مقدمه:
روزه یکی از ارکان مهم دینی در اسلام است که علاوه بر جنبههای عبادی، دارای ابعاد عمیق معنوی، اخلاقی و اجتماعی است.از منظر معصومین (علیهم السلام)، روزه تنها به معنای خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه تمرینی برای تقویت اراده، تزکیه نفس، و ایجاد تعادل در زندگی فردی و اجتماعی است.
به عنوان نمونه پیامبر اکرم (ص) روزه را عاملی برای سلامتی جسم و روان معرفی میکنند و بر نقش آن در پاکسازی بدن و تقویت سیستم ایمنی تأکید دارند.
از سوی دیگر، حضرت فاطمه زهرا (س) روزه را وسیلهای برای تقویت اخلاص و کنترل اعضا و جوارح میدانند. امام علی (ع) نیز روزه را راهی برای ایجاد خضوع و خشوع در برابر خداوند و دوری از تکبر و غرور معرفی میکنند.
در این مقاله، به بررسی فلسفه و حکمت روزه از منظر معصومین (علیهم السلام) پرداخته میشود و ابعاد مختلف این عبادت بزرگ مورد تحلیل قرار میگیرد.
فلسفه و حکمت روزه از منظر معصومین (علیهم السلام)
فلسفه و حکمت روزه از منظر پیامبر (ص)
1- سلامتی جسم و روان
پیامبر خدا مى فرماید : سَافِرُوا تَصِحُّوا وَ صُومُوا تُؤْجَرُوا وَ اِغْزُوا تَغْنَمُوا وَ حُجُّوا لَنْ تَفْتَقِرُوا..(1) پیامبر عظیم الشان اسلام در یک بیانیه کوتاه، اثرات و فوائد سه چیز را به این شرح بیان می فرماید:اول، جنگ و جهاد کنید تا مستغنی شوید، که غنائم جنگی باعث استغنا می باشد،
دوم، روزه بگیرید تا صحت و سلامتی خویش را تضمین کنید،
سوم، سفر کنید تا مالدار شوید، زیرا مسافرت و حمل کالای تجارتی از شهری به شهر دیگر یا از کشوری به کشور دیگر باعث رفع نیازمندی های جامعه و عمران کشورها می گردد، در این سه جمله پیامبر صلی الله علیه و آله سه باب از درهای علم:
جهاد (که خود باعث تمکن و امکانات مالی می شود)، بهداشت جسم و اقتصاد جامعه را بر روی ما میگشاید.
روزه بگیرید تا صحت و سلامتى خویش را تضمین کنید و سفر نمایید تا مالدار شوید ، زیرا مسافرت و حمل کالای تجارتى از شهرى به شهرى یا از کشورى به کشور دیگر ، باعث رفع نیازمندى هاى جامعه و عمران کشورها مى گردد.
این حدیث نشان میدهد که روزه علاوه بر جنبه معنوی، فواید جسمی و روانی نیز دارد. روزه به پاکسازی بدن و تقویت سیستم ایمنی کمک میکند. همچنین، روزه میتواند به کاهش استرس و افزایش آرامش روانی منجر شود.
2- زکات بدن
- حضرت رسول در روایت دیگرى مى فرماید : لکل شیء زکاه و زکاه الابدان الصیام . (2)برای هر چیزى زکاتى است و زکات بدنها روزه است.
این حدیث نشان میدهد که روزه نوعی پاکسازی و پالایش بدن از سموم و آلودگیها است. همانطور که زکات مال، آن را پاک و مطهر میکند، روزه نیز بدن را پاکسازی میکند.
3- پیشگیری از بیماریها
پیامبر (ص) فرمودند: «المعدة بیت کل داء، و الحمئة راس کل دواء» «معده خانه هر دردی است، و پرهیز و اجتناب (از غذاهای نامناسب و زیاد خوری) اساس و راس هر داروی شفابخش است.» (3)
معده مرکز و خانه هر دردی است، و پرهیز و اجتناب (از غذاهای نامناسب و زیاد خوری) اساس و راس هر داروی شفابخش است
این حدیث نشان میدهد که روزه با کاهش مصرف غذا و استراحت دادن به دستگاه گوارش، به پیشگیری از بسیاری از بیماریها کمک میکند.
4- کاهش شهوت و سرمستی
پیامبر اکرم(ص): علَیکُم بِالصَّومِ؛ فإنّهُ مَحسَمَةٌ للعُرُوقِ و مَذهَبَةٌ للأشَرِ؛ بر شما باد روزه گرفتن که آن رگها را مىبُرد [شهوت را کم مىکند] و سرمستى را مىبَرد.(4)
این حدیث نشان می دهد که روزه باعث کنترل شهوات و همچنین دوری از سرمستی و غرور می شود.
به طور خلاصه، روزه از منظر پیامبر (ص) دارای فواید متعددی از جمله سلامتی جسم و روان، پاکسازی بدن، پیشگیری از بیماریها و تقویت اراده است.
فلسفه و حکمت روزه از منظر حضرت فاطمه زهرا(س)
1- استواری اخلاصحضرت فاطمه زهرا(س):فَرَضَ اللّهُ الصِّیامَ تَثبِیتاً لِلإخلاصِ؛ خداوند روزه را براى استوارى اخلاص، واجب فرمود.(5)
این حدیث نشان میدهد که هدف اصلی روزه، تقویت اخلاص و پاکی نیت در انسان است. روزه فرصتی است برای تمرین اخلاص و دوری از ریا و تظاهر.
2 - روزه اعضا و جوارح
عن فاطمه الزهرا سلام الله علیها ما یصنع الصائم بصیامه اذا لم یصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه.(6)
حضرت زهرا علیها السلام فرمود:روزه داری که زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نکرده روزه اش به چه کارش خواهد آمد.
این حدیث نشان میدهد که روزه تنها امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه شامل کنترل تمام اعضا و جوارح نیز میشود. روزه واقعی، روزه تمام وجود است.
به طور خلاصه، روزه از منظر حضرت زهرا (س) وسیلهای برای تقویت اخلاص و پاکی نیت، و همچنین فرصتی برای کنترل و تهذیب تمام اعضا و جوارح است.
فلسفه و حکمت روزه از منظر حضرت علی(ع)
ما اگر پویای فلسفه روزه و حکمت تشریع آن باشیم و از خواص و فوائد آن بخواهیم اطلاعات بیشتری پیدا کنیم و به اشکال تراشی های منتقدین پاسخ اقناع کننده بدهیم به سخنان حکیمانه و دُرَر بار حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه گوش فرا می دهیمروایت اول: در قسمتی از این خطبه امام می فرماید:«و مجاهدة الصیام فی الایام المفروضات، تسکینا لاطرافهم، و تخشیعا لابصارهم، و تذلیلا لنفوسهم و تخفیضا لقلوبهم، و اذهابا للخیلاء عنهم لما فی ذلک من تعفیر عتاق الوجوه بالتراب تواضعا و التصاق کرائم الجوارح بالارض تصاغرا و لحقوق البطون بالمتون من الصیام تذللا»
و جهاد روزه در روزهای واجب، برای آرام کردن اعضای آنان، و ترسانیدن دیدگانشان، و خوار کردن نفسهایشان، و پایین آوردن دلهایشان، و از بین بردن تکبر از آنان است؛ به خاطر آنچه در آن است از مالیدن چهرههای ارزشمند به خاک برای تواضع، و چسباندن اعضای گرامی به زمین برای کوچک شمردن خود، و رسیدن شکمها به پشتها از روزه برای اظهار خواری.» (7)
1. آرامش و کنترل اعضا و جوارح
روزه با محدود کردن مصرف غذا و نوشیدنی، به بدن فرصت میدهد تا به جای هضم غذا، به پاکسازی و ترمیم خود بپردازد. این امر باعث آرامش سیستم گوارش و سایر اعضای بدن میشود.
همچنین، روزه با کنترل شهوات و امیال نفسانی، به انسان کمک میکند تا بر اعضا و جوارح خود تسلط بیشتری پیدا کند. این کنترل، زمینهساز آرامش روحی و روانی نیز میشود.
2. خشوع و فروتنی
روزه با ایجاد احساس گرسنگی و ضعف، انسان را به یاد ناتوانی و وابستگی خود به خداوند میاندازد. این احساس، زمینهساز خشوع و فروتنی در برابر پروردگار میشود.
همچنین، روزه با تمرین صبر و تحمل، به انسان کمک میکند تا از غرور و خودخواهی دوری کند و در برابر خواستههای خداوند تسلیم شود.
3. دوری از تکبر و غرور
روزه با ایجاد احساس همدردی با فقرا و نیازمندان، به انسان یادآوری میکند که همه انسانها در برابر خداوند برابر هستند. این احساس، زمینهساز دوری از تکبر و غرور میشود.
همچنین، روزه با تمرین سادهزیستی و قناعت، به انسان کمک میکند تا از تجملگرایی و مادیگرایی دوری کند.
4. اظهار تواضع و کوچکی در برابر خداوند
روزه با انجام اعمال عبادی مانند نماز و دعا، فرصتی برای اظهار تواضع و کوچکی در برابر خداوند فراهم میکند.
همچنین، روزه با خودداری از گناه و انجام اعمال نیک، نشاندهنده تسلیم و اطاعت انسان در برابر خواستههای خداوند است.
به طور خلاصه، روزه با ایجاد تغییراتی در جسم و روح انسان، زمینهساز تقویت فضایل اخلاقی و معنوی میشود. این تغییرات، انسان را به سوی کمال و نزدیکی به خداوند هدایت میکند.
روایت دوم:حضرت علی (ع) فرمودند: «و الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق» (8) خداوند، روزه را برای آزمایش اخلاص مردم مقرر و فرض فرموده است.
5.رابطه مستقیم روزه با اخلاص
روزه فرصتی برای تمرین اخلاص و پاکی نیت است. روزه واقعی، روزهای است که با اخلاص کامل انجام شود و هیچگونه ریا و تظاهری در آن نباشد.
روزه به دلیل اینکه عملی پنهانی است و فقط بین بنده و خداست، یکی از بهترین راههای آزمایش اخلاص بندگان است. کسی که در خلوت و تنهایی هم از خوردن و آشامیدن خودداری میکند، نشان میدهد که اخلاص او واقعی است.
خداوند روزه را برای آزمایش اخلاص مردم واجب فرموده است، که روزه در اخلاص عمل بسیار مؤثر است، یعنی کسی که روزه می گیرد و تمامی روز را با همه امکان خوردنیها و آشامیدنی هایی که در اختیار دارد، در عین حال امساک می نماید، جز اخلاص به پیشگاه حضرت حق مفهومی دیگر ندارد.
روایت سوم:حضرت علی (ع) فرمودند: «و صوم شهر رمضان فانه جنة من العقاب» (9) و یکی از دلائل وجوب روزه این است که روزه ماه رمضان سپر است از عقاب الهی. این حدیث نشان میدهد که روزه میتواند انسان را از عذاب الهی نجات دهد.
6.روزه سپر از عذاب الهی
روزه با پاکسازی روح و جسم، انسان را به سوی خداوند نزدیکتر میکند و او را از گناهان دور میکند.روزه با ایجاد تقوا در انسان، او را از انجام گناهان باز میدارد و در نتیجه، از عذاب الهی در امان نگه میدارد.
روایت چهارم : «اللهم اعوذبک من الجوع» (10)
خدایا! از گرسنگی به تو پناه می برم، ولی در عین حال باید متوجه بود، که مقداری از گرسنگی برای انسان لازم است! و فوائد بسیاری در بردارد، و بر عکس پر خوری و سیر بیماری زیادی به همراه می آورد. از نظر بهداشت و تندرستی، باید غذا کمتر مصرف شود، و هنوز اشتها تمام نشده، دست از غذا خوردن بکشد، به تجربه ثابت شده است. افرادی که کم می خورند، از کسانی که همیشه سیر می خورند سالمتر می باشند، و تن درستترند.
این روایت از جنبههای مختلفی به فلسفه روزه اشاره دارد:
7- اهمیت اعتدال در تغذیه
اسلام، ضمن تأکید بر اهمیت روزه و فواید گرسنگی، از افراط در گرسنگی نیز نهی میکند. پیامبر (ص) به خداوند از گرسنگی زیاد پناه میبرد، اما در عین حال، فواید گرسنگی متعادل را نیز یادآور میشود.هدف از روزه، آزار و اذیت بدن نیست، بلکه ایجاد تعادل در تغذیه و تقویت اراده است.
8- فواید جسمی و روحی کم خوری
فواید جسمی و روحی کم خوری باعث سلامتی جسم و روح میشود، در حالی که پرخوری و سیری، بیماریهای زیادی را به همراه دارد.روزه، فرصتی برای تمرین کم خوری و بهرهمندی از فواید آن است.
9- تقویت اراده و کنترل نفس
روزه، تمرینی برای کنترل نفس و امیال است. روزهدار با خودداری از خوردن و آشامیدن، حتی در صورت گرسنگی، اراده خود را تقویت میکند.روزه، فقط امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه تمرینی برای کنترل نفس و تقویت اراده است.
10- تزکیه نفس و نزدیکی به خداوند
گرسنگی، انسان را به یاد نیازمندان و فقرا میاندازد و باعث تقویت حس همدردی و نوعدوستی میشود.گرسنگی، انسان را به یاد ناتوانی و وابستگی خود به خداوند میاندازد و باعث تقویت حس خشوع و فروتنی میشود.
روایت پنجم: امیرالمؤمنین علی(ع):ما حَرَسَ اللّهُ عِبادَهُ المؤمنینَ بالصَّلَواتِ و الزَکَواتِ، و مُجاهَدَةِ الصِّیامِ فی الأیَّامِ المَفروضاتِ؛ تَسکیناً لِأطرافِهِم، و تَخشِیعاً لِأبصارِهِم، و تَذلِیلاً لِنُفوسِهِم، و تَخفِیضاً (تَخضِیعاً) لِقُلوبِهِم؛(11)
خداوند بندگان مؤمن خود را با نمازها و زکات و تلاش در روزهداری روزهای واجب حفظ میکند، برای آرامش اعضای آنان و خشوع دیدگانشان و فروتنی نفسهایشان و خضوع دلهایشان.»
11- روزه، عامل حفظ جامعه مؤمنان
خداوند بندگان مؤمن خود را به وسیله نمازها و زکاتها و جدّیت در روزهدارى روزهاى واجب [رمضان]، براى آرام کردن اعضا و جوارح آنان و خشوع دیدگانشان و فروتنى جانهایشان و خضوع دلهایشان حفظ مىکند.
روایت ششم : در حدیثی طویل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنین نقل می فرماید که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:
«ما من مؤمن یصوم شهر رمضان احتسابا الا اوجب الله تبارک و تعالی له سبع خصال: اولها یذوب الحرام من جسده، و الثانیة یقرب من رحمة الله عزوجل، و الثالثة قد کفر خطیئة ابیه آدم، و الرابعة یهون الله علیه سکرات الموت و الخامسة امان من الجوع و العطش یوم القیمة و السادسة یطعمه الله عزوجل من طیبات الجنة، و السابعة یعطیه الله عزوجل برائة من النار، قال: صدقتیا محمد» (12).
11- خصال هفتگانه مخصوص روزه داران
هیچ مؤمنی نیست که ماه رمضان را فقط به حساب خدا روزه بگیرد، مگر آنکه خدای تبارک و تعالی هفت خصلت را برای او واجب و لازم گرداند:
1 - هر چه حرام در پیکرش باشد محو و ذوب گرداند،
2 - به رحمت خدای عزوجل نزدیک می شود،
3 - (با روزه خویش) خطای پدرش حضرت آدم را می پوشاند،
4 - خداوند لحظات جان کندن را بر وی آسان گرداند،
5 - از گرسنگی و تشنگی روز قیامت در امان خواهد بود،
6 - خدای عزوجل از خوراکی های لذیذبهشتی او را نصیب دهد،
7 - خدای و عزوجل برائت و بیزاری از آتش دوزخ را به او عطا فرماید. (پرسش کننده در این حدیث مفصل، عالم یهودی بود) که عرض کرد راست گفتی ای محمد.
فلسفه و حکمت روز از منظر امام حسن مجتبی علیه السلام
امام حسن مجتبی علیه السلام می فرمایند :هر روزهداری هنگام افطار یک دعای اجابت شده دارد. پس در اولین لقمۀ افطار بگو: به نام خدا، ای خدایی که آمرزش تو فراگیر و وسیع است، مرا بیامرز.إنَّ لِکُلِّ صائِمٍ عِنْدَ فُطُورِهِ دَعْوَةً مُسْتَجابَةً، فَإذا کَانَ أوَّلُ لُقْمَةٍ فَقُلْ: بِسْمِ اللهِ اللَّهُمَّ یا واسِعَ المَغْفِرَةِ اغْفِرْ لِی.(13)
امام حسن مجتبی (ع) به یکی از مهمترین فلسفههای روزه، یعنی استجابت دعا در هنگام افطار اشاره میکنند.این روایت، جنبهای از فلسفه روزه را روشن میکند که بر ارتباط مستقیم بین روزهدار و خداوند تأکید دارد.
روزه، فرصتی است برای نزدیک شدن به خداوند و طلب مغفرت از او. لحظه افطار، لحظهای است که این ارتباط به اوج خود میرسد و دعاها به اجابت میرسند.
نکات کلیدی روایت
1- استجابت دعا
امام (ع) تأکید میکنند که هر روزهداری در هنگام افطار، دعایی مستجاب دارد. این نشان میدهد که لحظه افطار، لحظهای ویژه و پرفضیلت است که دعاها در آن به اجابت میرسند.
2- اهمیت دعا در اولین لقمه
امام (ع) توصیه میکنند که روزهدار در اولین لقمه افطار، دعای خاصی را بخواند. این نشان میدهد که حتی اولین لحظات پس از پایان روزه نیز باید با یاد و ذکر خداوند سپری شود.
3- مغفرت الهی
دعای توصیه شده توسط امام (ع)، دعایی برای طلب مغفرت الهی است. این نشان میدهد که هدف از روزه، علاوه بر تقویت اراده و تقوا، پاکسازی روح و طلب آمرزش از خداوند است.
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام صادق (ع)
هشام بن حکم از رئیس مذهب تشیع حضرت جعفر بن محمد علیهما السلام می پرسد از علت و فلسفه روزه، امام می فرماید:إنَّما فَرَضَ اللَّهُ عزّوجلّ الصِّیامَ لِیَستَوِیَ بِهِ الغَنِیُّ وَالفَقیرُ وذلِکَ أنَّ الغَنِیَّ لَمیَکُن لِیَجِدَ مَسَّ الجوعِ فَیَرحَمَ الفَقیرَ لِأَنَّ الغَنِیَّ کُلَّما أرادَ شَیئاً قَدَرَ عَلَیهِ فَأَرادَ اللَّهُ عزّوجلّ أن یُسَوِّیَ بَینَ خَلقِهِ وأن یُذیقَ الغَنِیَّ مَسَّ الجوعِ وَالأَلَمِ لِیَرِقَّ عَلَى الضَّعیفِ فَیَرحَمَ الجائِعَ»؛(14)
حضرت صادق علیه السلام: به راستی خداوند روزه را واجب کرد، تا به وسیله او بین اغنیاء و فقراء مساوات و برابری به وجود آید، و این برای آن است که ثروتمندانی که هرگز درد گرسنگی را احساس نکرده اند، به فقراء ترحم نمایند، زیرا اغنیاء هرگاه (خوردنی و آشامیدنی را) اراده نمودند (و هوس هر نوع ماکولات و مشروبات کردند) برایشان
میسر است، پس خداوند متعال «روزه را واجب نموده» که تا بین بندگانش از فقیر و غنی، برابری به وجود آورد، و اینکه سرمایه داران مسلمان الم جوع و گرسنگی را لمس نمایند، تا بر ضعفاء رقت آوردند، و بر گرسنگان عالم ترحم نمایند، (و این تنها شعار اسلام است، آری تنها مکتبی که به حال گرسنگان عالم ترحم نمایند، (و این تنها شعار اسلام است، آری تنها مکتبی که به حال گرسنگان و محرومان میاندیشد اسلام است.
مهمترین فلسفه روزه از منظر امام صادق (ع)، ایجاد مساوات و همدلی بین فقرا و اغنیا است. به عبارت دیگر، روزه، فرصتی است برای ثروتمندان تا طعم گرسنگی را بچشند و با فقرا و نیازمندان همدردی کنند. این تجربه، باعث میشود که اغنیا، به مسئولیت اجتماعی خود در قبال فقرا آگاهتر شوند و به آنها کمک کنند.
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام کاظم علیه السلام
فضیلت روزه ماه رجب:روزه در ماه رجب، به ویژه روزه یک روز از این ماه، فضیلت بسیاری دارد و باعث بهرهمندی از نعمات بهشتی میشود. این روایت، روزه را به عنوان وسیلهای برای کسب ثواب و نزدیکی به خداوند معرفی میکند.
قال الکاظم علیه السلام :رجب نهر فی الجنه اشد بیاضا من اللبن و احلی من العسل فمن صام یوما من رجب سقاه الله من ذلک النهر.
رجب نام نهری است در بهشت از شیر سفیدتر و از عسل شیرینتر هرکس یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد خداوند از آن نهر به او می نوشاند.(15)
دعای مستجاب هنگام افطار
قال الکاظم علیه السلام:دعوة الصائم تستجاب عند افطاره امام کاظم علیه السلام فرمود:دعای شخص روزه دار هنگام افطار مستجاب می شود.دعای روزهدار هنگام افطار مستجاب میشود. این روایت بر اهمیت لحظات افطار و دعا در این لحظات تأکید میکند.(16)
فضیلت افطاری دادن
قال الکاظم علیه السلام: فطرک اخاک الصائم خیر من صیامک.امام کاظم علیه السلام فرمود:افطاری دادن به برادر روزه دارت از گرفتن روزه (مستحبی) بهتر است.(17)
افطاری دادن به برادر روزهدار، از روزه مستحبی برتر است. این روایت، بر اهمیت کمک به دیگران و ایجاد همبستگی اجتماعی در ماه رمضان تأکید میکند.
دعای شخص روزهدار هنگام افطار مستجاب میشود، این نشاندهنده اهمیت لحظات افطار و دعا در این لحظات است. و افطاری دادن به برادر روزهدار، از روزه مستحبی برتر است. این روایت، بر اهمیت کمک به دیگران و ایجاد همبستگی اجتماعی در ماه رمضان تأکید میکند.
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام رضا (ع)
1- امام رضا علیه السلام در فلسفه و دلائل وجوب روزه می فرماید:«انما امروا بالصوم لکی یعرفوا الم الجوع و العطش، فیستدلوا علی فقر الآخرة، و لیکون الصائم خاشعا ذلیلا مستکینا ماجورا و محتسبا عارفا، صابرا علی ما اصابه من الجوع و العطش، فیستوجب الثواب مع ما فیه من الامساک عن الشهوات و یکون ذلک واعظا لهم فی العاجل و رائضا لهم علی اداء ما کلفهم و دلیلا لهم فی الآجل و لیعرفوا شدة مبلغ ذلک علی اهل الفقر و المسکنة فی الدنیا فیؤدوا الیهم ما افترض الله لهم فی اموالهم» (18)
وقتی از حضرت درباره فلسفه روزه می پرسند، می فرماید:همانا (مردم) مامور به روزه شدند تا بشناسند درد و ناگواری های گرسنگی و تشنگی را، و آنگاه استدلال کنند بر سختی های گرسنگی و تشنگی و فقر آخرت، (که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه شعبانیه می فرمود:
و اذکروا بجوعکم و عطشکم جوع یوم القیمة و عطشة،یاد آورید از گرسنگی و تشنگی روزه داریتان گرسنگیها و تشنگی های روز قیامت را، که این یادآوری انسان را به فکر تدارک قیامت میاندازد که تا سعی کند، جد و جهد بیشتری در کسب رضای خداوند و کمک به مخلوق ضعیفش بنماید و آنان را از امکانات مادی و غیر مادی خویش بهرهمند سازد).
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام رضا (ع) به شرح زیر است:
درک گرسنگی و تشنگی آخرت
امام رضا (ع) میفرمایند که روزه برای این واجب شده است که مردم درد گرسنگی و تشنگی را بچشند و به یاد گرسنگی و تشنگی روز قیامت بیفتند. این یادآوری، انسان را به فکر تدارک برای آخرت میاندازد.
همدردی با فقرا و مساکین
روزه، فرصتی است برای ثروتمندان تا طعم گرسنگی را بچشند و با فقرا و نیازمندان همدردی کنند. این تجربه، باعث میشود که اغنیا، به مسئولیت اجتماعی خود در قبال فقرا آگاهتر شوند و به آنها کمک کنند.
تزکیه نفس و تقویت فضائل اخلاقی
امام رضا (ع) خصوصیات روزهدار را اینگونه توصیف میکنند: خاشع، ذلیل، دارای وقار، صابر بر گرسنگی و تشنگی، و امساک از شهوات. این اوصاف، نشاندهنده تأثیر روزه بر تزکیه نفس و تقویت فضائل اخلاقی است.
آمادگی برای ادای حقوق الهی
روزه دار باید شدت مشکلات فقرا را درک کند و حقوق مالی که خداوند در مال او قرار داده را ادا کند. به این ترتیب روزه وسیله ای برای آمادگی ادای حقوق الهی است.
(آنگاه امام علیه السلام خصوصیات صائم را این چنین توصیف می فرماید:)
و هر آینه روزه دار باید (به پیشگاه خداوند) بنده ای خاشع و ذلیل و دارای استکانت ووقار باشد، (و خود و عمل خویش را) ماجور و مثاب دانسته، (و بداند که اعمال و زحماتش) به حساب می آید، (و نادیده گرفته نمی شود) و در همه حال به آنچه که انجام می دهد از عبادات عارف باشد، و بر آنچه که از گرسنگی و تشنگی به او می رسد صبر کند، و در آن هنگام با امساک از شهوات (و پیروی نکردن از نفس اماره به سوء) مستوجب ثواب فراوانی می شود، (و خداوند اجر و ثواب عبادت روزه داریش را به او مرحمت خواهد فرمود) و این اوصاف حمیده (که برای صائم ذکر شد) واعظ خوبی برای روزه داران در دنیا خواهد شد، (که اثرات وضعی این اوصاف کاملا در چهره و اعمال و رفتار آنان مشهود خواهد گشت) و رائض و راغب است بر روزه داران بر اداء آنچه که مکلف به آنند و راهنمای خوبی برای آنان است در عالم عقبی، و آنان باید بشناسند شدت و اهمیت مشکلات فقرا و بیچارگان را که تا رحمت آورند بر فقراء و مساکین در دنیا، سپس اداء نمایند حقوق آنان را که خداوند در اموالشان مقرر فرموده است. (یعنی اینطور نباشد که خود خوب بخورند و بپوشند و دیگران گرسنه باشند).
در این بخش از سخنان امام رضا (ع)، ایشان به ویژگیهای یک روزهدار واقعی و فلسفه روزه از منظر اخلاقی و اجتماعی اشاره میکنند.
ویژگیهای روزهدار واقعی:
خشوع و فروتنی: روزهدار باید در برابر خداوند خاشع و فروتن باشد.
وقار و سکینه: روزهدار باید دارای وقار و آرامش باشد.
اعتقاد به پاداش الهی: روزهدار باید به پاداش الهی برای روزهداری خود ایمان داشته باشد.
آگاهی از عبادات: روزهدار باید از عباداتی که انجام میدهد آگاه باشد.
صبر و تحمل: روزهدار باید در برابر گرسنگی و تشنگی صبر و تحمل داشته باشد.
پرهیز از شهوات: روزهدار باید از پیروی از خواستههای نفسانی خود پرهیز کند.
فلسفه روزه از منظر اخلاقی و اجتماعی:
تزکیه نفس: روزه، فرصتی برای تزکیه نفس و تقویت فضائل اخلاقی است.
همدردی با فقرا: روزه، فرصتی برای درک مشکلات فقرا و نیازمندان و همدردی با آنهاست.
ادای حقوق اجتماعی: روزه، انسان را به ادای حقوق اجتماعی و کمک به نیازمندان تشویق میکند.
آمادگی برای آخرت: روزه، انسان را برای آخرت و مواجهه با سختیهای آن آماده میکند.
امام رضا (ع) روزه را فرصتی برای تقویت ایمان، تزکیه نفس، همدردی با نیازمندان، و آمادگی برای آخرت میدانند.
شاعر عرب «حاتم بن عبد الله طائی»
شاعر عرب «حاتم بن عبد الله طائی» می گوید:و حسبک داء ان تبیتببطنة و حولک اکباد تحن الی القد! (9) این درد برای تو بس است که شب با شکم پر بخوابی و در گردت جگرها باشد که قدح پوستی را آرزو کنند (و برای آنان فراهم نشود چه جای آنکه طعام داشته باشند.)
این درد برای تو بس است که شب با شکم پر بخوابی و در گردت جگرها باشد که قدح پوستی را آرزو کنند. در گردت جگرها باشد":
این بخش از شعر، به اطرافیان گرسنه و نیازمند اشاره دارد. "جگرها" در اینجا، نمادی از انسانهای گرسنه و رنجدیده است.
"قدح پوستی" به یک ظرف ساده و ابتدایی از جنس پوست حیوانات اشاره دارد. در آن زمان، حتی داشتن یک ظرف ساده برای غذا خوردن، برای بسیاری از مردم یک آرزوی دست نیافتنی بوده است.
این عبارت، عمق فقر و نیازمندی را نشان میدهد. یعنی مردم آنقدر فقیرند که حتی آرزوی داشتن یک ظرف ساده را دارند.
در کل، این عبارت به این معناست: در حالی که تو با شکم سیر و آسوده میخوابی، اطرافیان تو آنقدر گرسنه و نیازمند هستند که حتی آرزوی داشتن یک ظرف ساده برای غذا خوردن را دارند.
این شعر، در واقع، هشداری است به کسانی که در رفاه زندگی میکنند و از حال گرسنگان و نیازمندان بیخبرند. شاعر میخواهد آنها را به همدردی و کمک به نیازمندان تشویق کند.
2- امام رضا علیه السلام در یک پرسش دیگر از فلسفه روزه چنین می فرماید:«علة الصوم لعرفان مس الجوع و العطش لیکون العبد ذلیلا مستکینا ماجورا محتسبا صابرا فیکون ذلک دلیلا علی شدائد الآخرة، علت روزه از برای فهمیدن الم و درد گرسنگی و تشنگی است، تا بنده ذلیل و متضرع و ماجور و صابر باشد و بفهمد شدائد آخرت را، مع ما فیه من الانکسار له عن الشهوات و اعظاله فی العاجل دلیلا علی الآجل لیعلم مبلغ ذلک من اهل الفقر و المسکنة فی الدنیا و الآخرة» (20)
علاوه بر این که در روزه انکسار شهوات و موعظه هست از برای امر آخرت تا بداند حال اهل فقر و فاقه را در دنیا و عقبی. بلی این است قسمتی از فلسفه روزه از بیان حضرت رضا علیه آلاف التحیة و الثناء. بلی روزه از افضل طاعات است،.
زیرا که روزه مشتمل بر انکسار شهوات بهیمیه است که شریعت آسمانی و احکام الهی نیامده مگر برای تعدیل شهوات و توقیف و مهار آنها که در حد اعتدال انجام گرفته، و برای تزکیه و طهارت نفس و تصفیه آن از اخلاقیات رذیله، زیرا مقصود از صوم مجرد امساک از اکل و شرب و مباشرت با نسوان نیست، بلکه غرض نهائی آن کف نفس و نگهداری آن از شهوترانی های حیوانی است، چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
الصوم جنة فاذا صام احدکم فلا یرفث و لا یجهل و ان امرء جادله او شاتمه فلیقل انی صائم:که روزه سپری است از برای شخص، زیرا یکی از شما اگر روزه گرفت سخن زشت نگوید، و کارهای بیهوده نکند، و اگر کسی با وی مجادله کند یا او را شماتت نماید، او بگوید من روزه هستم، مراد
از این حدیث شریف نبوی صلی الله علیه و آله این است: که روزه وقایه ای است که نگه میدارد آدمی را از انحرافات و لغزشها، که به واسطه آن از دشمنانی بزرگ چون شیطان نفس، دشمن درونی، خلاصی میجوید، پس نفس را کنترل می نماید از شهوات نابجا، و شیطان را از خود دور می نماید.
به طور خلاصه، فلسفه روزه از منظر امام رضا (ع) شامل موارد زیر است:
1- کنترل شهوات و تزکیه نفس
2- یادآوری آخرت و همدردی با فقرا
3- سپر در برابر انحرافات و لغزشها
مجرای نفوذ شیطان را با روزه ضیق نمائید
بر این مبنا رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود:«ان الشیطان لیجری من ابن آدم مجری الدم فضیقوا مجاریه بالجوع» ،که شیطان جریان می یابد و نفوذ می کند در فرزندان آدم، مانند جریان خون در بدن پس مجاری شیطان را در وجود خود به واسطه گرسنگی یعنی روزه تنگ نمائید. (21)و الحق، که روزه بدون اثر چه فایده و ثمری دارد؟ آری فائده و اثری ندارد که آدمی غذای ناهار خویش را به افطار تاخیر اندازد، و از امساک و اجتناب از یک سری مبطلات روزه، انواع تهمتها و دروغها و غیبت ها و شهوترانی ها و هتک حرمت خلق الله و حفظ نکردن ناموس خویش از نامحرمان و سوء تربیت فرزندان و سرعت غضب به حادثه کوچکی و ایجاد ضرب و شتم و صدها گناه دیگر مرتکب شود و بگوید من روزه هستم خیر؟
این نوع روزه اثری و فایدهای ندارد، باید روزه قدرت ساختن و اصلاح نفس داشته باشد و روزه این قدرت را دارد، لکن این مائیم ارزش و اهمیت او را تشخیص ندادیم، و از این نوع روزه های بی اثر ثمری جز گرسنگی و تحمل تشنگی عاید ما نمی شود، و چه فایدهای است از برای روزه دار که فریضه ای اداء کند و کبیره ای مرتکب گردد، و با خیانت بر بندگان خدا در مال و عرض ایشان تجاوز نماید
3- امام رضا(ع):اِنَّـما اُمِـرُوا بِالصَّـوْمِ لِکَىْ یَعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوْعِ وَ الْعَطَشِ فَیَسْـتَدِلُّوا عَلى فَقْرِاْلاْخِـرَةِ؛مردم به انجام روزه امر شدهاند تا درد گرسنگى و تشنگى را بفهمند و بهواسطه آن فقر و بیچارگى آخرت را بیابند.(22)
این حدیث، جنبهای از فلسفه روزه را روشن میکند که بر ارتباط مستقیم بین روزه و آخرت تأکید دارد. روزه، فرصتی است برای یادآوری آخرت و آماده شدن برای آن.
به طور خلاصه، امام رضا (ع) در این حدیث، روزه را فرصتی برای درک گرسنگی و تشنگی، یادآوری آخرت، و آماده شدن برای آن معرفی میکنند.
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام باقر علیه السلام
قال الباقر علیه السلام:بنی الاسلام علی خمسة اشیاء، علی الصلوة و الزکاة و الحج و الصوم و الولایه.امام باقر علیه السلام فرمود:اسلام بر پنج چیز استوار است، بر نماز و زکات حج و روزه و ولایت (رهبری اسلامی).(23)این حدیث، جنبهای از فلسفه روزه را روشن میکند که بر اهمیت و جایگاه آن در دین اسلام تأکید دارد. روزه، فقط یک عمل عبادی فردی نیست، بلکه یک رکن مهم از دین اسلام است و نقش مهمی در ساختار و استحکام آن دارد.
به طور خلاصه، امام باقر (ع) در این حدیث، روزه را به عنوان یکی از پایههای اساسی اسلام معرفی میکنند و بر اهمیت و جایگاه ویژه آن در دین تأکید مینمایند.
فلسفه و حکمت روزه از منظر حضرت مهدی عجل الله فرجه
قال الباقر علیه السلام لا صیام لمن عصی الامام و لا صیام لعبد ابق حتی یرجع و لا صیام لامراة ناشزة حتی تتوب و لا صیام لولد عاق حتی یبر.امام باقر علیه السلام فرمود:روزه این افراد کامل نیست:
1 - کسی که امام (رهبر) را نافرمانی کند.
2 - بنده فراری تا زمانی که برگردد.
3 - زنی که اطاعت شوهر نکرده تا اینکه توبه کند.
4 - فرزندی که نافرمان شده تا اینکه فرمانبردار شود.(24)
فلسفه و حکمت روزه از منظر امام حسن عسکری علیه السلام
امام حسن عسکری علیه السلام می فرمایند : لَمّا سُئِلَ عَن عِلَّةِ وُجُوبِ الصَّوْمِ ـ: لِیَجِدَ الغَنِیُّ مَسَّ الجُوعِ؛ فَیَمُنَّ عَلَی الفَقیرِ.( روزه واجب شد) تا توانگر درد گرسنگى را بچشد و در نتیجه، به نیازمند کمک کند.(25)
فلسفه و حکمت روزه از منظر حضرت مهدی عجل الله فرجه
حضرت مهدی عجل الله فرجه می فرمایند: فیمَنْ أفْطَرَ یَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضان مُتَعَمِّداً بِجِماع مُحَرَّم اَوْ طَعام مُحَرَّم عَلَیْهِ: إنَّ عَلَیْهِ ثَلاثُ کَفّارات.کسی که روزه ماه رمضان را عمداً با چیز یا کار حرامی افطار - و باطل - نماید، هر سه نوع کفّاره (60 روزه، اطعام 60 مسکین، آزادی یک بنده) بر او واجب می شود.
فلسفه و حکمت روزه از منظر حضرت مهدی (عجل الله فرجه) در راستای اهداف کلی اسلام و ائمه معصومین (علیهم السلام) قرار دارد. روزه نه تنها یک عبادت فردی، بلکه یک تمرین معنوی و اجتماعی است که به انسان کمک میکند تا به تقوا، عدالت، و اطاعت از امام زمان (عجل الله فرجه) نزدیکتر شود. این عبادت، زمینهساز ظهور امام زمان و تحقق جامعهای عادلانه و معنوی است
نتیجه:
روزه از منظر معصومین (علیهم السلام) دارای ابعاد گستردهای است که فراتر از یک عمل عبادی ساده قرار میگیرد. این عبادت، فرصتی برای تقویت اراده، تزکیه نفس، و ایجاد تعادل در زندگی فردی و اجتماعی است.از دیدگاه پیامبر اکرم (ص)، روزه سلامتی جسم و روان را به همراه دارد و به عنوان زکات بدن عمل میکند. حضرت فاطمه زهرا (س) بر تقویت اخلاص و کنترل اعضا و جوارح تأکید میکنند، در حالی که امام علی (ع) روزه را راهی برای ایجاد خضوع و خشوع در برابر خداوند میدانند.
امام صادق (ع) نیز روزه را وسیلهای برای ایجاد مساوات و همدلی بین فقرا و اغنیا معرفی میکنند. در نهایت، روزه نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک عمل اجتماعی است که میتواند جامعه را به سوی تعالی و عدالت سوق دهد.
با توجه به این ابعاد، روزه به عنوان یکی از ارکان مهم دینی، نقش اساسی در تقویت ایمان و ایجاد جامعهای سالم و متعادل ایفا میکند
پى نوشت ها:
1.مستدرک الوسائل ج۸ ص۱۱۴2. کافى ، ج 4 ، ص 62
3. کافى ، ج 4 ، ص 62
4.کنز العمّال، ج8، ص450، ح23610.
5.بحار الأنوار، 47/368/96
6.بحار، ج 39 ص 592
7.نهج البلاغه فیض، ص 798.
8.نهج البلاغه، ص 7911. روزه، درمان بیماری های روح و جسم ص 18 سید حسین موسوی راد لاهیجی
9. نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، ص 163.
10. مجمع البحرین، ماده جوع.
11.نهجالبلاغه، خطبه192
12. خصال شیخ صدوق، ص 386.
13.اقبال الأعمال، ص116
14.من لایحضره الفقیه: ج2، ص73، ح1766
16.بحارالانوار ج 29 ص 552 ح 33.
15.من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 65 ح 2، وسائل الشیعه ج 7 ص 053 ح 3
17.الکافی، ج 4 ص 86، ح 2
18. من لایحضره الفقیه، جلد 2، صفحه 74
19. حاتم به عبد الله طائی.
20. علل الشرایع صدوق علیه الرحمه.
21. از مجموعهای از سخنان پیشوایان معصوم (ع) استخراج شده است.
22.وسائل الشیعه، ج4، ص4، ح5؛ علل الشرایع، ص10
23.فروع کافی، ج 4 ص 26، ح 1
24.بحارالانوار ج 39، ص 592.
25.بحارالأنوار، جلد 96، صفحه 369
26.من لایحضره الفقیه، جلد 2، صفحه 74
منابع:
https://www.mashreghnews.ir/news/1074307
https://www.hawzahnews.com/news/1020509
https://www.hawzahnews.com/news/1020509
https://www.mehrnews.com/news/550464
https://janat1.ir/hadith/?idd=0&subject=fast
https://library.razavi.ir/quran/fa/42454
https://library.razavi.ir/quran/fa/42603
https://www.isna.ir/news/9105090535
https://fa.shafaqna.com/news/745417
https://www.tebyan.net/news/22300
https://www.tebyan.net/news/22300
https://hedayatgar.ir/fa/news/6246
https://hedayatgar.ir/fa/news/6246
https://razan.basu.ac.ir/fa/w
