0
ویژه نامه ها

رفراندوم در قانون اساسی

همه پرسی رای گیری مستقیم از همه اعضای تشکیل دهنده یک سازمان یا جامعه است برای رد یا تصویب سیاستی که رهبران یا نمایندگان پیشنهاد کرده اند
رفراندوم در قانون اساسی

رفراندوم یا همه پرسی

اصل اول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مقرر می دارد: «حکومت ایران جمهوری اسلامی ست که ملت ایران،...در همه پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه سال یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت...با اکثریت 2/98% کلیه کسانی که حق رای داشتند ، به آن رای مثبت داد» یعنی بر طبق این اصل و «از نظر حقوقی ، حکومت جمهوری اسلامی با رای مردم ایجاد شده است.»در نظام جمهوری اسلامی به تصریح اصل ششم قانون اساسی «امور کشور باید به اتکا آراء عمومی اداره شود از راه انتخابات...یا از راه همه پرسی...»
 
رفراندوم در قانون اساسی
همه پرسی یکی از ظرفیت های پیش بینی شده در قانون اساسی برای احیای جمهوریت نظام است. نظامی که موجودیت آن به تصریح اصل یکم قانون اساسی با اتکاء به رای مردم بوده است.

اصل پنجاه و نه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مقرر می دارد :
در مسائل بسیار مهم اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی ممکن است اعمال قوه مقننه  از راه همه پرسی و مراجعه مستقیم به آراء مردم صورت گیرد. درخواست مراجعه به آراء عمومی باید به تصویب دوسوم مجموع نمایندگان مجلس برسد.

در اجرای این اصل قانون اساسی در تاریخ 04/04/1368 "قانون همه پرسی در جمهوری اسلامی ایران " تدوین شده است که ماده 36 قانون فوق الذکر مقرر داشته : «همه پرسی به پیشنهاد رئیس جمهور یا یکصد نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی و تصویب حداقل دو سوم مجموع نمایندگان مجلس شورای اسلامی انجام خواهد شد .»

در اصول متعددی از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از جمله اصول یکم، ششم،  پنجاه و نهم، نود و نهم، یکصد و دهم، یکصد و بیست و سوم،یکصد و سی و دوم، یکصد و هفتاد و هفتم، واژه ای بکار برده شده تحت عنوان "همه پرسی".


همه پرسی چیست

در پی یافتن پاسخ این پرسش هستیم که:همه پرسی چیست؟ و چرا این ظرفیت سترگ توسط نویسندگان  قانون اساسی در آن در نظر گرفته شده است؟

از آنجا که حاکمیت و قدرت آن باید لجام پذیرد و مطلق باقی نماند،« در مسیر سیل بنیان کن قدرت هرچه خاکریز و سد برپا شود، از کجروی و انحراف آن می کاهد ، و نهال آزادی را مصون می دارد(زیرا) آزادی به تنهایی توان حفظ خویش را ندارد، به سختی آسیب پذیر است و بر پای نمی ایستد.»

نویسندگان قانون اساسی در اصول متعددی که بر شمردیم ، برای جلوگیری از انحراف و کجروی حاکمیت سد و خاکریزی مستحکم بنا نهاده اند تحت عنوان "همه پرسی". تا در مواقع لزوم بتوان از آن بسان سدی در مسیر سیل بنیان کن قدرت استفاده کرد و از کجروی و انحراف حاکمیت کاست.

در میان نویسندگان حقوق عمومی و اساسی درباب اینکه با وضع کنونی مجلس قانون گذاری آیا مراجعه به آراء عمومی به مصلحت است یا باید از آن پرهیز شود اختلاف نظر وجود دارد.
 
رفراندوم در قانون اساسی


نظر مخالفان و موافقان رفراندوم

مخالفان مراجعه به آراء عمومی معتقدند مسائل مهم سیاسی و حقوقی چنان پیچیده و دشوار است که توده مردم توان داوری درباره آن را ندارند. پس ممکن است فریفته تبلیغات سیاسی شوند و به گمراهی روند و ندانسته به زیان خویش تصمیم بگیرند. بنابراین بهتر است که ملت شایسته ترین فرزندان خود را برگزیند و امر قانونگذاری را به آنان بسپارد. زیرا انتخاب دانایان و صالحان به مراتب آسانتر از تمییز خوب و بد قوانین است . چنانکه منتسکیو، با تایید این امر که ملت شایستگی تمیز منافع واقعی خود را ندارد، لیاقت و صلاحیت مردم را فقط در مورد انتخاب نمایندگان شایسته تصدیق می کند." نه در مورد قانونگذاری".

دسته ای دیگر از مخالفان معتقدند که مراجعه به آراء عمومی زمینه را برای ایجاد حکومت استبدادی و محدود ساختن آزادیهای سیاسی آماده می کند، زیرا توده ی مردم را آسانتر از خبرگان و صالحان قوم می توان فریفت .

موافقان مراجعه به آراء عمومی در رد استدلالهای مخالفان می گویند: درست است که مردم عادی بینش لازم را در مسایل جزئی و سیاسی و حقوقی ندارند، لیکن هر ملتی به اجمال می داند که اجرای یک سیاست معین چه نتیجه ای به بار می آورد و به خوبی میتواند برنامه کلی دولت را تعیین کند.

امکان اظهار نظر مستقیم ملت، به قشر روشنفکر و دانشمندی که مایل نیستند سیاست را پیشه خود سازند و دست از کتابخانه وآزمایشگاه خود بشویند ، مجال آن رامی دهد که در تعیین سرنوشت حکومت سهمی داشته باشند .زیرا در چنین مواردی ، بطور معمول چشم ها به آنان دوخته می شود .به ویژه، اگر امری که به داوری ملت واگذار شده است، در رشته تخصص دانشمندی باشد، ملت فرصت آن را می یابد که از تجربه و دانش او بطور عمومی نیز استفاده کند.»

فارغ از نظر ابرازی موافقان و مخالفان مراجعه به آرا عمومی، این مهم توسط نویسندگان قانون اساسی در اصول متعددی پذیرفته شده است و به نظر می رسد که قانون نویسان اساسی ما در مجلس موسسان به آراء هر دوطیف موافق و مخالف نظر داشته اند به این صورت که در اجرای این اصل قانون اساسی « قانون همه پرسی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال 04/04/1368 که ظاهرا در اجرای اصل پنجاه و نهم قانون اساسی تدوین شده در ماده یک،نظر مردم در آراء عمومی را به دو صورت رای "آری" یا " نه" محدود نموده است.با توجه به اینکه در اصل مذکور مراجعه به آرای عمومی پس تصویب دو سوم نمایندگان امکان پذیر می باشد، می توان چنین استنباط نمود که مردم هیچگونه نقشی در انشاء و تدوین قوانین ندارند ، بلکه صرفا پیشنهاد رئیس جمهور یا یکصد نفر از نمایندگان را که به تصویب مجلس می رسد تایید یا رد می نمایند.»

نظر نیکولوماکیاولی فیلسوف ایتالیایی درباره رفراندوم
درباره دوراندیشی، حزم، و ثبات توده مردم و اهمیت مشارکت دادن آنان در تصمیم گیری های سیاسی، نیکولوماکیاولی فیلسوف سیاسی شهیر ایتالیایی معتقد است : « توده مردم از پادشاهان دور اندیش تر کار اندیشتر و در مقصد خود پا برجا ترند و قضاوتشان نیز از شهریاران بهتر است و بی دلیل نبوده است که گفته اند "صدای خلق صدای خداست" زیرا به چشم خود می بینیم که عقیده مردمان در باره حوادث آتی چنان خوب و صحیح از آب در می آید که گویی نیرویی سحر آمیز آنان را در این زمینه ( تشخیص نیک از بد) یاری میکند . نیروی قضاوتشان نیز غالبا صائب است و به ندرت دیده شده است که مردم پس از شنیدین سخنان دو سخنور که هر دو استعداشان یکی است، ولی هر کدام چاره ای جداگانه برای حل مشکلی واحد پیشنهاد می کنند نتوانسته باشند فورا تصمیم بگیرند که کدام یک از آن دو پیشنهاد بهتر است و این خود شایستگی آنان را برای تشخیص حقیقت مطلب ( از میان مطالب بیشماری که شنیده اند ) نشان می دهد.
اساتید حقوق اساسی همه پرسی ( رفراندوم ) را اینگونه تعریف کردند : «این شیوه رجوع به آرا عمومی و به مشورت گرفتن مردم ، در باره لزوم یا عدم لزوم و همچنین شکل و محتوای قاعده ای از قوانین عادی یا اساسی است. معمولا باید اصل همه پرسی در قانون اساسی مصوب به عنوان یکی از سر چشمه های قانون گذاری شناخته شده باشد تا بتوان از این آیین برای اخذ تصمیم استفاده کرد.»

اگر قبل از تدوین یک قانون اعم از عادی یا اساسی از مردم در باره آن نظر خواهی شود تا در صورت اخذ آرا مثبت و تایید آنان ، قاعده مورد نظر مهیای تدوین و تصویب بعدی در مراجع تقنینی شود به آن "همه پرسی مشورتی" میگویند .

اما چانچه قانون در ابتدا مصوب شده و بعد از مردم درباره آن همه پرسی شود به آن "همه پرسی تصویبی" می گویند.

«گاهی نیز مراجعه به آرای عمومی ، در خصوص موضوع معین و مشخص تصمیم گیری که حتی ظاهری غیر شخصی نیز دارد ، منجر به ابراز عقیده در باب مقام مراجعه کننده به همه پرسی میگردد.یعنی از حالت اعمال حاکمیت مستقیم به اعلام اعتماد عمومی نسبت به رئیس مملکت یا شخصیت سیاسی تغییر ماهیت میدهد که در این صورت رجوع به آرای عمومی را پله بیسیت می نامند.»


سه نوع همه پرسی یا رفراندوم

1- همه پرسی تقنینی ، وقتی است که در مسائل مهم امر قانون گذاری(اعمال قوه مقننه) به آرای عمومی گذاشته میشود.
2- همه پرسی سیاسی ، وقتی است که رئیس کشور برای اتخاذ تصمیمات سیاسی  فوق العاده بامراجعه به اکثریت آرای مردم ، اعتماد آنها را نسبت به خود جلب میکند.
«البته این شکل از همه پرسی در اغلب مواقع به جای اینکه برای تقویت و تشدید موکراسی باشد ، به منظور تحکیم موقع زمامداران و رهبران به ویژه رئیس مملکت به کار میرود و چون در تاریخ دیده شده است که از آن به سود روسا و به زیان نهاد های دموکراتیک ، سواستفاده شده است ، چندان مورد موافقت حقوقدانان نیست زیرا بجای اینکه ابزار دموکراسی شود ، وسیله دیکتاتوری واقع میگردد.

3- همه پرسی سیاسی، که برای تجدید نظر در قانون اساسی صورت میگرد .
 
بند سوم اصل یکصد و دهم ، که در بازنگری سال 1368 به قانون اساسی اضافه شده "فرمان همه پرسی" را از اختیارات مقام رهبری مقرر داشته است . باتوجه به اینکه در اصل مذکور به نوع همه پرسی اشاره نشده ، توجه به قرائن دیگر در قانون اساسی ، موارد اختیار رهبر را در خصوص(همه پرسی) برای ما مشخص می نماید .

در مورد همه پرسی تقنینی اصل پنجاه و نهم قانون اساسی در خواست مراجعه به آرای عمومی را موکول به تصویب دو سوم نمایندگان مجلس داشته است. همچنین ماده 36 قانون همه پرسی در جمهوری اسلامی ایران مصوب 04/04/1368 مقرر میدارد: "همه پرسی به پیشنهاد رئیس جمهور یا یکصد نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی و تصویب حداقل دو سوم نمایندگان مجلس شورای اسلامی انجام خواهد شد.

رفراندوم در قانون اساسی


جرایم فرایند همه‌پرسی

‌ماده ۱۲ به جرائمی پرداخته که ممکن است در فرایند و مرحله انجام همه‌پرسی صورت گیرد. خرید و فروش رای، تقلب و تزویر در اوراق تعرفه یا برگ رای یا صورت‌جلسات، تهدید یا تطمیع در امر همه‌پرسی، رای دادن با شناسنامه جعلی و رای دادن با شناسنامه دیگری همچنان که پیشتر هم اشاره شد از جمله اقدامات جرم‌انگاری شده در این ماده است. رای دادن بیش از یک بار، اخلال در امر همه‌پرسی، کم و زیاد کردن آراء یا تعرفه‌ها، تقلب در رأی‌گیری و شمارش آراء و رای گرفتن با شناسنامه کسی که حضور ندارد هم جزو اقداماتی تلقی شده که در صورت وقوع، فرد دخیل با مجازات رو می شود.

در ادامه ماده ۱۲ به برخی دیگر از جرم‌هایی که ممکن است در فرایند انجام همه‌پرسی صورت گیرد اشاره شده است. توصیه به ریختن برگ رای معین از طرف اعضاء شعبه اخذ رای یا هر فرد دیگری در محل صندوق رای، تغییر و تبدیل یا جعل و یا ربودن و یا معدوم نمودن اوراق و اسناد انتخاباتی از قبیل تعرفه و برگ رای و صورت جلسات، باز کردن یا شکستن قفل محل نگهداری و لاک و مهر صندوق‌های رای بدون مجوز قانونی وجابجایی، دخل و تصرف و یا معدوم نمودن اسناد همه‌پرسی بدون مجوز قانونی از جمله این جرم‌ها محسوب می‌شوند.

ایجاد رعب و وحشت برای رای‌دهندگان یا اعضاء شعبه ثبت نام و اخذ رای با اسلحه و یا بدون اسلحه در امر همه‌پرسی، دخالت در امر همه‌پرسی با سمت یا سند مجعول و یا به هر نحو غیر قانونی هم مستوجب مجازات است.

‌بعد از مشخص کردن جرائم و تخلفات در ماده ۳۰  به مسئله مجازات پرداخته است. چنانچه مرتکب بدون اسلحه ایجاد رعب و وحشت کند به ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود. چنانچه ایجاد رعب و وحشت خواه به تحریک یا بالمباشره همراه با اسلحه باشد و محاربه صدق نکند فرد مجرم تا ۷۴ ضربه شلاق و حداکثر تا ۲ سال‌حبس محکوم می‌شود.

همچنین ‌مجازات کسی که با اتخاذ سمت مجعول در همه‌پرسی دخالت کند حداکثر ۵۰ ضربه شلاق است. و هر گاه مرتکب، سندی هم در این مورد جعل‌ کرده باشد مجازات جعل و تزویر در مورد او اعمال می‌شود. در مرحله آخر چنانکه دخالت وی موثر در سرنوشت همه‌پرسی باشد و جریان همه‌پرسی را در یک بخش  یا یک شهرستان  یا یک استان برهم بزند به یک تا پنج سال حبس محکوم می‌شود.
 

نتیجه گیری

بعد از انجام فرایند همه‌پرسی و حضور مردم مطابق ماده ۳۵ قانون همه‌پرسی در جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۶۸ رئیس جمهور موظف است نتیجه همه‌پرسی را پس از طی مراحل قانونی و ابلاغ به وی حداکثر ظرف یک هفته امضاء کند و برای اجراء‌ در اختیار مسئولان امر قرار دهد.

پی نوشت
1- اصل یکم ، ششم ، پنجاه و نهم ، نود و نهم ، یکصد و دهم ، یکصد و بیست و سوم ، یکصد و سی و دوم و یکصد و هفتاد و هفتم قانون اساسی .
2- مقدمه علم حقوق استاد کاتوزیان ، صفحه 49 الی 52 ، چاپ پنجاه و هشتم .
3- حقوق اساسی حاکمیت و نهاد های سیاسی ، صفحه 5 الی 10 ، چاپ هفدهم 1386
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی شیوع بیماری کرونا
بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی شیوع بیماری کرونا

بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی شیوع بیماری کرونا

تفاوت ارزش (Value) با قیمت (Price) چیست و چه کاربردی در تحلیل بنیادی دارند؟
تفاوت ارزش (Value) با قیمت (Price) چیست و چه کاربردی در تحلیل بنیادی دارند؟

تفاوت ارزش (Value) با قیمت (Price) چیست و چه کاربردی در تحلیل بنیادی دارند؟

رویکردهای تحلیل بنیادی کدامند؟ آشنایی با رویکردهای پایین به بالا و بالا به پایین
رویکردهای تحلیل بنیادی کدامند؟ آشنایی با رویکردهای پایین به بالا و بالا به پایین

رویکردهای تحلیل بنیادی کدامند؟ آشنایی با رویکردهای پایین به بالا و بالا به پایین

درمان سرماخوردگی کودکان و نوزادان بدون معالجه خودسرانه
درمان سرماخوردگی کودکان و نوزادان بدون معالجه خودسرانه

درمان سرماخوردگی کودکان و نوزادان بدون معالجه خودسرانه

اطلاعات لازم برای تحلیل بنیادی، از چه منابعی باید کسب شوند؟
اطلاعات لازم برای تحلیل بنیادی، از چه منابعی باید کسب شوند؟

اطلاعات لازم برای تحلیل بنیادی، از چه منابعی باید کسب شوند؟

آشنایی با اصول کیفی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس
آشنایی با اصول کیفی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس

آشنایی با اصول کیفی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس

آشنایی با اصول کمی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس
آشنایی با اصول کمی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس

آشنایی با اصول کمی و انواع آن در تحلیل بنیادی بورس

مقایسه تحلیل بنیادی با تحلیل تکنیکال و بررسی تفاوت های آن ها
مقایسه تحلیل بنیادی با تحلیل تکنیکال و بررسی تفاوت های آن ها

مقایسه تحلیل بنیادی با تحلیل تکنیکال و بررسی تفاوت های آن ها

اثرات و عوارض مصرف آنتی بیوتیک ها و بروز چاقی در کودکان
اثرات و عوارض مصرف آنتی بیوتیک ها و بروز چاقی در کودکان

اثرات و عوارض مصرف آنتی بیوتیک ها و بروز چاقی در کودکان

نماهنگ | شهادت حضرت رقیه(س) / محمود کریمی
نماهنگ | شهادت حضرت رقیه(س) / محمود کریمی

نماهنگ | شهادت حضرت رقیه(س) / محمود کریمی

نماهنگ | اینجا کجاست حسین جان / شیخ حسین انصاریان
نماهنگ | اینجا کجاست حسین جان / شیخ حسین انصاریان

نماهنگ | اینجا کجاست حسین جان / شیخ حسین انصاریان

نماهنگ | دهن وا کردن، همه زخمای روی بدنت / کربلایی حسن عطایی
نماهنگ | دهن وا کردن، همه زخمای روی بدنت / کربلایی حسن عطایی

نماهنگ | دهن وا کردن، همه زخمای روی بدنت / کربلایی حسن عطایی

نماهنگ | تیغه های علمم می بوسم / حاج عبدالرضا هلالی
نماهنگ | تیغه های علمم می بوسم / حاج عبدالرضا هلالی

نماهنگ | تیغه های علمم می بوسم / حاج عبدالرضا هلالی

کارتون ماجراهای ژول ورن/ سخره اوبان
کارتون ماجراهای ژول ورن/ سخره اوبان

کارتون ماجراهای ژول ورن/ سخره اوبان

لشکری از اقشار مختلف
لشکری از اقشار مختلف

لشکری از اقشار مختلف

حکمت | خانه‌های نورانی (استاد توکلی)
حکمت | خانه‌های نورانی (استاد توکلی)

حکمت | خانه‌های نورانی (استاد توکلی)

شیرینی | طرز تهیه فرنی لبنانی
شیرینی | طرز تهیه فرنی لبنانی

شیرینی | طرز تهیه فرنی لبنانی

حلال خوری در روزگار ما/ استاد حسن عباسی
حلال خوری در روزگار ما/ استاد حسن عباسی

حلال خوری در روزگار ما/ استاد حسن عباسی

امام خمینی(ره) و وصف حال و هوای دوران جنگ
امام خمینی(ره) و وصف حال و هوای دوران جنگ

امام خمینی(ره) و وصف حال و هوای دوران جنگ

کمک نظامی فرح به صدام برای بمباران ایران! هشتگ #رژیم_بعث_پهلوی داغ شد
کمک نظامی فرح به صدام برای بمباران ایران! هشتگ #رژیم_بعث_پهلوی داغ شد

کمک نظامی فرح به صدام برای بمباران ایران! هشتگ #رژیم_بعث_پهلوی داغ شد

آهنگ امام رضا قربون کبوترات/ محمد حسین پویانفر
آهنگ امام رضا قربون کبوترات/ محمد حسین پویانفر

آهنگ امام رضا قربون کبوترات/ محمد حسین پویانفر