خطوط معروف و سرشناس در کتابت قرآن کریم

کتابت قرآن
کتابت قرآن به نوشتن و جمع‌آوری قرآن اشاره دارد. کتابت قرآن که موجب حفظ قرآن از تحریف است مورد تأکید پیامبر(ص) بوده است. وی برخی از صحابه، مانند امام علی(ع) و زید بن ثابت را مأمور نوشتن قرآن کرد. نخستین مُصحَف‌ها به دست افرادی چون علی بن ابی‌طالب، زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود و اُبَیّ بن کَعب نوشته شد؛ اما تعدد و اختلاف نسخه‌های قرآن باعث اختلاف میان مردم شد. به همین دلیل عثمان بن عفان شورایی را برای یکسان‌سازی قرآن تشکیل داد و نسخه واحدی از قرآن ارائه کرد. قرآن جمع‌آوری شده، مورد تأیید امامان شیعه قرار گرفت.

در صدر اسلام، نگارش قرآن با خطی ابتدایی انجام گرفت که هیچ علامت و نقطه‌ای نداشت و این امر موجب اشتباه مردم در قرائت می‌شد. از‌این‌رو اَبو الاَسْوَدِ دُؤَلی، نصر بن‌ عاصم و خلیل بن احمد فراهیدی قرآن را نقطه‌گذاری و اعراب‌گذاری کردند و علامت‌هایی را برای ساده‌سازی قرائت قرآن، به کار بردند.

کتابت قرآن در هنرهای مختلفی مانند خوشنویسی، تذهیب، صفحه‌آرایی و صحافی نمود پیدا کرده است؛ زیرا مسلمانان تلاش می‌کنند از هرآنچه در زیبایی کتابت تأثیر دارد استفاده کنند. به همین دلیل، خط‌هایی اختراع کردند، که از جمله آنها می‌توان به خط‌های ثُلْث، نَسْخ، ریحان، و نستعلیق اشاره کرد. خط نسخ به دلیل واضح‌بودنش در کتابت قرآن، اهمیت یافت و به عنوان خط مناسب کتابت قرآن معرفی شد.
 

خطاطی قرآن کریم
در زمان ظهور اسلام خواندن و نوشتن بین مردم رایج نبود و تعداد محدودی از اعراب حجاز به دلیل داد و ستد با شام و عراق با خط کوفی و نسخ آشنا بودند.

کاتبان تا اواخر قرن سوم هجری قرآن را با خط کوفی می نوشتند. از آنجایی که خط کوفی در ابتدا بی نقطه و بدون حرکت های (ضمه، کسره و فتحه) و اعراب بود، خواندن قرآن را برای افراد به ویژه مسلمانان غیرعرب جامعه اسلامی که با زبان عربی بیگانه بودند دشوار میکرد.

به همین دلیل ابوالاسود الدؤلی که از فضلا و ادبای معروف کوفی بود و در خدمت حضرت علی (ع)  به کسب علوم پرداخته بود، برای تسهیل در امر خوانندگان قرآن، نقطه را وضع کرد.
شاید این سوال پیش آید که آیا اعراب گذاری تغییری در تلفظ اصلی کلمات ایجاد نکرده است؟
در این باره صاحب الفهرست می نویسد: "ابوالاسود به کاتب چنین می گفت: نویسنده، در موقع نوشتن به هوش باش و مرا ببین، چون به خواندن در آمدم، نظر به لبان من نما، اگر به فتحه و گشوده خواندم، نقطه را بالای حرف بگذار و اگر به پیش خواندم، نقطه را بگذار بین حرف و اگر به زیر خواندم نقطه را در زیر بگذار. صاحب اللمعه الشهیمه می آورد: «در صدر اسلام نقطه برای حرکات استعمال می شد و واضع او یعقوب رهاوی بود و این نقاط به جای حرکات به کار میرفت»."

از اوایل قرن چهارم هجری خط نسخ جای خط کوفی را گرفت و خطاط معروف ابن مقله شیرازی اولین قرآن را به خط نسخ نوشت. کتابت قرآن کریم از مواردی است که خوشنویسان ایرانی همواره بر آن اهتمام ورزیده و هنر خود را برای نگارش کلام الهی به کار گرفته اند.

قرآن در عصر عثمانی در ترکیه
شیخ حمدالله بخاری، مصطفی دده، عبدالله آماسی، محیی‌الدین آماسی، مولا جمال، مولا احمد قره حصاری، ابراهیم شربتچی‌زاده و پس از آنان سه خوشنویس دیگر به نام‌های حاج کامل، اسماعیل حقّی و حافظ عثمان که خطاط اخیر ملقب به شیخ ثالث است و از نوابغ خطاطان بوده و در کتابت قرآن سرآمد است و شاگردان وی به نام های عبدالعزیز رفاعی، محمد عزت فرزند علی افندی و حافظ عثمان ثانی معروف به بورودوری قایش‌زاده اساتید بزرگ خوشنویسی در قرن دهم در ترکیه بودند که قرآن را به نسخ ترکی نوشتند.

خوشنویسی قرآن  در دوره صفویه
در دوره صفویه خطاطان بسیار بزرگی درخشیده‌اند؛ مانند امیر عبدالقادر حسینی شیرازی که در هندوستان چندین قرآن نوشته است و در خط ریحان بسیار ممتاز بود. علی‌رضا عباسی، از معروفترین خوشنویسان خط ثلث و نسخ دوره صفوی است و کتیبه ‌نگاری‌های او در اصفهان و قزوین و مشهد، آستان حضرت علی‌بن موسی‌الرضا(ع) معروف هستند و خاندان امامی که در اصفهان بودند و کتیبه‌هایی چند از این خانواده باقی مانده است.

در خط نستعلیق نیز باید از میرعماد حسین سیفی قزوینی مقتول در 1024 هجری، بزرگترین خوشنویس خط نستعلیق نام برد که چند قطعه قرآنی از وی باقی مانده است که اوج هنر قرآنی در این خط است و با کتابت اوست که خط نستعلیق را به درستی می‌توان عروس خط‌های اسلامی ایرانی دانست.

در عصر صفویه خط نسخ در ایران دارای کمال شد و شیوه ماندگار یافت و اصول و قواعد خاص خود را پیدا کرد. خطاطان بزرگ خط نسخ که در این عصر درخشیده‌اند، با نگارش قرآن‌های متعدد توانستند خط نسخ ایرانی را به کمال برسانند؛ مانند آقا ابراهیم قمی که می‌گویند سالی سه قرآن کتابت می‌کرده است. همچنین احمدبن شمس‌الدین محمد نیریزی که اوج خط نسخ ایران مرهون همت و تلاش اوست.
 

خوشنویسی قرآن در عصر قاجار
بعد از نیریزی، خوشنویسان و خطاطان قرآنی روش او را در ایران ادامه دادند، آقا هاشم لؤلؤی اصفهانی معروف به زرگر که در بین سال‌های 1172 و 1212 هجری قمری می‌‌زیسته، یکی از خوشنویسان بزرگ خط نسخ در این دوران است. پس از وی خاندان وصال، هنرمندان خوشنویس صاحب آوازه هستند و چند قرآن از وصال شیرازی پدر و فرزندانش میرزا احمد و میرزا اسماعیل و دیگر اعضای این خانواده باقی است.

محمد شفیع تبریزی، خوشنویس کلام الله مجید که در تبریز می‌زیسته و سی و دومین قرآنی که نوشته، دیده شده است.

علی عسکر ارسنجانی و فرزندش محمدشفیع ارسنجانی نیز از خوشنویسان بزرگ دوره قاجاریه هستند.

زین‌العابدین شریف اصفهانی ملقب به اشرف‌الکتّاب و غلامعلی اصفهانی از خوشنویسان اصفهانی دوره قاجار هستند که هر کدام تعدادی کلام الله مجید کتابت کرده‌اند. غلامعلی اصفهانی در مدت عمر خود سیزده و به روایتی هجده قرآن نوشته است. اشرف الکتّاب در زندگانی طولانی خود، شاگردان بسیاری تربیت کرد و در سال 1296 و یا 1300 هجری قمری در گذشته است. میرزا محمدعلی اصفهانی متوفی به سال 1313 هجری قمری یکی از شاگردان اشرف الکتّاب بوده است و خط نسخ را از وی فرا گرفت و توانست قرآن مجید کتابت کند، سپس توفیق چاپ آن را نیز در عهد ناصری پیدا کرد. یکی دیگر از شاگردان اشرف الکتّاب، سیدمحمدبقا ملقب به شرف‌المعالی است که از وی نیز آثاری باقی مانده است.


بانوان قرآن نویس در دوره قاجار
فاطمه سلطان بنت مقصودعلی و دو دختر فتحعلی‌شاه به نام های ام‌سلمه و ضیاءالسلطنه بانوانی هستند به کتابت کلام خدا روی آوردند.

خط شکسته نستعلیق
شکسته نستعلیق در اوایل قرن یازدهم که نامه‌ها و ترجمه آیات مبارکه قرآنی به خط شکسته تعلیق بود، با شکسته نستعلیق نوشته شد و با ظهور درویش عبدالمجید طالقانی متوفی در 1185 هجری به اوج زیبایی و کمال رسید و هنرمندان خوشنویس دیگری مانند سیدعلی اکبر گلستانه متوفی در 1319 هجری در تکمیل این خط بسیار کوشیدند و به این ترتیب خط شکسته نیز برای نوشتن و تحریر ترجمه آیات مبارکه و خواص سوره‌ها و آیات، در کتابت کلام الله مجید مورد استفاده قرار گرفت.(به نقل از پرتال حوزه هنری انقلاب اسلامی تهران)

معرفی برخی از کاتبان معاصر قرآن کریم
طاهر خوشنویس، احمد نجفی زنجانی، حبیب الله فضائلی سمیرمی، آیت‌الله استاد حاج سید مرتضی نجومی، سید محمد علی قربانی، رضا و عباس ولی زاده را به عنوان خوشنویسان و کاتبان قرآن در عصر معاصر می توان نام برد.

تذهیب قرآن
طلاکاری و نقاشی های حواشی قرآن تذهیب نامیده می شود. این هنر همراه با خطاطی پیشرفت کرد تا جایی که خطاطان قرآن،‌ کار تذهیب آن را نیز انجام می‌دادند. قدیمی‌ترین اثر نقاشی و تذهیب قرآن در دست، متعلق به قرن سوم هجری به بعد است که این قرآن‌ها غالبا به دستور سلاطین و امیران وقت تهیه می‌شد.(به نقل از پرتال حوزه هنری انقلاب اسلامی تهران) به خطاطان مشهور قرآن کریم خطاطان مصاحف گفته می شود.

اعجاب قرآن
قرآن کریم چه در بیان مفاهیم بلند آسمانی و فوق بشری و چه در به کارگیری قالب‌های هنری و ظرافت‌های ادبی برجستگی ویژه‌ای دارد و نخبگان اعم از حکیمان، فیلسوفان، عرفا، هنرمندان، شاعران و خطاطان را با دیگر تشنگان حقیقت و معنویت، شیفته خود ساخته است.



خطاطان مصاحف
به ذکر مختصری از زندگانی برخی از کسانی که با قلم سحرآمیزشان کلمات نورانی قرآن را با آب زر بر کاغذ نوشتند بسنده می‌کنیم:

ابن مقله شیرازی
۱) ابن مقله محمد وزیر، ابوعلی محمد بن علی بن حسین (حسن) بن عبدالله شیرازی (۲۷۲-۳۲۸ ق): وی ادیب، دانشور، خوشنویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف از جمله خط ثلث و خط نسخ است. او وزیر عباسیان بود که در بغداد دیده به جهان گشود و همان جا دیده از دنیا فروبست؛ در حالی که دست راست و زبانش به دستور خلیفه قطع شده بود.

ابن مقله دوازده قاعده برای زیبایی خط ابداع کرد. همچنین خط نسخ را در سال ۳۱۰ق در زمان مقتدر عباسی و وزارت ابن فرات اختراع کرد که به مناسبت سهولت در تحریر ، ناسخ خطوط دیگر شد؛ از این رو «نسخ» نام گرفت.

ابن بواب، علی بن هلال
۲) ابن بواب ، علاء الدین علی بن هلال (م ۴۲۳ق): وی ادیب، حافظ، دانشور و خوشنویس معروف دوره آل بویه بود که در تذهیب نیز دست داشت. معروف است که وی ۶۴ نسخه از قرآن را به خط خود نوشت. شهرت عمده او - به گفته نویسندگان متقدم عرب - به علت تکمیل شیوه‌ای از خطاطی است که یک قرن پیش از او توسط سلف مشهورش ابن مقله وزیر ابداع شده بود. وی این شیوه را به حدی از زیبایی و تناسب رساند که بعدها تنها کوشش‌های یاقوت مستعصمی خطاط نامدار، سرآمد آن شد.
قرآنی با خط و تذهیب عالی به امضای او و به تاریخ سال ۳۹۱ق متعلق به کتابخانه چستربیتی انگلستان، و نسخه‌ای دیگر به خط وی (ظاهرا ناتمام) متعلق به کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی است.

یاقوت مستعصمی
۳) یاقوت مستعصمی ، جمال الدین ابو الدر (م ۶۹۸ ق): وی ادیب، شاعر، خوشنویس، غلام مستعصم خلیفه عباسی و کاتب مخصوص وی و نخستین کسی است که خط ثلث و نسخ را به درجه کمال رساند. وی را به تندنویسی نیز ستوده‌اند؛ چنان که می‌گویند در هر دو ماه یک مصحف می‌نوشت و سیصد و شصت و چهارمین قرآن را به خط وی دیده‌اند. با ظهور وی، خطوط متنوع اسلامی ثبات یافت و انواع قلم‌ها در زمان او به شش گونه «ثلث، نسخ، ریحان، محقق، توقیع و رقاع» رسید که به « خطوط اصول » معروفند. از آثار و دست نوشته‌های یاقوت مستعصمی تعداد بسیاری مصحف و غیرمصحف است که در کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان از جمله در ایران و استانبول نگهداری می‌شوند.

بایسنقر میرزا نوه تیمور
۴) بایسنقر مشهور به بایسنقر میرزا و سلطان بایسنقر بهادر (۸۰۲-۸۳۷ ق): وی پسر شاهرخ نوه تیمور از خوشنویسان و استادان برجسته خط ثلث و خط محقق نزدیکترین خط به کوفی ساده که در آن، اشکال حروف یکدست، یکنواخت و درشت اندام است و با فواصل منظم و بدون تداخل حروف می‌باشد.
و از هنرمندانی بود که به فارسی و ترکی شعر می‌سرود. وی مؤسس و بانی زیباترین کتاب نویسی در ایران است که با پرداخت دست مزدهای گزاف و اعطای انعام‌های شاهانه هنرمندترین استادان خط و تهذیب را نزد خود نگه می‌داشت. کتیبه پیش طاق مسجد گوهرشاد مشهد به خط ثلث او است که در بیست سالگی نوشته و از قوت قلم، سحر و معجزه‌ای به یادگار گذاشته است.
نگارش بزرگ‌ترین قرآن موجود به خط محقق ، اثر ارزنده او است که هم اکنون برخی صفحات آن در موزه آستان قدس رضوی ، کتابخانه ملی، موزه ایران و… نگهداری می‌شود.
در لغتنامه دهخدا در شرح واژه بایسنقر چنین آمده:
در متون تاریخی و ادبی واژه بایسنقر به دو گونه بایسنقر و بایسنغر آمده است. بایسنقر کلمه‌ای ترکی (مرکب از بای سنقر) و سنقور، مرغی شکاری است از جنس چراغ که شنقار نیز گویند. بایسنقر به طور عام، نام عده‌ای از شاهزادگان تیموری و غیر تیموری بوده و ظاهرا صحیح آن «بای سنقور» است که «بایسنقر» نوشته می‌شود.

استاد میرزا احمد نیریزی
۵) میرزا احمد نیریزی (قرن دوازدهم): وی خوشنویس و از بزرگ‌ترین نسخ نویسان روزگار است که در سده دوازدهم در دوران سلطان حسین صفوی در اصفهان می‌زیست. او مردی پارسا با خصال و اخلاقی پسندیده بود. هرچه از مبالغ خطیر حق الکتابه به دست می‌آورد، به اندکی قناعت می‌کرد و بقیه را به نیازمندان انفاق می‌کرد.
نگارش بسیاری از قرآن‌ها و دعاها به وی منسوب است؛ از جمله: ۹۹ جلد قرآن و ۷۷ صحیفه و بسیاری از دعاها و مرقعات دیگر. توضیح درباره پاره‌ای از مصاحف به قلم او، در کتاب قرآن نویسان آمده است.

استاد طاهر خوشنویس
۶) طاهر خوشنویس (۱۲۶۸-۱۳۵۴ش): وی در روستای قرچه داغ به دنیا آمد و تحصیلات ادبی و مقدماتی را در مکتب شروع کرد، و صرف و نحو و فقه آموخت. چون استعداد وافری در زمینه خوشنویسی داشت با عشقی مفرط و بدون آموزش استاد به این فن روی آورد و در خوشنویسی به درجه‌ای رسید که خطاطان و خوشنویسان به مهارت او در نوشتن خط نسخ اعتراف می‌کنند. او نخستین نوشته خود را در نه سالگی چاپ کرد و پنجاه سال در مدارس، هنر خوشنویسی را آموزش داد و آثار فراوانی به خطوط نسخ، نستعلیق و شکسته نستعلیق نگاشت؛ از جمله: کتابت قرآن کریم، نهج البلاغه ، صحیفه سجادیه ، مفاتیح الجنان ، معالم الاصول ، کفایة الاصول ، ذخیرة المعاد ، جامع المقدمات ، کتاب المکاسب ، الفیه ، منتهی الامال ، تبصرة المتعلمین ، تهذیب المنطق و….

ایشان در پایان یکی از نوشته‌ها به خط خویش چنین نگاشته است: «با تایید حضرت ذوالجلال… به خط این بنده عاصی پر از تقصیر و خطا، اقل الحاج طاهر خوشنویس در دوازدهم شهر رجب ۱۳۹۳ ق… بیست و سومین نسخه قرآن را در سن ۸۳ سالگی نوشته…».

حامد العامدی
۷) حامد العامدی (۱۳۱۲-۱۴۰۳ق): وی خوشنویس برجسته جهان اسلام بود که دست نوشته‌های فراوانی از او در جهان اسلام و عرب منتشر شده است.

وی در « دیار بکر » ترکیه دیده به جهان گشود و خوشنویسی را از استادانی چون محمد نظیف ، حاج احمد کامل افندی و خلوصی افندی فراگرفت و شاگردان فراوانی نیز از محضر او بهره بردند برجسته‌ترین اثر وی، قرآنی است که به خط نسخ و به شکل بسیار زیبایی تحریر و نسخه‌های بسیاری از آن چاپ شده و در دسترس دوستداران قرآن کریم در سراسر جهان قرار گرفته است.

عثمان طه
۸) عثمان طه ، ابومروان عثمان بن عبده بن حسین بن طه (متولد ۱۳۵۵ق): خطاط مشهور و معاصر سوری که قرآن مکتوب به خط معجزه آسای او که به شیوه نسخ بسیار دیدنی و آمیخته به ثلث نگارش یافته، به تصدیق خبرگان فن، از نظر خوشنویسی، استحکام دست و قلم و چشم نوازی و یکدستی، میان قرآن‌های خوش نوشته قدیم و جدید نظیر ندارد و چنان که انتظار می‌رفت، به محض انتشار، با استقبال گسترده‌ای در جهان اسلام رو به رو شد و به انواع اندازه‌ها، شکل‌ها و قطع‌ها تجدید چاپ شد.

کتابت این قرآن بسیار سنجیده و برنامه ریزی شده است؛ هر صفحه آن پانزده سطر دارد، اول هر صفحه آغاز یک آیه، و آخر هر صفحه با یک آیه پاپان پذیرفته و هر جزء از قرآن در بیست صفحه نگارش یافته است.

از دیگر ویژگی‌های این قرآن، به کارگیری شش رنگ مختلف در نگارش کلمات است؛ برای اشاره به مواضع مد لازم و میزان آن، مواضع غنه و حروفی که تلفظ نمی‌شوند؛
برای مثال، همه همزه‌های وصل ، «ال» حروف شمسی و حروفی که نوشته می‌شوند و خوانده نمی‌شوند یا در حرف بعدی ادغام می‌شوند، با رنگ خاکستری نوشته شده است. در جدول کوچکی پایین هر صفحه منظور از کاربرد رنگ‌های مختلف توضیح داده شده است.


در حسن انتخاب و روش دانی و کاردانی خطاط این مصحف همین بس که متن مصحف مصر را مبنای کتابت خود قرار داده که دقت و احتیاط علمی ویژه‌ای صرف اصلاح و آماده سازی آن شده است. همچنین هیئت عالی رتبه‌ای مرکب از پنج نفر از قرآن شناسان شام در این کار و نظارت بر کتابت با وی هم کاری داشته و اجازه سازمان‌های دینی - فرهنگی سوریه ، مصر ، عربستان سعودی ، اردن و جمهوری اسلامی ایران را به ترتیب و با ذکر شماره اجازه نامه درج کرده‌اند.

چند سال پس از انتشار قرآن به قلم عثمان طه به دلیل ظرافت خط، چاپ نفیس و صحت متن، نظر قرآن شناسان عربستان را جلب کرد و پس از آن که فهد در سال ۱۴۰۳ق در صدد چاپ قرآن صحیح برآمد، صاحب نظران همین مصحف را به او پیشنهاد کرده، نام آن را « مصحف المدینة النبویة » گذاشتند و گروهی با شرکت قاریان ، مقریان، قرآن شناسان و قرآن پژوهان برای مقابله و مراجعه مجدد تشکیل دادند. تفاوت مصحف مدینه و مصحف اصلی کتابت عثمان طه فقط در ۳-۴ مورد جزئی از علامات ضبط و وقف است.

کتابت قرآن از مباحث علوم قرآنی است. و در آن، تاریخ و چگونگی کتابت و جمع‌آوری قرآن بحث می‌شود. کتابت قرآن از عوامل حفظ قرآن از تحریف است و به همین دلیل، پیامبر(ص) بر آن تأکید می‌کرد. چگونگی کتابت قرآن در فهم معنای آیات اثرگذار دانسته شده است؛ چنان‌که گفته‌اند یکی از عواملی که موجب شده چند احتمال در معانی آیات قرآن وجود داشته باشد، نارسایی کتابت در صدر اسلام بوده است.

به گفته محققان، کتابت در عالم اسلام، با کتابت قرآن آغاز شد و به سبب پیوند داشتن خط با کتابت قرآن، خط در عالم اسلام اهمیت یافت. با ظهور اسلام و نازل‌شدن قرآن، خط و کتابت‌ مورد توجه‌ قرار گرفت؛ زیرا قرآن معجزه پیامبر(ص) بود و قرائت و کتابت آن، فریضه‌ای مقدس به شمار می‌رفت.

هنگام ظهور اسلام، خط و کتابت میان اعراب حجاز رایج نبود و کمتر از بیست نفر با خط و نوشتن آشنا بودند. ازاین‌رو پیامبر(ص) آنان را برای کتابت وحی، استخدام و مسلمانان را به آموختن خط و کتابت تشویق کرد. پیامبر(ص) در کنار حفظ قرآن، به کتابت آن نیز توجه داشت و افرادی مانند علی بن ابی‌طالب و زید بن ثابت را مأمور به نوشتن قرآن کرده بود. آنها قرآن را بر پوست برخی حیوانات، برگ‌های درخت خرما، استخوان‌های پهن و کاغذ می‌نوشتند.


نخستین مصحف‌ها
ابن‌ندیم کتاب‌شناس قرن چهارم قمری، در کتاب الفهرست، مُصحف امام علی(ع) را نخستین مصحف کامل قرآن معرفی کرده است. پس از رحلت پیامبر(ص)، امام علی(ع) در خانه خود، قرآن را به ترتیب نزول، در یک مصحف جمع کرد و آن را به مردم و صحابه نشان داد. برخی صحابه این مصحف را نپذیرفتند. به همین دلیل امام علی(ع) آن را از دسترس عموم خارج کرد.

پس از رحلت پیامبر(ص) و پذیرفته‌نشدن مصحف امام علی(ع)، علاوه بر زید بن ثابت، برخی صحابه، از جمله عبدالله بن مسعود، اُبَیّ بن کَعب، مقداد بن اَسْوَد، سالم مولی اَبی‌حُذَیْفه، مُعاذ بن جَبَل و ابوموسی اشعری به جمع‌آوری قرآن پرداختند.

یکسان‌سازی مصحف‌ها
صحابه مصحف‌های مختلفی را برای خود نوشته بودند که هریک با دیگری تفاوت‌هایی داشت. این اختلاف در مصحف‌ها و قرائت‌ها باعث اختلاف میان مردم شد. به همین دلیل، عثمان خلیفه سوم تصمیم گرفت مصحف‌ها را یکسان کند. برای این کار، دوازده نفر از صحابه، از جمله زید بن ثابت، عبدالله بن زُبَیْر و عبدالله بن عباس، به سرپرستی اُبیّ بن کعب) قرآن را جمع‌آوری کردند.

قرآنِ جمع‌آوری‌شده مورد تأیید امام علی(ع) قرار گرفت و بعد از خلیفه‌شدن نیز به این قرآن ملتزم بود. بعد از امام علی(ع) نیز امامان بعدی قرآنِ عثمان را تأیید و بر حفظ آن تأکید کردند.

رواج کتابت قرآن
در عصر صفوی در ایران و عثمانی در ترکیه کتابت قرآن مورد توجه بسیار قرار گرفت. قرآن‌ها به صورت کامل، یا به صورت چهار، پانزده، سی و شصت جلدی نوشته می‌شد؛ اما به تدریج همه قرآن‌ها به صورت کامل نوشته شدند. با رواج صنعت چاپ، قرآن‌های چاپی رواج یافت و سنتِ قرآن‌نویسی به رکود گرایید.


رسم‌ المُصحف
رسم‌المصحف به رسم‌الخط ویژه مصحف عثمانی گفته می‌شود . در این مصحف، کلمات قرآنی برخلاف قواعد کتابت نوشته شده است؛ مانند نوشته‌شدن «الصلوٰة» به‌جای «الصلاة» و «ابرٰهــٖم» به‌جای «ابراهیم». برای رسم‌المصحف شش قاعدۀ حذف، زیادت، همزه، اِبدال، وصل و فصل ذکر شده که هیچیک مطابق قواعد کتابت نیست.

در نگاه برخی قرآن‌پژوهان، رسم‌الخط عثمانی چنان اهمیتی یافته که در صورتی که قرائتی با آن مغایرت داشته باشد، باید اصلاح شود.

به نظر محققان، اشتباه کاتبان وحی، ابتدایی‌بودن خط در صدر اسلام و اثرپذیری رسم‌الخط قرآن از اختلاف قرائات، از عوامل مطابقت‌نداشتن رسم‌المصحف با قواعد کتابت بوده است.

در مقابل، برخی از اهل سنت رسم‌الخط قرآن را توقیفی می‌دانند؛ یعنی معتقدند چگونگی نوشتن کلمات را پیامبر(ص) به وسیله وحی به کاتبان قرآن تعلیم داده است.

در این باره که آیا تغییر دادن رسم‌المصحف جایز است یا نه، دیدگاه‌های زیر مطرح شده است:
با توجه به توقیفی بودن رسم‌المصحف، نوشتن قرآن به رسم‌الخط دیگری جایز نیست.

اگر چه رسم‌الخط قرآن توقیفی نیست، برای جلوگیری از تصرفات دیگر در قرآن، باید رسم‌المصحف به همان صورت خود باقی بماند.

رعایت رسم‌المصحف لازم نیست و می‌توان قرآن را به رسم الخط دیگری نوشت.

به دلیل ناآشنایی افراد عصر حاضر از رسم‌المصحف و برای جلوگیری از اشتباه‌خواندن قرآن از سوی آنان، باید قرآن را به‌گونه‌ای نوشت که درست خوانده شود؛ بنابراین نباید قرآن را براساس رسم‌المصحف نوشت.

تحول خط قرآن
در دوران حیات پیامبر(ص)، قرآن به خط حجازی (شبیه خط نَسخ در قرن پنجم) نوشته می‌شد. با تأسیس شهر کوفه در سال ۱۷ق و رواج خط کوفی، قرآن‌ها (از جمله قرآن‌های مادر که در دوران عثمان نوشته شد و کاتبان قرآن‌ها را از روی آنها می‌نوشتند) به خط کوفی نوشته شد.

نخستین قرآن‌های نوشته‌شده، نقطه و اعراب نداشت و این امر موجب اشتباه می‌شد.

اَبوالاَسْوَدِ دُؤَلی (درگذشت: ۶۹ق) با راهنمایی امام علی(ع)، قرآن را حرکت‌گذاری کرد؛ اما برای این کار، نه از حرکت‌های کشیده، که از نقطه استفاده کرد؛ بدین صورت که برای علامت فتحه، نقطه‌ای روی حرف، برای کسره، نقطه‌ای زیر حرف و برای ضمه، نقطه‌ای در جلوی حرف و به رنگ دیگری غیر از خط قرآن قرار داد.

پس از ابوالاسود، شاگردش نصر بن‌ عاصم (درگذشت: ۸۹ق) برای متمایزکردن حروفِ بی‌نقطه از یکدیگر (مانند حروف ح، خ و ج که بدون نقطه شبیه هم هستند) از نقطه استفاده کرد و برای آنکه با نقطه‌هایی که استادش برای حرکتِ حروف قرار داده بود، اشتباه نشود، آنها را به همان رنگ اصلی حروف نوشت.

پس از مدتی خلیل بن احمد فراهیدی (درگذشت: ۱۷۵ق) نقطه‌هایی را که ابوالاسود برای حرکت‌گذاری به کار برده بود، به حرکت‌های « ــَـ ــِـ ــُـ » تبدیل کرد و علامت‌های تشدید و همزه و غیره را برای ساده‌سازی قرائت قرآن به کار برد.

مسلمانان در قرن اول قمری به کتابت قرآن توجه ویژه کردند و تلاش کردند شیوۀ کتابت را اصلاح کنند. در قرن چهارم شیوه‌های کتابت قرآن بسیار متنوع شد و بیش از بیست سبک نوشتاری در جهان اسلام به وجود آمد. گوناگونی این سبک‌ها مشکلاتی را برای کاتبان و خوانندگان به وجود آورد.

به همین دلیل، ابن‌مُقْله (درگذشت: ۳۲۸ق) در صدد اصلاح سبک‌ها بر آمد و برای اقسام شش‌گانه خط (۱. ثُلْث ۲. مُحَقَّق ۳. ریحان ۴. نَسْخ ۵. توقیع ۶. رُقاع) که قرآن با آنها نوشته می‌شد، اصولی قرار داد.

هنر و کتابت قرآن
کتابت قرآن در دوران اسلامی، علاوه بر خط و خوشنویسی، در هنرهای دیگری مانند تذهیب، صفحه‌آرایی و صحافی بازتاب داشته است. مسلمانان به غیر از خط، از هر آنچه در زیبایی کتابت تأثیر داشت (مانند تذهیب و تصحیف) استفاده می‌کردند.

به گفته محققان، از آنجا که هنرِ کتابت قرآن، کلام وحی را به خوانندگان نشان می‌دهدو مفاهیم دینی را در بر دارد، در بین هنرهای دیگر اهمیت بسیاری دارد. کتابت قرآن در دوره ایلخانی (قرن هفتم هجری قمری) به اوج رسید و قرآن‌های نوشته‌شده در آن دوره، هم به‌لحاظ خط، هم به‌لحاظ تذهیب و هم به‌لحاظ نسخه‌شناسی ارزش فراوانی دارند.

خطوط معروف و سرشناس در کتابت قرآن کریم
ابن‌مُقْله (درگذشت: ۳۲۸ق) خط‌های ثُلْث، مُحَقَّق، ریحان، نَسْخ، توقیع و رُقاع را اختراع کرد. او حروف را بر پایه قوانین هندسه و شکل حروف را بر پایه قانون سطح (سطح حروف کشیده مانند الف و ب) و دور (دور حروف مانند ج و ن) طراحی کرد.

بعد از ابن‌مُقْله، ابن‌بوّاب در قرن پنجم و سپس یاقوت مُسْتَعْصِمی در قرن هفتم خط نسخ را به اوج رساندند و خط نسخ را به عنوان خط مناسب کتابت قرآن معرفی کردند. خط نسخ، خود به شیوه‌های مختلفی درآمد که مهم‌ترینشان مکتب عربی، ترکی و ایرانی است. در دوره تیموریان، در هنر خوشنویسی تحولات بسیاری به وجود آمد.

در این دوره با ترکیب دو خط رُقاع و توقیع، خط تعلیق و سپس با ترکیب دو خط نسخ و تعلیق، خط نستعلیق پدید آمد. مسلمان‌ها در هند قرآن را به خط بیهاری (بهاری) و در چین به خط سینی (نوع خاصی از خط نسخ) می‌نوشتند.

هنر خوشنویسی در قرآن کریم
خط نسخ به دلیل واضح‌بودنش، در کتابت قرآن، اهمیت دارد. از مُسْتَعْصِمی، قرآنی به جای مانده که آن را در سال ۶۶۹ق با سه خط ثلث، نسخ و ریحان نوشته است. قرآن نوشته‌شده به خط احمد نیریزی، معروف‌ترین قرآن نوشته‌شده به خط نَسخ ایرانی است.

خط نستعلیق در متون ادبی کاربرد فراوان دارد؛ اما از آنجا که حرکت‌گذاری آن دشوار است، به‌ندرت قرآنِ کامل را با آن می‌نویسند. میر عماد حسنی قزوینی سوره فاتحة‌الکتاب را به خط نستعلیق نوشت که این اثر شهرت فراوان یافته است.  در دوران صفوی، ترجمه فارسی قرآن، به صورت نواری باریک به خط نستعلیق در زیر آیات نوشته شد.

هنر تذهیب در قرآن کریم
فن تذهیب به تزئین اوراق کتاب یا جلد آن با طلا و رنگ‌های دیگر گفته می‌شود. از تذهیب معمولاً برای تعیین سرسوره‌ها و جزءها استفاده می‌شود. این هنر همراه با خطاطی پیشرفت کرد تا جایی که خطاطان قرآن کار تذهیب آن را نیز انجام می‌دادند. قدیمی‌ترین آثارِ نقاشی و تذهیب قرآن که موجود است، متعلق به قرن سوم قمری به بعد است. این قرآن‌ها غالباً به دستور سلاطین وقت تهیه می‌شد.

در پایان قرن ششم و آغاز قرن هفتم، شهر تبریز از مراکز مهم برای فن تذهیب بود و مکتب تبریز در تذهیب در این دوره به وجود آمد. هنر تذهیب در دوره تیموریان رونق بسیار گرفت؛ چراکه سلاطین آنها به هنر علاقه داشتند.

هنر کتیبه‌نویسی در قرآن کریم
کتیبه‌ها آیات و سوره‌هایی از قرآن هستند که در قالب‌های مختلف، بر محل‌های مقدسی مانند محراب و گنبد مساجد و ضریح و دیوارهای حرم نوشته می‌شود. کتیبه‌ها با خط‌هایی مانند کوفی، ثُلث، نَسخ، نستعلیق و مُعَلّیٰ و به‌صورت کاشی‌کاری، آجری یا گچ‌بری نوشته شده‌اند. کتیبه‌نویسی در عصر تیموریان رواج داشت و در دوره صفویه به اوج رسید.

هنر جلدسازی در قرآن کریم
مسلمانان هنر جلدسازی را برای حفاظت قرآن از آسیب‌ها به کار بردند. هنر جلدسازی، مانند خوشنویسی، به‌خاطر قداست قرآن نزد مسلمانان، بسیار رشد کرد. نخستین جلدها همگی ساده بودند؛ ولی از قرن چهارم قمری، نقش‌های هندسی به‌صورت دایره و بیضی، در وسط جلدها اضافه شد. پس از مدتی روی جلدها با طلاکاری و تذهیب تزئین شد. تزئین جلدهای چرمی در دوره تیموریان در ایران و عصر ممالیک در مصر اهمیت ویژه داشت و هنر جلدسازی در عصر تیموریان به اوج رسید.

هنر چاپ در قرآن کریم
قرآن برای نخستین‌بار در سال ۹۵۰ق در شهر بُنْدُقیّه چاپ شد؛ اما به دستور مقامات کلیسا معدوم گردید. بعد از آن، در سال ۱۱۰۴ق آبراهام هینْکِلمان، اسلام‌شناس آلمانی، قرآن را در هامبورگ آلمان چاپ کرد.

نخستین چاپ قرآن
نخستین چاپ اسلامی قرآن در سال ۱۲۰۰ق به دست فردی به نام مولا عثمان در سن‌پترزبورگ روسیه انجام شد.
ایران نخستین دولت اسلامی بود که قرآن را در دو چاپ سنگی، یکی در ۱۲۴۳ق در تهران و دیگری در سال ۱۲۴۸ق در تبریز تهیه کرد.
بعد از ایران، دولت عثمانی ترکیه در سال ۱۲۹۴ق، قرآن را در چاپ‌های مختلفی ارائه کرد. دولت مصر در سال ۱۳۴۲ق و دولت عراق نیز در سال ۱۳۷۰ق چاپ‌های نفیسی از قرآن منتشر کردند.


منابع:
قرآن کریم / ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۷ق.
برزین، پروین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، در مجله هنر و مردم،‌ شماره ۴۹، آبان ۱۳۴۵ش.
جعفری، یعقوب، «مقدمه»، در رسم‌الخط مصحف، تألیف غانم قدوری الحمد، قم، اسوه، ۱۳۷۶ش.
حاج سید جوادی، سید کمال، «سیر کتابت قرآن»، در مجموعه مقالات کتاب ماه هنر، شماره ۱۲، شهریور ۱۳۷۸ش.
حسینی، سید هاشم، و محمود طاووسی، «تحول هنر کتیبه‌نگاری عصر صفوی با توجه به کتیبه‌های صفوی مجموعۀ حرم مطهر امام رضا(ع)»، در کتاب ماه هنر، شماره ۹۱ و ۹۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
خمینی، سید مصطفی، تفسیر القرآن الکریم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۴۱۸ق.
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، برگرفته از مقاله «خطاطان مصاحف».    
کمالی دزفولی، علی، ۱۲۹۲ -، تاریخ تفسیر، ص(۱-۳۰۰).
خرمشاهی، بهاء الدین، ۱۳۲۴ -، سیربی سلوک، ص(۱۳۶-۱۴۰).
یارشاطر، احسان، ۱۲۹۹ -، دانش نامه ایران واسلام، ج۳، ص۴۵۴.
زرکلی، خیر الدین، ۱۸۹۳-۱۹۶۶، الاعلام،قاموس التراجم لاشهرالرجال والنساءمن العرب والمستعربین والمستشرقین، ج۵، ص۱۸۳.
فضایلی، حبیب الله، ۱۳۰۲ - ۱۳۷۶، اطلس خط، ص۳۷۰.
فضایلی، حبیب الله، ۱۳۰۲ - ۱۳۷۶، اطلس خط، ص۳۰۰.
موسوی بجنوردی، محمد کاظم، ۱۳۲۱ -، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۳، ص۱۴۰.
معین، محمد، ۱۲۹۱ - ۱۳۵۰، فرهنگ معین، ج۵، ص۲۳۳۵.
معین، محمد، ۱۲۹۱ - ۱۳۵۰، فرهنگ معین، ج۵، ص۲۴۲.
دهخدا، علی اکبر، ۱۲۵۹ - ۱۳۳۴، لغت نامه دهخدا، ص۳۷۴۸.
علی دوست، محمد، قرآن نویسان وگزیده‌های قرآنهای نفیس ایرانی، ص۱۰۷.
علی دوست، محمد، قرآن نویسان وگزیده‌های قرآنهای نفیس ایرانی، ص(۳۵-۳۶).
علی دوست، محمد، قرآن نویسان وگزیده‌های قرآنهای نفیس ایرانی، ص(۲۳-۲۸).

در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.

شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران

© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.