وقف عام و خاص چه تفاوتی با هم دارند؟

وقف چیست؟

• واقف ( کسی که وقف می‎کند)
• موقوف (چیزی که وقف می‎شود)
• موقوف علیهم (کسانی که مخاطب وقف هستند)

• وقف به اعتبار زمان که خود به دو دسته وقف منقطع و همیشگی تقسیم می‎شود.
• وقف به اعتبار موقوف علیهم که به دو دسته وقف عام و خاص تقسیم می‎شود.
• وقف به اعتبار منفعت که به دوسته وقف انتفاع و وقف منفعت تقسیم می‎شود.

وقف عام چیست؟

وقف خاص چیست؟

تفاوت وقف عام و خاص در چیست؟

هدف از انجام وقف

موقوف علیهم کیست؟

متولی موقوف کیست؟

شرایط وقف چیست؟

شرایط واقف

• واقف باید مالک مستقیم آن چیزی باشد که می‎خواهد آن را وقف کند. چیزی که ممکن است بعدها به دست بیاورد را الان نمی‎تواند وقف کند.
• واقف باید اختیار مال را داشته باشد بعد برای وقف آن اقدام کند؛ مثلا اگر ملکی را به کسی اجاره داده باشد تا زمانی که قرارداد اجاره تمام نشده باشد نمی‎تواند خانه را وقف کند.
• در قانون گفته شده که واقف باید اهلیت داشته باشد؛ یعنی توانایی تصمیم گیری درمورد اموال خود را داشته باشد. واقف باید بالغ و در صحت و سلامت عقل باشد.

شرایط موقوف

• موقوفه نباید مبهم باشد. واقف در هنگام عقد وقف باید همه چیزهای مربوط به موقوفه را توضیح دهد تا شبهه‎ای پیش نیاید؛ مثلا نمیتواند بگوید اموالم را وقف می‎کنم بلکه باید هر مالی که قصد وقف‎اش را دارد جدا جدا مشخص کند.
• در مالیکت صد در صد واقف یا در عین فرد باشد. مفهوم این جمله این است که اگر واقف مالی دارد که قرض است یا سهم کس دیگری است نمی‎تواند آن را وقف کند؛مثلا واقف در صورتی که مهریه همسرش را نداده یا باید رضایت او را بگیرد یا این که نمی‎تواند کل اموالش را وقف کند؛ چون بخشی از اموالش مهریه همسرش است که باید پرداخت کند.
• موقوفه باید باقی باشد. وقف نوعی صدقه جاریه است و باید در مدت زمان طولانی باقی بماند تا افراد از آن استفاده کنند؛ برای مثال یک گل را نمی‎توان وقف کرد چون به سرعت رو به زوال می‎رود؛ ولی درخت قابلیت وقف کردن دارد چون دوام دارد. وقف مواد خوراکی یا آشامیدنی جایز نیست.
• نکته‎ای که در این بخش باید مد نظر قرار بگیرید این است که منظور از وقف خوراکی و آشامیدنی این است که به عنوان اصل مال نمی‎توانید صد کیلو برنج یا یک تانکر آب را وقف کنید؛ اما وقف کردن زمین شالیزار و یا چاه آب و قنات مانعی ندارد. نوع موقوفه موجب تفاوت در وقف عام و خاص نمی‎شود؛ بلکه این شرایط برای هر دو وقف صدق می‎کند.
• موقوفه باید نفع رسان باشد. در وقف اصل مال در حبس می‎ماند و آن چه مورد استفاده قرار میگیرد منافع موقوفه است. وقتی یک ساختمان وقف شود می‎توان از آن استفاده کرد؛ ولی زمین غیر قابل کشت در منطقه‎ای دور افتاده نمی‎تواند موقوفه شود؛ چون هیچ سودی از آن به کسی نمیرسد.

شرایط موقوف علیهم

• موقوف علیهم باید وجود داشته باشد و بتواند از منافع موقوف استفاده کند. وقف بر مرده و جنین جایز نیست. در هنگام عقد وقف خاص، موقوف علیه باید حضور داشته باشد؛ ولی در وقف عام چون دایره وسیعی جزو موقوف علیه قرار می‎گیرند حضور نماینده‎ای از طرف آنان کفایت می‎کند.
• موقوف علیه باید معین و مشخص باشد. در عقد وقف عام مشخص می‎شود که کدام گروه از افراد مخاطب وقف هستند و نیازی نیست که اسم و رسم تک تک افراد مشخص باشد؛ ولی در وقف خاص موقوف علیهم باید کاملا مشخص باشد که چه کسانی هستند.
• موقوف علیهم باید اهلیت و شرایط تملک داشته باشند. یکی دیگر از نمونه‎های تفاوت وقف عام و خاص در این نکته است که در وقف عام ممکن است گروهی از کودکان موقوف علیهم باشند که بالغ نیستند و امکان تملک ندارند؛ ولی چون متولی موقوفات عام حاکم شرع است مانعی نیست.
• در موقوفات خاص چون متولی و بهره برداری کننده از موقوفه اشخاص معینی هستند آن افراد باید شرایط تملک را داشته باشند؛ یا در صورتی که  مثلا طفل صغیر هستند خود واقف متولی دارای اهلیتی را برای آنان معرفی کند.
• موقوف علیه نمی‎تواند خود واقف باشد؛ یعنی شخص واقف بعد از وقف اجاره بهره برداری شخصی و استفاده از منافع را برای خودش ندارد. چنان چه واقف خودش را در زمره موقوف علیهم ذکر کند آن وقف مشکل دارد.

شرایط متولی

• متولی توسط واقف تعیین می‎شود. در هر دو نوع وقف واقف اس که متولی را مشخص می‎کند.
• در وقف عام در صورتی که واقف متولی تعیین نکند حاکم شرع اقدام به تعیین متولی می‎کند.
• در وقف خاص متولی همان موقوف علیهم هستند یا اینکه توسط موقوف علیهم تعیین می‎شوند.
• متولی باید در صحت و سلامت عقل باشد؛ بالغ باشد و توانایی اداره امور را داشته باشد.
• متولی می‎تواند بیش‎تر از یک نفر باشد به شرطی که محدوده وظیفه هر کدام مشخص شود.
• خود واقف می‎تواند متولی باشد.
• متولی باید امین و آشنا به امور مربوطه موقوفه باشد.
• 

آثار وقف بر جامعه

توزیع ثروت

حفظ کارکرد اقتصادی مکان‎ها

افزایش اشتغال

توانمند سازی نیروی انسانی

سخن آخر

سوالات متداول

• وقف چیست؟ به بخشش مال در راه خدا و برای استفاده در امور خیر وقف گفته می‎شود.
• تفاوت وقف عام و خاص چیست؟ در وقف عام بهره برداری از منافع موقوفه به آحاد مردم یا گروهی از آنان ‎تعلق می‎گیرد؛ ولی در وقف خاص اجازه بهره‎ برداری از منافع صرفا محدود به اشخاص خاصی می‎شود.
• متولی موقوفات در ایران کدام نهاد است؟ سازمان اوقاف و امور خیریه متولی موقوفه‎های عام است.