مقدمه:
عنکبوت: حشره معروفى است که تار مىتند، این لفظ فقط دو بار در قرآن مجید آمده است، آن بر واحد و جمع و مذکر و مؤنث گفته مىشود. در این مختصر اشاره ای به تفسیر سوره ی عنکبوت، آیه ی 41 خواهیم کرد.
قرآن در سوره عنکبوت می فرماید: « مثل الذین اتخذوا من دون الله اولیاء کمثل العنکبوت اتخذت بیتا و ان اوهن البیوت لبیت العنکبوت لو کانوا یعلمون؛ مثل کسانی که غیر از خدا را اولیای خود برگزیدند، مثل عنکبوت است که خانه ای برای خود انتخاب کرده؛ در حالی که سست ترین خانه ها خانه عنکبوت است اگر می دانستند.» (سوره ی عنکبوت، آیه ی 41)
قرآن کریم علاوه بر آن که سست، ظریف و ضعیف بودن تار عنکبوت را توصیف می کند، به سستی رابطه، در خانه عنکبوت نیز، اشاره می کند، جایی که عنکبوت ماده، جفت نر خود - یعنی عنکبوت نر - را یکی پس از دیگری می کشد.منبع: نشریه بشارت 60 /
عنکبوت: حشره معروفى است که تار مىتند، این لفظ فقط دو بار در قرآن مجید آمده است، آن بر واحد و جمع و مذکر و مؤنث گفته مىشود. در این مختصر اشاره ای به تفسیر سوره ی عنکبوت، آیه ی 41 خواهیم کرد.
قرآن در سوره عنکبوت می فرماید: « مثل الذین اتخذوا من دون الله اولیاء کمثل العنکبوت اتخذت بیتا و ان اوهن البیوت لبیت العنکبوت لو کانوا یعلمون؛ مثل کسانی که غیر از خدا را اولیای خود برگزیدند، مثل عنکبوت است که خانه ای برای خود انتخاب کرده؛ در حالی که سست ترین خانه ها خانه عنکبوت است اگر می دانستند.» (سوره ی عنکبوت، آیه ی 41)
قرآن کریم علاوه بر آن که سست، ظریف و ضعیف بودن تار عنکبوت را توصیف می کند، به سستی رابطه، در خانه عنکبوت نیز، اشاره می کند، جایی که عنکبوت ماده، جفت نر خود - یعنی عنکبوت نر - را یکی پس از دیگری می کشد.منبع: نشریه بشارت 60 /
تفسیر روایی آیه :
آیه مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ [41]
مَثَل کسانىکه غیر از خدا را اولیاى خود برگزیدند، مَثَل عنکبوت است که خآنهاى براى خود انتخابکرده؛ درحالىکه سست ترین خانهها خانهی عنکبوت است اگر مىدانستند.
حدیث اول:
العسکری (علیه السلام)- تفسیر الإمام (علیه السلام) قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ إِنَّ اللهَ لایَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ* الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام) فَلَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ وَ ذَکَرَ الذُّبَابَ فِی قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَمَّا قَالَ مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ وَ ضَرَبَ الْمَثَلَ فِی هَذِهِ السُّورَهًِْ بِالَّذِی اسْتَوْقَدَ نَاراً وَ بِالصَّیِّبِ مِنَ السَّمَاءِ قَالَتِ النَّوَاصِبُ وَ الْکُفَّارُ وَ مَا هَذَا مِنَ الْأَمْثَالِ فَتُضْرَبَ یُرِیدُونَ بِهِ الطَّعْنَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).
امام عسکری (علیه السلام)- در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیه السلام) آمده است: خدا ابایی ندارد که به پشه و کمتر از آن مثل بزند. آنان که ایمان آوردهاند میدانند که آن مثل درست و از جانب پروردگار آنهاست. و امّا کافران میگویند که خدا از این مثل چه میخواسته است؟ بسیاری را بدان گمراه میکند و بسیاری را هدایت. امّا تنها فاسقان را گمراه می کند. کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن میشکنند و آنچه را که خدا به پیوستن آن فرمان داده میگسلند و در زمین فساد میکنند، زیانکارانند (بقره/۲۷۲۶) امام باقر (علیه السلام) فرمود: «وقتی خداوند فرمود: مردم مثلی زده شده و اسم مگس را برد». در این آیه: کسانی را که غیر از خدا میخوانید [و پرستش میکنید]، هرگز نمیتوانند مگسی بیافرینند. (حج/۷۳) و در جای دیگر فرمود: مَثَل کسانیکه غیر از خدا را اولیای خود برگزیدند، مَثَل عنکبوت است که خانهای برای خود انتخابکرده؛ درحالیکه سست ترین خانهها خانهی عنکبوت است اگر میدانستند. و در این سوره مثل زد به کسیکه آتشی افروزد و یا به بارانی که از آسمان فرو ریزد.]بعد از این مثلهایی که خداوند برای مردم در قرآن آورد، [ناصبیان و کفّار گفتند این چه مثلهایی است به این وسیله بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) خرده میگرفتند».(1)
حدیث دوم:
علیّّبنابراهیم (رحمة الله علیه)- ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا فِیمَنِ اتَّخَذَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیّاً فَقَالَ مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ هُوَ الَّذِی نَسَجَهُ الْعَنْکَبُوتُ عَلَی بَابِ الْغَارِ الَّذِی دَخَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ هُوَ أَوْهَنُ الْبُیُوتِ فَکَذَلِکَ مَنِ اتَّخَذَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیّا.
علیّّبنابراهیم (رحمة الله علیه)- خداوند مثل میزند در مورد کسانیکه غیر خدا را به دوستی برگزیدهاند مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً؛ این خانه همان تارهایی است که عنکبوت بر در غاری که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) وارد شد، تنید که سستترین خانههاست همین طور است هرکس غیر خدا، دیگری را به دوستی برگزیند.(2)
حدیث سوم:
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ ثَوْرِبْنِسَعِیدٍ عَنْ سَعِیدِبْنِعِلَاقَهًَْ قَالَ سَمِعتُ أمِیرُالمُؤمِنِینَ (علیه السلام) یَقُولُ تَرکُ نَسجِ العَنکَبُوتِ فِی البَیتِ یُورِثُ الفَقرَ.
امام علی (علیه السلام)- سعیدبنعلاقه گوید: از امیرالمؤمنین علیّبنابیطالب (علیه السلام) شنیدم که میفرمود: «پاک نکردن تار عنکبوت از خانه، فقر می آورد».(3)
حدیث چهارم:
السّجّاد (علیه السلام)- الْمُسُوخُ مِنْ بَنِی آدَمَ ثَلَاثَهًَْ عَشَرَ، إِلَی أَنْ قَالَ: وَ أَمَّا الْعَنْکَبُوتُ فَکَانَتِ امْرَأَهًًْ سَیِّئَهًَْ الْخُلُقِ عَاصِیَهًًْ لِزَوْجِهَا مُوَلِّیَهًًْ عَنْهُ فَمَسَخَهَا اللَّهُ عَنْکَبُوتاً.
امام سجاد (علیه السلام)- مسخشدهها از بنیآدم سیزده صنفاند ... امّا عنکبوت؛ زنی بد اخلاق بود که شوهرش را نافرمانی میکرد و از او رویگردان بود، به همین خاطر خدای متعال او را به شکل عنکبوت مسخ کرد.(4)
حدیث پنجم:
ألرَّسول (علیه السلام)- ٍ عَنْ مُغِیرَهًَْ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ (علیه السلام) قَال سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَنِ الْمُسُوخِ فَقَالَ هُمْ ثَلَاثَهًَْ عَشَر إلَی أن قَالَ (صلی الله علیه و آله) وَ أَمَّا الْعَنْکَبُوتُ فَکَانَتِ امْرَأَهًًْ تَخُونُ زَوْجَهَا.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- مغیره از امام صادق (علیه السلام) و ایشان از پدرانشان نقل نمود که جدّشان فرمود: از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسیدم: «حیوانات مسخ شده کدامند»؟ فرمود: «سیزده صنف هستند ... عنکبوت: زنی بود که به شوهرش خیانت میکرد.(5)
حدیث ششم:
الکاظم (علیه السلام)- وَ أَمَّا الْعَنْکَبُوتُ فَکَانَتِ امْرَأَهًًْ سَحَرَتْ زَوْجَهَا.امام کاظم (علیه السلام)- امّا عنکبوت؛ زنی بود که شوهرش را سحر کرد.(6)
حدیث هفتم:
الباقر (علیه السلام)- ِ عَنْ سَالِمِبْنِمُکْرَمٍ عَنْ أَبِیهِ قَال سَمِعْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) یَقُولُ فِی قَوْلِهِ مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً قَالَ هِیَ الْحُمَیْرَاءُ.
امام باقر (علیه السلام)- سالمبنمکرم گوید: از امام باقر (علیه السلام) که دربارهی آیه: مَثَلُ الْعَنکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنکَبُوتِ فرمود: «آن حمیراء است».(7)
چرا این آیه ضرب المثل مهمی است؟
مثَلِ کسانى که غیر خدا را سرپرست خود برگزیدند، همانند مَثَل عنکبوت است که (براى خود) خانهاى ساخته؛ و البتّه سستترین خانهها خانهى عنکبوت است اگر مىدانستند.
به مناسبت این آیه، این سوره، عنکبوت نام گرفته است.
نکته ها:
از افلاطون نقل شده که مگس حریصترین حشره است که براى معاش خود روى ترشى، شیرینى، آلودگى وزخم مىنشیند؛ ولى عنکبوت در گوشهاى مىتند وقناعت دارد، جالب این است که خداوند فعّالترین وحریصترین حیوان را طعمه گوشهگیرترین حیوان قرار مىدهد، مگس با پاى خود به سراغ عنکبوت مىرود و او با تارهاى خود مگس را شکار مىکند.
پیام ها
1- استفاده از مثل، یکى از بهترین شیوهها در تعلیم و تربیت است، مَثَلُ الَّذِینَ ...
و بهترین مثالها، مثالى است که در همهى زمانها و مکانها و براى همهى اقشار مردم ملموس باشد. «کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ»
2- بناى شرک، مانند خانهى عنکبوت سست و بىاساس است. مَثَلُ الَّذِینَ ... کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ ...
3- عنکبوت، در اماکن متروکه خانه مىسازد؛ شرک نیز در روحهاى دور از خدا جا گرفته و تأثیر مىگذارد. «دُونِ اللَّهِ- کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ»
4- خانهى عنکبوت، تنها اسم خانه را دارد؛ غیر خدا نیز اسمهایى بیش نیستند.«دُونِ اللَّهِ- أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»
5- عنکبوت، در عالم خود خیال مىکند که خانه دارد و خانهاش در برابر حوادث مقاوم است؛ مشرک نیز به چنین توهّمى دچار است. «أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»
6- ولایت الهى، بنیانى مرصوص و بنایى آهنین دارد، «کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ» «1» امّا ولایت غیر خدا، بسیار سست است. «أَوْهَنَ الْبُیُوتِ»
7- گاهى انگیزهها، خیالات و دوستىها، مانع فهمیدن حقّ است. «لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ» (چنانکه مىگویند: «حب الشىء یعمى و یصم»، برخى علاقهها انسان راکور و کر مىکند.)
8- مشرکان از سر جهل و بىخبرى به سراغ غیر خدا مىروند. «لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ» (8)
پی نوشت ها:
1. تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۳۸۸/ الإمام العسکری، ص۲۰۵؛ «قوله عزوجل ان الله ... فلما قال الله تعالی» محذوف
2.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ بحار الأنوار، ج۹، ص۲۲۹/ القمی، ج۲، ص۱۴۸
3.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ نورالثقلین
4.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ نورالثقلین
5.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ الخصال، ج۲، ص۴۹۴/ نورالثقلین
6.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۴ نورالثقلین
7.تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۳۸۶ بحار الأنوار، ج۳۲، ص۲۸۶/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۴۲۱؛ «بتفاوت»
8.تفسیر نور- جلد 7 - صفحه 147-148
منبع:
تحریریه راسخون