوم ابن سینا و در ادامه، استاد جوادی آملی بیشتر از دیدگاه دیگران است. زیرا درست است که عقل در حیطه ادراکی فعالیت دارد اما اگر دست آن از تدبیر و نظارت امور عملی قطع گردد، محرک انسان به سوی کارها و متصدی آن، کدام یک از قوای نفس خواهد بود؟
 
به تعبیر برخی بزرگان «عقل حکم چراغ را دارد برای ماشین زندگی ما. اما آنچه حرکت می دهد غرایز و امیال ماست. تا یک میلی نداشته باشیم فعالیت نمی کنیم. » در این صورت باعث امیال به سوی فعالیت ها کیست؟ ممکن است گفته شود شهوت و غضب و هوی و هوس باعث است. در این صورت باعث امیال به سوی خوبی ها و افعال پسندیده کیست؟ آری همه قوا چه ادراکی و چه تحریکی همه از شئون نفس است. اما در هر صورت محرک انسان به سوی افعال اگر عقل نباشد کدام یک از قوای نفس، متصدی این کار است؟ در یک مجلس که بزرگ و کوچک در آن اجتماع نموده اند چرا یک کودک در مرئی و منظر جمع، کارهای کودکانه‌ای انجام میدهد که هیچ فرد بالغ و فهیمی در آن مجلس چنین کارهایی را نمی کند؟ چون شوق و نفع کودک، کودکانه است و نفع و شوق بزرگ چیز دیگر است. با نگاهی به روایات در باب عقل، این حقیقت روشن می گردد که دامنه کارکرد عقل در روایات، بیشتر از قلمرو ادراک صرف مطرح شده است و به نوعی امور عملی نیز در حیطه کار عقل واقع شده است. (که این مطلب در فصل تفکر عقلی در روایات بررسی خواهد شد.)
 
با توجه به این که حقیقت نفس یک حقیقت تشکیکی بین مراتب رفیع و والا و مراتب دنی و نازل است، در عین وحدت نفس؛ از این رو آنس نفس با امور طبیعی و حشر آن با مسائل دنیوی گونه ای میل را در آن ایجاد می کند که هوا و هوس و در تعبیر قرآنی «نفس اماره» خوانده شده است. از سوی دیگر، آشنایی نفس با حقایق علوی و فطرت خداجو و مراتب عالی نظام هستی و غیب عالم، خواست های دیگری در نفس ایجاد می نماید که از آن، به خداخواهی و در بیان قرآنی، «نفس مطمئنه» تعبیر شده است و آنچه عقل نظری از حقایق و معارف از هست ها و نیستها درک می کند، در صورتی که متناسب با امور جزئی و فعل و انفعال دنیوی بدنی آنچه را که در قالب بایدها و نبایدها به کار می گیرد، این بخش را عقل عملی بنامیم.
 
به طور خلاصه می توان محرک و انگیزه انسان به سوی افعال ناشایست را هم سویی نفس با امور طبیعی یا هوی و هوس نامید و محرک و انگیزه انسان به سوی کارهای ارزشی و پسندیده را اندیشه و درک روشن نفس توسط عقل نظری دانست؛ به گونه ای که فهم درست از هستها بتواند در قالب بایدها در آید. اینجاست که عقل عملی دست به کار می شود و فرآیند عمل را مدیریت می کند. حال ممکن است سؤالی مطرح شود که آیا کفار و مشرکین و انسانهای منحرف، از عقل نظری بی بهره اند که در بخش عقل عملی انگیزه کارهای شایسته را ندارند؟
 
در پاسخ باید گفت: گاهی اوقات هوا و هوس و دلبستگی به تمنیات دنیوی به قدری شدید است که کار عقل عملی را مختل می نماید. از این رو انگیزه برای کارهای پسندیده ضعیف می گردد. در صورتی که راه های جولان هوی و هوس مسدود گردد و راههای تبعیت از فطرت خداجو و همسویی با عقل نظری (با اصول و چهارچوب صحیح و منطقی) مفتوح گردد، عقل عملی، محرک و انگیزه انسان به سوی کارهای پسندیده می شود.
 
توضیح این که نفس ناطقه انسان به گونه ای است که هم کمالات انسانی را داراست و هم در عین وحدت، کمالات نفس حیوانی و نفس نباتی را دارد. یعنی این چنین نیست که سه نفس در عرض هم در وجود انسان مجتمع شده باشند. بلکه چون نفس انسانی در سیر حرکت جوهری خود، ابتدا در عرصه نفسیت نباتی است و در ادامه به کمال نفس حیوانی می رسد و در عین دارایی کمالات آنها به سوی کمالات نفس ناطقه اوج می گیرد؛ از این رو مثل نفس ناطقه همچون عدد صد است که همه کمالات اعداد مادون صد را داراست اما محدود به حدود و قیود هیچ یک از اعداد مادون نیست.
 
از طرفی باید دانست که همه اعمال اختیاری انسان تحت ضابطه خاصی انجام می گیرد و آن این است که ابتدا تصور فعل، در مرحله دوم تصدیق به نفع، در مرحله سوم شوق، در مرحله چهارم اراده و سپس عمل تحقق پیدا می کند. اما نکته حائز اهمیت توجه به این حقیقت است که همیشه در کارهای اختیاری انسان، تصور و تصدیق به نفع و شوق و اراده حکیمانه نیست. بلکه چه بسا انسان در مرحله ادراک حیوانی و در سطح مشتهیات نفسانی طبیعی، این فرآیند را طی کند. از این رو چه بسا نفع یک فرد برای دیگری اصلا نفع نباشد و شوق یکی در نگاه دیگری شوق حیوانی قلمداد گردد.
 
در یک مجلس که بزرگ و کوچک در آن اجتماع نموده اند چرا یک کودک در مرئی و منظر جمع، کارهای کودکانه‌ای انجام میدهد که هیچ فرد بالغ و فهیمی در آن مجلس چنین کارهایی را نمی کند؟ چون شوق و نفع کودک، کودکانه است و نفع و شوق بزرگ چیز دیگر است.
 
نتیجه این که مطابق بیان حکما گاهی مرتبه ادراک انسان، ادراک حیوانی و عمل حیوانی است و زمانی در درجه ادراک و عمل انسانی است. انگیزه کارهای عاقلانه و حکیمانه در انسان همان عقل عملی است و انگیزه کارهای حیوانی در انسان، شهوت و غضب است. به تعبیر دیگر، انگیزه انسان گاهی متعادل است و گاهی به افراط و تفریط کشیده شده.
 
به فرموده آیت الله جوادی آملی: «عقل نیروی راهنما و راهبر اندیشه و انگیزه و وظیفه اصلی آن، هماهنگ ساختن این دو است. بدین منظور نخست عقل نظری اندیشه را از وسوسه های حس و وهم و خیال می رهاند، ولی از آنها به کلی دست نمی شوید؛ بلکه با تعدیل این امور از آنها بهره می برد و از افراط و تفریط می پرهیزد. پس از پیراستن اندیشه، باید دستگاه انگیزه و اراده نیز پاکیزه شود تا علم به مرحله عمل بار یابد. بدین منظور عقل عملی زانوی شهوت و غضب را عقال می کند تا انسان از این مرکب های راهوار و تعدیل شده نیز به درستی بهره گیرد». آموختن دانش، عقل نظری را کامل می کند. اما عقل عملی با تمرین مکرر عمل صالح به کمال می رسد.(1)
 
پی‌نوشت:
1. شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، ص۱۲۰
 
منبع: تفکرعقلی در کتاب و سنت، حمیدرضا رضانیا، چاپ دوم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، قم 1393
مقالات مرتبط

شهود از مبانی معرفت

جمعه، 27 ارديبهشت 1398

عقل منبع اساسی معرفت

جمعه، 27 ارديبهشت 1398

حس از منابع نخستین معرفت

جمعه، 27 ارديبهشت 1398

معنی عقل و مراتب آن

جمعه، 18 خرداد 1397
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
يکشنبه، 5 خرداد 1398
تخمین زمان مطالعه:
بازدید: 296
پدیدآورنده: سهیلا قصیل زاده
موارد بیشتر برای شما
رکوردشکنی نیروهای پلیس در خودکشی
رکوردشکنی نیروهای پلیس در خودکشی

رکوردشکنی نیروهای پلیس در خودکشی

همخوانی زیبای «یا امام الصبر»
همخوانی زیبای «یا امام الصبر»

همخوانی زیبای «یا امام الصبر»

واشنگتن پست: ارزش پول ملی بعد از سقوط پهپاد آمریکایی افزایش یافت/ایران با اصلاحات ارزی به جنگ آمریکا رفت
واشنگتن پست: ارزش پول ملی بعد از سقوط پهپاد آمریکایی افزایش یافت/ایران با اصلاحات ارزی به جنگ آمریکا رفت

واشنگتن پست: ارزش پول ملی بعد از سقوط پهپاد آمریکایی افزایش یافت/ایران با اصلاحات ارزی به جنگ آمریکا رفت

آمار و ارقام ترک تحصیل‌ کرده های ایران چقدر است؟
آمار و ارقام ترک تحصیل‌ کرده های ایران چقدر است؟

آمار و ارقام ترک تحصیل‌ کرده های ایران چقدر است؟

بر بخش‌های پیشران اقتصاد باید تکیه شود

بر بخش‌های پیشران اقتصاد باید تکیه شود

از حواشی و مسائل فرعی پرهیز کنید
از حواشی و مسائل فرعی پرهیز کنید

از حواشی و مسائل فرعی پرهیز کنید

پیش به سوی خوبی‌ها/قسمت سوم
پیش به سوی خوبی‌ها/قسمت سوم

پیش به سوی خوبی‌ها/قسمت سوم

در محرم و صفر چه سریال‌هایی از تلویزیون پخش خواهدشد؟
در محرم و صفر چه سریال‌هایی از تلویزیون پخش خواهدشد؟

در محرم و صفر چه سریال‌هایی از تلویزیون پخش خواهدشد؟

«بیمه سلامت» برای تمام افراد فاقد پوشش بیمه‌ الزامی اعلام شد
«بیمه سلامت» برای تمام افراد فاقد پوشش بیمه‌ الزامی اعلام شد

«بیمه سلامت» برای تمام افراد فاقد پوشش بیمه‌ الزامی اعلام شد

برای دفاع از خود به کسی وابسته نمی شویم
برای دفاع از خود به کسی وابسته نمی شویم

برای دفاع از خود به کسی وابسته نمی شویم

رئیس جمهور فرانسه: پیشنهادات جدیدی به ایرانی‌ها درباره تحریم‌ها ارائه می‌کنم
رئیس جمهور فرانسه: پیشنهادات جدیدی به ایرانی‌ها درباره تحریم‌ها ارائه می‌کنم

رئیس جمهور فرانسه: پیشنهادات جدیدی به ایرانی‌ها درباره تحریم‌ها ارائه می‌کنم

شرط بامزه افسانه پاکرو برای ازدواج!
شرط بامزه افسانه پاکرو برای ازدواج!

شرط بامزه افسانه پاکرو برای ازدواج!

افت قیمت خودرو به دنبال بازداشت مدیران خودروساز/ کاهش قیمت‌ها ادامه دارد
افت قیمت خودرو به دنبال بازداشت مدیران خودروساز/ کاهش قیمت‌ها ادامه دارد

افت قیمت خودرو به دنبال بازداشت مدیران خودروساز/ کاهش قیمت‌ها ادامه دارد

مالک نفت‌کش انگلیسی با وزیر امور خارجه دیدار کرد

مالک نفت‌کش انگلیسی با وزیر امور خارجه دیدار کرد

مداحی عید غدیر/ نریمانی: مدح و شعر خوانی مداح نونهال
مداحی عید غدیر/ نریمانی: مدح و شعر خوانی مداح نونهال

مداحی عید غدیر/ نریمانی: مدح و شعر خوانی مداح نونهال

مداحی عید غدیر/ نریمانی: می بینیم دوباره باز نور جلی رو
مداحی عید غدیر/ نریمانی: می بینیم دوباره باز نور جلی رو

مداحی عید غدیر/ نریمانی: می بینیم دوباره باز نور جلی رو

مداحی عید غدیر/ نریمانی: مینشیند روی لبها قل هو الله احد
مداحی عید غدیر/ نریمانی: مینشیند روی لبها قل هو الله احد

مداحی عید غدیر/ نریمانی: مینشیند روی لبها قل هو الله احد

مداحی عید غدیر/ نریمانی: به آوای علی ولی الله به امضای علی ولی الله
مداحی عید غدیر/ نریمانی: به آوای علی ولی الله به امضای علی ولی الله

مداحی عید غدیر/ نریمانی: به آوای علی ولی الله به امضای علی ولی الله

مداحی عید غدیر/ نریمانی: تو سر سبزی و دل من بیابون

مداحی عید غدیر/ نریمانی: تو سر سبزی و دل من بیابون

مداحی عید غدیر/ نریمانی: هر سو که بشم راهی میره سوی گمراهی
مداحی عید غدیر/ نریمانی: هر سو که بشم راهی میره سوی گمراهی

مداحی عید غدیر/ نریمانی: هر سو که بشم راهی میره سوی گمراهی

ابعاد جدید از کشتار سگ‌ها در کهریزک
ابعاد جدید از کشتار سگ‌ها در کهریزک

ابعاد جدید از کشتار سگ‌ها در کهریزک