نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور اندونزی

یکی از موضوعات مهم برای شناخت وضعیت وقف و امور خیریه در کشورهای مختلف شناخت ساختار و بازیگران فعال در این حوزه است. این موضوع از آن جهت مورد اهمیت است که با شناخت انواع بازیگران فعال در زمینه های مختلف و بررسی و تحلیل نوع فعالیت هایی که انجام می دهند، می توان از دستاوردهای هریک از این بازیگران استفاده کرد و از تجربیات ناموفق آنها دوری جست.

در این نوشتار، پس از معرفی انواع کنشگران فعال در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیت های مذهبی به شناسایی و تحلیل بازیگران مختلف با توجه به نقشی که در وقف و امور خیریه کشور اندونزی ایفا می کنند، پرداخته شده است. سپس نگاشت نهادی تمامی این بازیگران به همراه نوع ارتباطات آن ترسیم شده است و پس از آن، هریک از این بازیگران و مجموعه فعالیت ها، اهداف، مأموریت، چشم‌انداز، ساختار و ... آنها مورد تحلیل قرار می گیرد.

انواع کنشگران فعال در حوزه وقف و امور خیریه

کنشگر، عبارت است از فرد، گروه و یا سازمانی که می تواند بر ورودی ها (منابع) و یا بروندادهای یک سیستم تأثیر بگذارد و یا از خروجی ها و بروندادهای آن (خدمات، محصولات، پیامدهاو...) تأثیر پذیرد. در این گزارش کنشگران به چهار دسته اصلی تقسیم می شوند:

۱- سیاست‌گذار

یک سیاست‌گذار نهادی است که برنامه هایی که باید توسط دولت، کسب وکارها و غیره دنبال شود را تعیین می کند.
سیاست‌گذاری به صورت فرآیندی تعریف شده است که به واسطه آن دولت به منظور ارائه پیامد (تغییرات مطلوب در دنیای واقعی)، چشم‌انداز سیاسی خود را به برنامه و عمل تبدیل می کند. لذا سیاست‌گذاری، کارکرد اصلی هردولت می باشد. به طورکل، سیاست می تواند شکل های مختلفی به خود بگیرد مانند سیاست های غیرمداخله ای، تنظیم، تشویق تغییرات داوطلبانه (مانند کمک های مالی) و ارائه خدمات عمومی.

۲- تنظیم‌گر

تنظیم مجموعه گوناگونی از ابزارهاست که به واسطه آن دولت نیازمندی های شرکت ها و مردم را تنظیم می کند. کارکردهای تنظیم‌گر بنا به دلایل گوناگونی به وجود آمده اند از جمله:
- تعیین حقوق و مسئولیت های هریک از موجودیت های جامعه به منظور تحقق اهداف توسعه پایدار
- تنظیم استانداردهای صنعتی
- جمع‌آوری مالیات ها و دیگردرآمدها و...

به منظور درک بهتر کارکردهای تنظیم‌گر، بررسی انواع روش های تنظیمی مفید خواهد بود. به صورت کلی انواع تنظیمات عبارتند از:

- فرمان و کنترل1: تنظیم دستور و کنترل نوعا وضع/ تحمیل استانداردهای حمایت شده توسط مصوبات قانونی است، هرگاه استانداردها سازگار نباشند. بنابراین، قانون به عنوان منع یا اجبار فعالیت های معینی به کار می رود. استانداردها می تواند از طریق قانونگذاری یا تنظیم کنندگانی که به واسطه فرآیند تنظیم برای تعریف قانون مشروعیت دارند، تنظیم شود.

- خودتنظیمی2: این رویکرد می تواند به عنوان نوعی از نسخه خود انجامی3 رویکرد دستور و کنترل تلقی شود. در این مورد، اغلب انجمن های تجاری یا کسب وکار تشکیل شده که قوانین عملکرد را ایجاد، کنترل و اجرا می کنند. به عنوان یک قانون، خودتنظیمی اغلب به عنوان یک روش کسب وکار دیده می شود که اقدام انحصاری به منظور جلوگیری از مداخله دولت انجام می دهد.

مزایای این رویکرد شامل سطح بالای تعهد کسب و کارها و ماهیت جامع قوانین تنظیم شده می باشد. به علاوه، این رویکرد منعطف تراز رویکرد دستور و کنترل بوده چراکه به قانون‌گذاری نیازی ندارد. از سویی دیگر، خودتنظیمی می تواند به صورت یک رویکرد غیردموکراتیک، محدود به بررسی دقیق بیرونی و در معرض سوءاستفاده توسط کسانی که با اهداف مختلف قوانین را تنظیم می کنند، دیده شود. در کمترین سطح، خودتنظیمی همواره در معرض چالش های منتج شده از علاقه های بیرونی کسانی که فکر می کنند استانداردها و قوانین به سمت کاهش تأثیر فعالیت های غیر مطلوب تنظیم نشده است، قرار دارد.

- تنظیم مبتنی بر تشویق4: یک تشویق، سیاست، قانون، مکانیسم قیمت، یا رویه ای است که به دنبال تعدیل رفتار افراد یا شرکت ها به واسطه تغییر در هزینه ها یا سودهای حاشیه ای مرتبط با تصمیم یا فعالیت خاص می باشد. از یک سو، می توان گفت که تمامی تنظیمات بر مبنای تشویق است چراکه تنظیم از طریق مفهوم پایه جریمه برای رفتارهای "بد" و پاداش برای رفتارهای خوب عمل می کند.

تنظیم مبتنی بر تشویق سعی دارد به منظور کاهش هزینه ها و بهبود خدمات ، برنامه سودمند با سودهای زیاد را پاداش دهد. هدف عمده این است که تنظیم شده فعالیت های غیر مطلوب خود را از طریق تحمیل/ وضع مالیات و کمک های مالی محدود یا متوقف کند.

برای به کارگیری این رویکرد، گام های اصلی شامل انتخاب واحدهای اندازه گیری، تعیین خط مبنا، انتخاب اهداف برای بهبود و یا نگهداری و سپس اجرای تشویق ها و جریمه ها می باشد. یکی از انواع تنظیمات مبتنی بر تشویق، تنظیم مبتنی بر عملکرد5 (PBR) است که تشویق ها ملزم به بهبود در عملکرد مطلوب، کاهش قیمت و بهبود در کیفیت خدمات می باشد.

به علاوه، PBR بیشتر به استانداردهای عملکرد خارجی متکی است و کمتر به فعالیت های خاص شرکت حساس است. مزایای PBR این است که به بهبود در بهره برداری شرکت ها، کاهش هزینه های نگهداری و عملیات و بهبود در پایایی سیستم کمک می کند. طرح تنبیه و تشویق به صورت مکانیکی عمل می کند.

بنابراین کاهش در حوزه صلاحدید تنظیمی، در مقابل امکان تسخیر در فرآیند تنظیم را کاهش می دهد. به علاوه این رویکرد، انعطاف پذیری در تصمیم گیری شرکت، که آیا از قانون تبعیت کند یا جریمه بپردازد، را فراهم می کند.

اگرچه به عنوان یکی از معایب این روش، می توان به ایجاد قوانین بسیار پیچیده و غیرمنعطف که واقعیت های بازار در آن لحاظ نشده است، اشاره کرد. از مفروضات اصلی این رویکرد، عقلانیت اقتصادی است که لزوما در همه موارد یافت نمی شود. همچنین، گاهی اوقات پیش بینی تأثیر این نوع رویکرد مشکل است. به عنوان مثال، رفتار "بد"، مانند آلودگی، می تواند پاداش بگیرد اگر که قوانین به طور صحیح تنظیم نشده باشند.

۳- تسهیل‌گر

سازمان های محلی یا بین المللی هستند که معمولا توسط دولت سرمایه گذاری می شوند و هدف آن توسعه و بهبود بازار خدمات می باشد. یک تسهیل‌گر، تأمین کنندگان خدمات را از طریق انجام فعالیت های خدماتی جدید، ارتقاء تجارب مفید و ایجاد ظرفیت حمایت می کند.

کارکردهای دیگر یک تسهیل‌گر شامل ارزیابی خارجی تأثیر تأمین کنندگان خدمات، تضمین خدمات و حمایت برای محیط سیاسی بهتر می باشد. عمل تسهیل، کارکردی است که به طور معمول توسط سازمان های توسعه گرا انجام شده و می تواند شامل سازمان های غیردولتی و کارفرمایان و عامل های دولتی باشد.

علاوه بر موارد مذکور در حوزه وقف و امور خیریه فراهم آوردن دیتابیسی از مجموعه خیریه ها و یا انجام خدمات مشاوره ای برای مؤسسات خیریه نیز می تواند به عنوان کارکردهای تسهیل‌کنندگان در نظر گرفت.

۴- ارائه دهنده خدمات

تأمین‌کننده خدمات آموزشی و پژوهشی شامل دانشگاه ها، پژوهشگاه ها و مؤسساتی هستند که در زمینه آموزش و پژوهش در حوزه وقف و امور خیریه فعالیت می کنند. ضمنا مؤسسات خیریه ای که وظیفه جمع‌آوری کمک های مردمی و صرف این کمک ها در میان افراد هدف را دارند نیز به عنوان ارائه کنندگان خدمات شناخته می شوند.

با توجه به ادبیاتی که درباره کنشگران مطرح شده است، بازیگران فعال در کشور اندونزی در سه حوزه وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، و قرآن و فعالیت های مذهبی ایفای نقش می نمایند که در ادامه، توضیح مختصری درباره هرکدام از این نهادها و نقش آنها در این سه حوزه داده شده است.

بازیگر فعال در حوزه وقف در کشور اندونزی هیئت اوقاف اندونزی نام دارد.

هیئت اوقاف اندونزی

یک اداره دولتی مستقل است که بعد از مصوبه ی ۴۱ سال ۲۰۰۴ در مورد وقف ایجاد شده است. این اداره جهت توسعه و بهبود وقف در اندونزی ایجاد شده است.

این نهاد در جهت پرورش مدیریت بهتر و مولدتر سرپرستان دارایی های وقف تلاش می کند. اعضای آن توسط رئیس جمهور عزل و نصب می شوند. این انتصاب 3 ساله بوده و می تواند برای یک دوره تمدید شود.

مأموریت این نهاد عبارت است از: ایجاد یک سازمان مستقل و مورد اعتماد مردم، دارای توانایی و صداقت در مدیریت وقف جهت توسعه ملی و بین المللی.

چشم‌انداز آن این گونه تبیین شده است: تبدیل هیئت اوقاف اندونزی به عنوان یک نهاد حرفه ای قادر به تحقق بخشیدن به منافع بالقوه و اقتصادی اموال وقفی در جهت عبادت و توانمندسازی جامعه.

استراتژی های هیئت اوقاف اندونزی عبارتند از:
- بهبود شایستگی و شبکه موقوفات اندونزی در سطوح ملی و بین المللی
- ایجاد قوانین و سیاست‌گذاری در حوزه وقف
- افزایش آگاهی و اشتیاق عمومی به وقف
- حرفه ای تر کردن مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- هماهنگی و پرورش سرپرستان وقف
- تنظیم و رگولاتوری اداره دارایی های وقف
- حفاظت و نظارت بر دارایی های وقف
- جمع‌آوری، مدیریت و توسعه دارایی های وقف در سطوح ملی و بین المللی

وظایف و اختیارات هیئت اوقاف اندونزی طبق قانون بدین شرح است:
- فراهم کردن دستورالعمل هایی برای سرپرستان وقف جهت مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- مدیریت و توسعه دارایی های وقفی در مقیاس های ملی و بین المللی
- صدور موافقت با اجازه برای تغییر طراحی و وضعیت دارایی های وقفی
- عزل و جایگزینی سرپرست وقف
- تصویب تبادل دارایی های وقفی
- سیاست‌گذاری در زمینه وقف
- ارائه مشورت به وزیر امور دینی در انتصاب مؤسسات مالی اسلامی دریافت کننده پول وقف

ساختار مدیریتی هیئت اوقاف از شورای مشورتی و نهاد اجرایی تشکیل شده است. هرکدام از این بخش ها توسط مدیری که از میان اعضا و با رأی آنها انتخاب می شود هدایت می شوند. نهاد اجرایی عناصر کاری را پیاده می کند درحالی که شورای مشورتی به عنوان عنصر نظارتی عمل می کند.

بخش های نهاد اجرایی هیئت اوقاف اندونزی عبارتند از: تحقیق و توسعه، روابط عمومی، مدیریت و توانمندسازی اوقاف، همکاری های خارجی، نهادی و عزل و نصب سرپرست که وظایف و برنامه های هریک در گزارش شرح داده شده است.

برای حمایت از اجرای وظایف و عملکردهای هیئت اوقاف اندونزی، این هیئت نمایندگی های استانی را برای استان ها و نمایندگی هایی را نیز برای بخش ها/ شهرهای مناطق درجه دوم ایجاد کرده است که وظایف و اختیارات این نمایندگی ها به طور کامل در گزارش آمده است.

هیئت اوقاف دارای انتشاراتی است که دو مجلد با نام های پژوهشنامه الأوقاف و مجله الأوقاف منتشر می سازد.

وزارت امور دینی اندونزی

بازیگر فعال در حوزه امور خیریه، مساجد و بقاع متبرکه وزارت امور دینی اندونزی است.

چشم‌انداز این وزارتخانه عبارت است از: ایجاد جامعه ای که از قوانین مذهبی، اصول و اساس موفقیت در زندگی پیروی می کند.

مأموریت این نهاد بدین صورت تعریف شده است:
- بهبود کیفیت هماهنگی مذهبی
- بهبود کیفیت زندگی مذهبی
- حفظ و بهبود کیفیت مدرسه ، دانشگاه، دین، تربیت دینی و آموزش دینی
- بهبود کیفیت مراسم حج
- تحقق حکومت پاک و قابل احترام

نگاشت نهادی نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور اندونزی

همان طور که در بخش پیشین اشاره شد، نهادهای مختلفی با نقش های متفاوت در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیت های مذهبی در کشور اندونزی فعالیت می نمایند؛ در این بخش، ابتدا نگاشت نهادی مربوط به این کنشگران در شکل (۴-۱) نشان داده شده است و سپس نهادهای سیاست‌گذاری تنظیم‌گر، تسهیل‌گر و ارائه دهنده خدمات در موضوعات مختلف در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیت های مذهبی مورد تحلیل قرارگرفته اند.

۱- هیئت اوقاف اندونزی

هیئت اوقاف اندونزی متولی اصلی وقف و امور خیریه در اندونزی است. شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این نهاد را نشان می دهد.

۱-۱- نگاه اجمالی به هیئت اوقاف اندونزی

هیئت اوقاف اندونزی یک اداره دولتی مستقل است که بعد از مصوبه ۴۱ سال ۲۰۰۴ در مورد وقف ایجاد شده است. این اداره جهت توسعه و بهبود وقف در اندونزی ایجاد شده است.

هیئت اوقاف اندونزی جهت به عهده گرفتن دارایی های وقف که توسط مدیران دارایی های وقف انجام می شود که قبلا وجود داشت ایجاد نشده است. این هیئت برای پرورش مدیریت بهتر و مولدتر سرپرستان دارایی های وقف وجود دارد که می تواند منافع بیشتری برای جامعه به صورت خدمات اجتماعی، بهبود اقتصادی و زیرساخت های عمومی فراهم کند. هیئت اوقاف اندونزی در پایتخت مستقر شده است و ممکن است دفاتر نمایندگی در استان ها، بخش ها یا شهرها در صورت نیاز تأسیس کند.

اعضای این هیئت توسط رئیس جمهور عزل و نصب می شوند. این انتصاب 3 ساله بوده و می تواند برای یک دوره تمدید شود. مجموع اعضای این هیئت ۲۰ تا ۳۰ نفر به نمایندگی از جامعه است. اعضای هیئت اوقاف برای دوره اول توسط وزیر امور دینی به رئیس جمهور پیشنهاد شد. دوره بعد این اعضا توسط کمیته انتخابی تشکیل شده توسط هیئت اوقاف پیشنهاد شدند.

۲-۱- مأموریت و چشم‌انداز هیئت اوقاف اندونزی

مأموریت و چشم‌انداز هیئت اوقاف اندونزی عبارتند از:

۳-۱- استراتژی های هیئت اوقاف اندونزی

استراتژی های هیئت اوقاف اندونزی برای تحقق چشم‌انداز و مأموریت عبارتند از:
- بهبود شایستگی و شبکه موقوفات اندونزی در سطوح ملی و بین المللی
- ایجاد قوانین و سیاست‌گذاری در حوزه وقف
- افزایش آگاهی و اشتیاق عمومی به وقف
- حرفه ای تر کردن مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- هماهنگی و پرورش سرپرستان وقف
- تنظیم و رگولاتوری اداره دارایی های وقف
- حفاظت و نظارت بر دارایی های وقف
- جمع‌آوری، مدیریت و توسعه دارایی های وقف در سطوح ملی و بین المللی

تعدادی از گام های استراتژیک هیئت اوقاف بر طبق قانون شماره ۴ سال ۲۰۰۶ بند ۵۳ عبارت است از:

- فراهم کردن زیرساخت تسهیلات و حمایت های عملیاتی وقفی برای سرپرستان وقف
- فراهم کردن قوانین، مشوق، تسهیلات، هماهنگی، توانمندسازی و توسعه دارایی وقف
- تدارک تسهیلات برای گواهی رویه های وقف
- تهیه و تدارک انتقال بین بانکی برای دارایی های منقول و غیرمنقول وقفی
- فراهم کردن زمینه برای گسترش هدایت و توسعه وقف توسط سرپرستان در انطباق با دامنه وقف
- ایجاد زمینه جهت سرازیر شدن پول وقف از خارج از کشور برای توسعه و توانمند سازی وقف

از آنجا که گام های بالا به آسانی فهمیده نمی شوند به حرفه ای سازی، برنامه ریزی دقیق، جدیت، همکاری و احکام مسئولیت مختلف نیاز است.

هیئت اوقاف اندونزی در حال مطالعه برای تأسیس بانک ملی وقف است. موقوفات بانک برای در نظر گرفتن کاهش ریسک برای تأمین مالی شرکت های کوچک در کشور ضروری است. این بانک قرار است در مرکز اندونزی تأسیس شود. این بانک یک سیستم به اشتراک گذاری درآمد اعمال می کند، اما معیار تنظیم نشده است. علاوه بر این منابع حاصل از این بانک می تواند در کشورهای دیگر نیز هزینه شود.

به اهداکنندگان بانک اطمینان داده می شوند که پول برگردد و اگر سودی حاصل شود تقسیم خواهد شد. تأسیس این بانک از سوی قانون گذاران حمایت شده است. وقتی از سرمایه های خیریه و وقف برای تجارت های مالی استفاده میکنیم همیشه ریسک خطرات اخلاقی وجود دارد. ایجاد بانک وقف یک دستور از معامله در سازمان همکاری های اسلامی است.

۴-۱- وظایف و اختیارات هیئت اوقاف اندونزی

متعاقب ماده ۴۹ پاراگراف ۱ قانون شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ در مورد وقف هیئت اوقاف اندونزی وظایف و اختیارات متعاقب را دارد:
- فراهم کردن دستورالعمل هایی برای مدیران وقف (سرپرستان وقف) جهت مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- مدیریت و توسعه دارایی های وقفی در مقیاس های ملی و بین المللی
- صدور موافقت با اجازه برای تغییر طراحی و وضعیت دارایی های وقفی
- عزل و جایگزینی سرپرست وقف
- تصویب تبادل دارایی های وقفی
- ارائه مشورت به حکومت در سیاست‌گذاری در زمینه وقف

سپس از طریق مقررات شماره ۱ سال ۲۰۰۷ در مورد رویه کاری و ساختار سازمانی هیئت اوقاف اندونزی، وظایف و اختیارات این هیئت را به صورت متعاقب بیان می کند:
- نظارت بر سرپرست وقف جهت مدیریت و توسعه دارایی وقفی
- ایجاد دستورالعمل برای مدیریت و توسعه دارایی وقفی
- مدیریت و توسعه دارایی وقفی در سطوح ملی و بین المللی و دارایی های وقفی جابجا شده
- ارائه ملاحظات، تصویب یا اجازه تغییر در طراحی و وضعیت دارایی های وقفی
- ارائه ملاحظات یا تصویب تبادل دارایی های وقفی
- ارائه مشورت به حکومت در سیاست‌گذاری در زمینه وقف
- دریافت، ارزیابی، انتشار گواهی ثبت نام سرپرست و انتصاب مجدد سرپرست بعد از پایان دوران تصدی
- تعویض و جایگزینی سرپرست وقف
- ارائه مشورت به وزیر امور دینی در انتصاب مؤسسات مالی اسلامی دریافت کننده پول وقف
- دریافت تعهد ثبت نام وقف اموال منقول از پول سند تعهد رسمی وقف

هیئت اوقاف اندونزی در هماهنگی با وزارت امور دینی، شورای علما اندونزی، نهاد ملی زمین، بانک اندونزی، نهاد ملی برنامه ریزی توسعه، بانک توسعه اسلامی و دیگر مؤسسات در اجرای وظایف و اختیارات خود عمل می کند. این احتمال نیز وجود دارد که هیئت اوقاف اندونزی با پیمانکاران سرمایه گذاران در جهت توسعه دارایی های وقفی برای مولدتر کردن آن ها همکاری نزدیکی برقرار کند.

جایگاه، وظایف و اختیارات نمایندگی های هیئت اوقاف اندونزی
برای حمایت از اجرای وظایف و عملکردهای هیئت اوقاف اندونزی، این هیئت نمایندگی های استانی را برای استان ها و نمایندگی هایی را نیز برای بخش ها/ شهرهای مناطق درجه دوم ایجاد کرده است.

الف) جایگاه نماینده هیئت اوقاف
نماینده اوقاف در مرکز هر استان مستقر شده و رابطه سلسله مراتبی با هیئت اوقاف اندونزی دارد. این در حالی است که نمایندگان هیئت اوقاف در بخش ها و شهرهای مناطق درجه دوم رابطه سلسله مراتبی با نمایندگان مستقر در مراکز استان ها دارند.

ب) وظایف و اختیارات نماینده هیئت اوقاف اندونزی
نمایندگان هیئت اوقاف در استان ها وظایف و اختیارات متعاقب را دارند:
- اجرای وظایف و سیاست های هیئت اوقاف اندونزی در سطح استانی
- همکاری با دفتر منطقه ای وزارت امور دینی و نهادهای مرتبط در اجرای وظایف
- پرورش سرپرست وقف برای مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- عزل و جابجایی سرپرست زمین های وقفی بین ۱۰۰۰ مترمربع و ۲۰۰۰۰ مترمربع
- صدور گواهی ثبت نام اهدای زمین سرپرست وقف در محدوده ای بین ۱۰۰۰ مترمربع و ۲۰۰۰۰ مترمربع
- اجرای تحقیقات در مورد تغییر طراحی یا تبادل پیشنهادشده زمین وقفی با حداقل ۱۰۰۰ مترمربع و ارسال نتایج به هیئت اوقاف اندونزی
- اجرای بقیه وظایف محول شده به هیئت اوقاف اندونزی

نماینده هیئت اوقاف اندونزی در بخش ها/ شهرها وظایف و اختیارات زیر را دارند:
- اجرای سیاست ها و وظایف هیئت اوقاف اندونزی در بخش/ شهر
- همکاری با دفتر منطقه ای وزارت امور دینی و نهادهای مرتبط در اجرای وظایف
- پرورش سرپرست وقف برای مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- عزل و جابجایی سرپرست زمین های وقفی کمتر از ۱۰۰۰ مترمربع
- صدور گواهی ثبت نام اهدای زمین سرپرست وقف با محدوده ای کمتر از ۱۰۰۰ مترمربع
- اجرای تحقیقات در مورد تغییر طراحی یا تبادل پیشنهادشده زمین وقفی کمتر از ۱۰۰۰ مترمربع و گزارش نتایج به هیئت اوقاف اندونزی
- اجرای بقیه وظایف محول شده به نماینده استانی هیئت اوقاف اندونزی

شرح بیشتر وظایف نمایندگی هیئت اوقاف در مقررات شماره ۲ سال ۲۰۱۲ هیئت اوقاف اندونزی در مورد نماینده هیئت اوقاف اندونزی آمده است.

ج) استقرار نماینده هیئت اوقاف اندونزی
در انطباق با اختیاراتی که در قانون آمده هیئت اوقاف می تواند نمایندگی هایی را در استان ها و شهر/ بخش ها استقرار دهد. این ساختمان ها با توجه به نیازها ایجاد می شوند. پیشنهاد تأسیس نمایندگی هیئت اوقاف توسط وزیر امور دینی ارائه می شود.

ساختار سازمانی نمایندگی هیئت اوقاف از دو قسمت شورای مشورتی و نهاد اجرایی تشکیل شده است. هیئت اجرایی به عنوان عنصر تنظیم کننده اجرای وظایف نهاد اجرایی است.

اعضای نمایندگی هیئت اوقاف از ۱۴ نفر تشکیل شده است. در مجموع ۳ نفر در شورای مشورتی و ۱۱ نفر دیگر در نهاد اجرایی حضور دارند. تمام ۱۴ نفر از اعضای وزارت امور دینی، دولت منطقه ای، شورای علمای اندونزی، محققان، سرپرستان، وکلا و کارآفرینان انتخاب می شوند. اعضای نمایندگی های هیئت اوقاف توسط هیئت اوقاف عزل و نصب می شوند.

۵-۱- ساختار مدیریتی و نهاد اجرایی هیئت اوقاف اندونزی

ساختار مدیریتی هیئت اوقاف از شورای مشورتی و نهاد اجرایی تشکیل شده است. هرکدام از این بخش ها توسط مدیری که از میان اعضا و با رأی آنها انتخاب می شود هدایت می شوند. نهاد اجرایی عناصر کاری را پیاده می کند درحالی که شورای مشورتی به عنوان عنصر نظارتی عمل می کند.
شکل زیر ساختار مدیریتی هیئت اوقاف را نشان می دهد.

شکل ۴-۴ ساختار نهاد اجرایی هیئت اوقاف را نمایش می دهد.

برای تحقق چشم‌انداز، مأموریت و استراتژی ها، نهاد اجرایی هیئت اوقاف اندونزی دارای بخش های زیر است به نام های: بخش عزل و نصب سرپرست، بخش مدیریت و توانمندسازی اوقاف، بخش نهادی، بخش روابط عمومی، بخش همکاری های خارجی و بخش تحقیق و توسعه وقف.

بخش های نهاد اجرایی هیئت اوقاف اندونزی
در این قسمت به توضیح بخش های مختلف نهاد اجرایی می پردازیم:

الف) بخش تحقیق و توسعه
این بخش نقشی مهم را به عنوان مرکز تحقیقاتی هیئت اوقاف اندونزی بازی می کند و از این بخش انتظار می رود که کارایی بخش های دیگر را افزایش دهد. تحقیقات با همکاری و هماهنگی با بخش مربوط به موضوع مربوط و برنامه هایی که درحال توسعه هستند انجام می شود.

زمینه های کاری بخش تحقیق و توسعه عبارتند از:
- مدیریت موجودی و نقشه برداری از دارایی های وقف در اندونزی
- نقشه برداری و تجزیه و تحلیل پتانسیل اقتصادی دارایی های وقفی
- انتشار مطالب علمی و معروف در ارتباط با وقف
- مطالعات تطبیقی

ب) بخش نهادی
حوزه کاری این بخش در تهیه پیش نویس مقررات، دستورالعمل ها و راهنمایی های فنی برای پیگیری مدیریت مناسب واقفان که به طور مستقیم توسط مصوبه قانونی شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ و مقررات شماره ۴۲ سال ۲۰۰۶ دولت دستور داده شده است می باشد.

برنامه های این بخش عبارتند از:
- فراهم کردن قوانین متنوع برای واقفان
- فراهم کردن و مباحثه در مورد راهنمایی های شفاف مربوط به شور و مشورت، میانجیگری، داوری یا دادگاه واقفان
- فراهم کردن و تألیف دستورالعمل ها برای تغییر در وضعیت یا تبادل دارایی های وقفی
- توسعه ی سازمان (ظرفیت ساختمانی)، تأسیس نمایندگی هیئت اوقاف در استانها یا شهرها و مناطق دیگر با همکاری وزارت دین و حکومت های محلی

ج) بخش عزل و نصب سرپرست وقف
موضوعات مرتبط با وظایف سرپرست وقف هیئت اوقاف از طریق راهنمایی های بخش راهنمایی سرپرست وقف اجرا می شوند. این راهنمایی ها از سوی سرپرستان حرفه ای (فردی، سازمانی یا نهادی) انجام می شود.

برنامه های این بخش عبارتند از:
- توسعه برنامه ها و ماژول های آموزشی برای تربیت سرپرست
- ساماندهی کارگاههای آموزشی برای سرپرستان
- توسعه استانداردهای اخلاقی و حرفه ای برای سرپرستان
- ثبت سوابق سرپرستان

د) بخش مدیریت و توانمندسازی اوقاف
همان طور که از نام بخش پیداست، این بخش در جهت مدیریت و توسعه دارایی های وقف در جهت مولد بودنشان تلاش می کند.

برنامه های بخش عبارتند از:
- نقشه برداری از زمین وقف برای مقاصد تولیدی
- سازمان دهی و توسعه پول وقف
- احداث ساختمان مرکزی اوقاف

شکل ذیل ساختار سلسله مراتبی این بخش را نشان می دهد. در مورد ریز فعالیت های قسمت های آمده در سایت توضیحی داده نشده است.

ه) بخش روابط عمومی
این بخش به عنوان اطلاعات هیئت اوقاف هم از داخل سازمان به بیرون و هم برعکس کار می کند. سیاستها و برنامه های هیئت اوقاف باید از طریق این بخش به صورت مناسب نهادینه و همه گیر شوند.

برنامه های این بخش عبارتند از:
- نهادینه کردن هیئت اوقاف اندونزی
- نهادینه کردن وقف پول
- انتشارات و آموزش عمومی در مورد وقف، على الخصوص هیئت اوقاف اندونزی از طریق رسانه های متنوع مانند کنفرانس های خبری، سمینارها، مصاحبه های تلویزیونی، انتشارات و وب سایت ها

و) بخش همکاری خارجی
این بخش دارای وظایف و عملکردهای زیر است:
- همکاری با مؤسسات وقفی جهان اسلام در زمینه ی تربیت سرپرست، مدیریت دارایی های وقفی و توسعه اطلاعات واقفان - معرفی هیئت اوقاف اندونزی به مؤسسات وقفی خارج کشور
- انتشار برنامه های هیئت اوقاف در خارج از کشور
- مرتبط کردن مؤسسات وقفی اندونزی با مؤسسات وقفی بین المللی و برعکس - مشارکت در توسعه وقف مولد در جهان اسلام

۶-۱- انتشارات هیئت اوقاف اندونزی

• پژوهشنامه الأوقاف
به جهت گسترش درک بهتر از وقف، هیئت اوقاف اندونزی یک پژوهشنامه وقفی به نام الاوقاف منتشر می کند. این پژوهشنامه همچنین قصد دارد که به مردم بفهماند که هوشمندانه وقف کنند، مدیریت اوقاف قابل اعتماد و حرفه ای است و وقف را به یک راه حل اقتصادی جایگزین مستقل از مردم تبدیل کند.

در سال ۲۰۱۵ خبرنامه هیئت اوقاف در سه ویرایش به چاپ رسید. از هر ویرایش ۱۰ هزار نسخه تکثیر و در مساجد، نمایندگی های هیئت اوقاف در استان ها، تعدادی از سازمان های بزرگ اندونزی و سهامداران در دیگر حوزه های اوقاف توزیع شد.

• مجله الأوقاف
الأوقاف یک مجله اقتصاد اسلامی و وقفی است که توسط بخش تحقیق و توسعه هیئت اوقاف اندونزی به چاپ می رسد. این مجله از سال ۲۰۰۸ سالی دو بار منتشر می شود.

ویراستاران مقالات علمی را که هنوز از شاغلان، ناظران و افراد دانشگاهی حوزه وقف به چاپ نرسیده است با مقررات زیر دریافت می کنند:
- موضوع: مقاله منتشره در مجله باید در مورد وقف در سطوح منطقه ای، ملی و بین المللی باشد.
- زبان: نویسندگان می تواند از زبان های انگلیسی، اندونزیایی و عربی استفاده کنند.
- چکیده و لغات کلیدی: هر مقاله باید شامل یک چکیده و تعدادی لغات کلیدی حداقل به دو زبان باشد.
- طول هر مقاله: طول هر مقاله تایپ شده توسط آفیس باید بین ۱۵ تا ۲۵ صفحه باشد.
- اشکال و جدول ها: گزارش باید شامل اشکال و جداول باشد. عکس ها باید جداگانه ارسال شوند.
- بیوگرافی نویسنده: نویسنده باید بیوگرافی مختصر خود را جداگانه ارسال کند.

پژوهشنامه الأوقاف با مجله الأوقاف تفاوت دارد. انتشار مجله الأوقاف تمرکز بر تحقیقات در زمینه واقفان داشته و با زبان علمی نوشته می شود. بنابراین مجله الأوقاف بر افرادی که در فضای دانشگاهی فعالیت می کنند تمرکز دارد. از آنجا که پژوهشنامه اوقاف در جهت جذب مخاطب وسیع تر ایجاد شده است با زبانی که محبوب تر است منتشر می شود.

۷-۱- برنامه های هیئت اوقاف اندونزی

برنامه های هیئت اوقاف برای پیشرفت در این حوزه عبارت است از:
- بهبود شایستگی و شبکه موقوفات اندونزی در سطوح ملی و بین المللی
- ایجاد قوانین و سیاست‌گذاری در حوزه وقف
- افزایش آگاهی و اشتیاق عمومی به وقف
- حرفه ای تر کردن مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- هماهنگی و پرورش سرپرستان وقف
- تنظیم و رگولاتوری اداره دارایی های وقف
- حفاظت و نظارت بر دارایی های وقف
- جمع‌آوری، مدیریت و توسعه دارایی های وقف در سطوح ملی و بین المللی
- گام های استراتژیک هیئت اوقاف بر طبق قانون شماره ۴ سال ۲۰۰۶ بند ۵۳ عبارتند از:
- فراهم کردن زیرساخت تسهیلات و حمایت های عملیاتی وقفی برای سرپرستان وقف
- فراهم کردن قوانین، مشوق، تسهیلات، هماهنگی، توانمندسازی و توسعه دارایی وقف
- تدارک تسهیلات برای گواهی رویه های وقف
- تهیه و تدارک انتقال بین بانکی برای دارایی های منقول و غیرمنقول وقفی
- فراهم کردن زمینه برای گسترش هدایت و توسعه وقف توسط سرپرستان در انطباق با دامنه وقف
- ایجاد زمینه جهت سرازیر شدن پول وقف از خارج از کشور برای توسعه و توانمندسازی وقف

2- وزارت امور دینی اندونزی

دومین بازیگر در حوزه های ذکرشده بالا وزارت امور دینی اندونزی است. شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این وزارت خانه را نشان می دهد.

۱-۲- مأموریت و چشم‌انداز وزارت امور دینی اندونزی
جدول زیر مأموریت و چشم‌انداز این نهاد مهم را نشان می دهد.

۲-۲- اداره مساجد توسط وزارت امور دینی اندونزی
طبق اطلاعاتی که آقای سید فارس الحسینی6 مسئول موسسه آل البیت در اندونزی ارائه کردند:
- ۳۰۰۰ مسجد در اندونزی وجود دارد که مسئولیت اداره این مساجد (برنامه ریزی، انتخاب ائمه جماعت و...) با وزارت امور دینی است.
- ۹۰۰ عدد از این مساجد در دست شیعیان اندونزی قرار دارد.
- طبق بیانات ایشان نظارت درستی بر مساجد وجود ندارد.
متأسفانه اطلاعاتی در این مورد در سایت وزارت امور دینی وجود نداشت.

۳-۲- اداره بقعه اولیای نه گانه توسط وزارت امور دینی اندونزی
بر طبق اطلاعات حاصله از مصاحبه با آقای سید فارس الحسینی:
- ۹ تن از امامزاده ها که اصلیتشان به امام موسی کاظم (علیه السلام) برمی گردد با نام اولیای ۹ گانه در اندونزی دفن هستند.
- وظیفه اداره زیارتگاه این امامزاده ها با وزارت امور دینی است که به دلیل نفوذ وهابیت در این وزارتخانه رسیدگی چندانی به این بقعه متبرکه نمی شود و در حال از بین رفتن است.

در سایت وزارت امور دینی اشاره ای به این مکان مبارک نشده بود.

۴-۲- مؤسسات خیریه
بر طبق اطلاعات حاصل از مصاحبه:
- اعطای مجوز تأسیس مؤسسات خیریه، فرهنگی، دینی، اجتماعی و تجاری توسط وزارت امور دینی انجام می شود.
- ۲۵۴ موسسه شیعی در اندونزی وجود دارد که نظارت صحیحی بر آنان اعمال نمی شود.
- سه حزب سیاسی قدرتمند در اندونزی وجود دارد که مؤسسات خیریه و وقفی زیر نظرشان ثبت کرده اند این احزاب عبارتند از:

مؤسسات وابسته به احزاب دارای درآمد داخلی (کمک از حزب) و درآمد خارجی کمک از مردم هستند. در سایت های این احزاب اطلاعات بسیار مختصر در حد نام و آدرس این مؤسسات آمده بود. تنها حزب محمدیه در پایگاه داده خود تعداد این مؤسسات را آورده بود که در فصل وضعیت موجود آمده است. متأسفانه اطلاعاتی هرچند مختصر از این مؤسسات یافت نشد.

این مؤسسات در اندونزی در حوزه های زیر فعالیت می کنند:

• معافیت مالیاتی مؤسسات خیریه
معافیت مالیاتی تنها برای تعداد اندکی از فعالیت ها شناخته شده است مانند مدیریت بحران ملی، تحقیق و توسعه، تسهیلات آموزشی شامل آموزش های مرتبط با ورزش، هنر و فرهنگ، فعالیت های ورزشی و توسعه تسهیلات عمومی (که در قانون به نام زیرساخت های اجتماعی آمده است) شامل بناهای مذهبی، مراکز فرهنگی و کلینیک های سلامت.

مالیات‌دهندگان فردی و شرکت های بزرگ ممکن است برای کمک های خیریه در بلایای طبیعی، فعالیت های تحقیق و توسعه، توسعه زیرساخت های اجتماعی، تسهیلات آموزشی و ورزشی مشمول معافیت مالیات شوند. قانون شماره ۳۶ سال ۲۰۰۸ در مورد مالیات بر درآمد بند ۶ بخش ۱ برطبق قانون حداکثر مقدار معافیت مالیاتی برابر با ۵ درصد از درآمد خالص سال گذشته است. در ضمن این کمک ها نباید به گروه های دارای تضاد منافع بر طبق قانون مالیات انجام شود.

۳- موسسه خانه وقف اندونزی7

شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این موسسه که در حوزه های مختلف فعالیت می کند را نشان می دهد.

الف) تاریخچه موسسه
خانه وقف اندونزی در سال ۲۰۰۹ تأسیس شد و به عنوان موسسه ملی اوقاف در سال ۲۰۱۰ به تصویب رسید. از سال ۲۰۱۴ هیئت اوقاف اندونزی به عنوان مدیریت تنظیم وقف در اندونزی به این موسسه به عنوان یک موسسه مدیریت وجوه وقف نقدی مجوز داده است.

این موسسه هم اکنون برنامه های مختلفی از موقف مولد را مانند مدارس، بیمارستان ها، پرورش زمین، کشاورزی و دارایی مدیریت می کند.

ب) برنامه ها
1. وقف مولد
مدیریت مولد منافع حاصل از دارایی های وقفی مانند پول ، ذخایر مختلف دینار و درهم منجر به توسعه برنامه های پایداری جامعه با انتقال مفهوم وقف می شود.

توزیع برنامه های اجتماعی که اجرا خواهند شد عبارتند از:
الف) مدرسه قهرمانان
ب) مراقبت های بالینی
ج) انتشار ساختمانی

تا حالا موسسه خانه وقف اندونزی یک مدرسه برای ایتام پکانبورا8 و یک کلینیک زایشگاه رایگان در سمارانگ9 ساخته است.

۲. برنامه خیریه وقف
برنامه خیریه وقف برنامه سرمایه‌گذاری اتصال وقف در فرم بهینه سازی فعالیت های اجتماعی و توانمندسازی جامعه به صورت های زیر اجرا می شود:
- امکانات عبادت
- آموزش
- سلامت
- پل ها
- آب سالم
- برنامه ها و دیگر فعالیت های اجتماعی

٣. روستای قرآنی
برنامه وقفى القرآن و رهنمودهای قرآنی با فرستادن معلم قرآن به عنوان یک تسهیلگر جهت تدریس قرآن در مناطق مختلف برای عقیقه، مناطق شهری و روستایی برای رفاه جامعه مسلمانان که سواد ندارند، تشکیل جامعه قاریان قرآن انجام می گیرد.

۴- بنیاد دوستان پارک های ملی10

حوزه فعالیت این بنیاد عبارت است از: حیوانات، آموزش، اکوتوریسم. شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این بنیاد را نمایش می دهد.

این بنیاد یک سازمان غیرانتفاعی خیریه است که در جهت حفظ و حراست از حیاط وحش اندونزی برای مردم کشور و دنیا تلاش می کند. فلسفه این بنیاد این است که ما همه با یکدیگر در ارتباط هستیم.

بنیاد معتقد است که فعالیت در یک منطقه کافی نیست؛ بنابراین یک رویکرد جامع، متوازن و فراگیر را که ارتباط ذاتی بین انسان و محیط زیست را به رسمیت می شناسد انتخاب کرده است.

این بنیاد بیشتر بر روی آگاه سازی مردم و حفاظت از خطوط مرزی محیط زیست تمرکز کرده است. بنیاد با گروه های مختلفی از افراد، محققان، حکومت، گروه های فرهنگی و محلی، داوطلبان بین المللی و دیگر تشکل ها همکاری می کند. شیوه اهدا و کمک به این بنیاد نقدی و از راه کارت اعتباری است.

تعدادی از دستاوردهای بنیاد عبارت است از:
- حفظ یکی از نادرترین پرنده های جهان به نام پرنده بالی از خطر انقراض
- تبدیل جزیره بالی نوساپیندا11 به یک پناهگاه منحصر به فرد برای پرندگان در حال انقراض
- احیای جنگل بیش از ۴۱۵ هکتار - که به حدود ۷۷۵ برابر زمین فوتبال - از پارک ملی و رزرو حیات وحش در کالیمانتان، در جزیره بورنئو
- جابجایی ده ها تن از اورانگوتان با روش ایمن از مزارع روغن نخل از کالیمانتان، بورنئو
- بهبود وضع و معیشت صدها نفر از مردم اندونزی از طریق آموزش و ایجاد اکو

۵- موسسه توسعه شهری و منطقه ای12

حوزه فعالیت این موسسه، بلایای طبیعی و محیط زیست را شامل می شود. شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این موسسه است.

یک سازمان غیرانتفاعی با هدف توسعه پایدار مناطق شهری و روستایی است. این مؤسسه با طیف گسترده ای از شرکای از دولت های محلی، دولت ملی، بخش خصوصی و سازمان های مختلف بین المللی کار کرده است.

چشم‌انداز موسسه توسعه پایدار اجتماعی، اقتصادی، محیط زیستی، فرهنگی مناطق شهری و روستایی است.

جهت رسیدن به اهداف ۳ دسته فعالیت مهم در این موسسه انجام می گیرد:
- بهبود ارتباط و همکاری میان بازیگران توسعه، از طریق بحث انجمن ها/ کارگاه های آموزشی/ سمینارها و نشریات.
- توسعه دانش و درک از جنبه های مختلف توسعه شهری و منطقه ای از طریق تجزیه وتحلیل پژوهش و سیاست
- افزایش ظرفیت بازیگران توسعه و مناطق شهری، به ویژه در سطح محلی از طریق آموزش، کمک های فنی و روش های دیگر ظرفیت سازی محلی

۶- موسسه پروژه فقر شرق اندونزی13

حوزه فعالیت این موسسه کمک به ایتام و توانمندسازی آنان است. شکل ۴-۱7 صفحه ابتدایی سایت این موسسه را نشان می دهد.

این موسسه یک سازمان غیرانتفاعی است که در سال ۱۹۹۸ تأسیس شده است. تاکنون در این موسسه به ۱۰۰۰ خانواده برای آموزش کودکانشان کمک شده است. فلسفه این موسسه عبارت است از: به مردم کمک کن تا به خودشان کمک کنند. همه برنامه ها به عنوان مدلی است که می تواند تکرار طراحی شوند و مردم محلی به طور مستقیم در انتقال دانش و تکنولوژی مناسب در درون جوامع خود سهیم باشند.

مأموریت های این موسسه عبارتند از:
- توانمندسازی کودکان بی سواد و دچار سوء تغذیه از طریق آموزش و پرورش مربوطه، بهبود تغذیه و اصول پایه ای بهداشت
- کاهش فقر و ترویج و توسعه فرهنگی حساس پایدار در جوامع روستایی فقیر که هیچ انتخابی برای کاهش گرفتاری خود ندارند.

این موسسه در زمینه های آموزش کودکان، آگاهی بخشی در امور بهداشتی، کمک های کشاورزی پایدار، ایجاد و حفظ ساختارهای آب رسانی سالم و رفع سوء تغذیه نیز فعالیت می کند.

۷- بنیاد سلامتی مادر و فرزند

حوزه فعالیت این بنیاد کمک به مادران سرپرست خانوار و فراهم کردن آموزش برای کودکان این خانواده ها است. شکل زیر صفحه ابتدایی سایت این بنیاد را نمایش می دهد.

این بنیاد به عنوان یک گروه حمایتی برای مادران انگلیسی زبان شروع به کار کرد و به سازمانی مبدل شده است که برنامه های حمایتی و آموزشی را برای مادران اندونزیایی فقیر و فرزندانشان فراهم می کند.

هدف این بنیاد، از بین بردن سوء تغذیه و ریشه های فقر در جامعه است.

در سال ۲۰۰۱ این بنیاد یک مرکز مادر و فرزند در جاکارتای جنوبی افتتاح کرده است و به یک موسسه خیریه ثبت نام شده تحت قانون اندونزی تبدیل شده است.

این بنیاد وعده های غذایی، آموزش و مراقبت های درمانی را برای مادران و فرزندان اندونزیایی فراهم می کند. مادران به برنامه های آموزش سلامت و مهارت های کوچک دسترسی دارند و فرزندان این فرصت را دارند که از آموزش ابتدایی و بورس های تحصیلی مقطع راهنمایی بهره ببرند.

در کنار این برنامه ها این بنیاد یک سیستم بورس تحصیلی موفق را فراهم کرده است که به افراد اجازه حمایت از کودکان در دوره تحصیلی ابتدایی می کند.

در کلاس های آموزشی این بنیاد مسائلی همچون سلامت، بهداشت و تغذیه به مادران آموزش داده می شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
اندونزی کشوری واقع در جنوب شرق آسیا است که پایتخت آن جاکارتا نام دارد. سال استقلال آن ۱۹۴۹ بوده و بزرگ ترین مجمع الجزایر جهان به حساب می آید. وسعتی برابر ۴۴۰ ,۱٫۹۱۹ کیلومترمربع دارد و آب و هوای آن مرطوب و استوایی با بارندگی دائمی است.

جمعیت این کشور تا پایان سال ۲۰۱۵، ۲۵۴ میلیون نفر بوده و نرخ رشد جمعیت ۱٫۴ درصد محاسبه شده است. زبان رسمی کشور اندونزیایی است و نرخ باسوادی بیش از ۸۷٫۹ درصد است.

دین رسمی در اندونزی اسلام بوده (حدود ۸۶ درصد از کل جمعیت) و این کشور پرجمعیت ترین کشور مسلمان در جهان است.

جزایر مهم کشور اندونزی عبارتند از: برنئو، جاوه ، سوماترا، نوساتنگارا، گینه نو و سلیس.
نوع حکومت در اندونزی جمهوری بوده و استان (propinsi) بالاترین نهاد محلی در اندونزی به شمار می آید. هر استان دارای دولتی محلی به ریاست استاندار و دارای قوه مقننه است. انتخاب استاندار و نمایندگان محلی بارأی مردم به مدت ۵ سال انجام می شود. اندونزی دارای ۳۳ استان است.

اندونزی بزرگ ترین قدرت اقتصادی جنوب شرقی آسیا است. محصول اصلی این کشور برنج است که ۴۲ میلیون نفر در این بخش شاغل اند. بیشترین صادرات اندونزی به کشورهای آمریکا و ژاپن و چین و سنگاپور است و یکی دیگر از منابع کسب درآمد برای اندونزی صنعت گردشگری است.

اندونزی از لحاظ معدنی کشوری غنی است و معادن نفت، گاز طبیعی، قلع، نیکل، زغال سنگ، بوکسیت و مس در این کشور موجود است. این کشور بزرگ ترین تولیدکننده نفت در کشورهای جنوب شرقی آسیا به شمار می آید.

اندونزی عضو گروه ۲۰ اقتصاد بزرگ (G۲۰)، عضو سازمان تجارت جهانی و یکی از اعضا اصلی اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آ. سه. آن) است.

تولید ناخالص داخلی این کشور ۸۸۸ میلیارد دلار است که ۴۰٫۷ درصد سهم صنعت، ۱۴ درصد سهم کشاورزی، ۱۲ درصد سهم معدن و ۳۳٫۳ درصد سهم بقیه بخش ها است.

درآمد سرانه ۳۶۳۰ دلار برای هر نفر بوده و درصد فقر ۱۱٫۳ است. امید به زندگی در اندونزی ۶۹ سال محاسبه شده است.

اندونزی در میزان بخشندگی در ۵ سال اخیر حائز رتبه ۱۲ در میان کشورهای دنیا بوده است. این کشور در معیارهای رتبه بندی میزان بخشندگی در قسمت کمک مالی به خیریه با ۶۷ درصد در رتبه ۹ قرار گرفته است و در شاخص سهولت فعالیت های بشردوستانه با امتیاز ۲٫۵ از ۴٫۸۳ در رتبه ۵۶ بین کشورهای جهان ایستاده است.

این کشور در شاخص های ارزیابی و رتبه بندی کشورهای اسلامی در زمینه وقف و امور خیریه در بخش حجم کمک ها در بعد داخلی در معیارهای میزان کمک مردم به موسسات خیریه و میزان کار داوطلبانه جزو کشورهای سرآمد است.

در قانون شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ اندونزی وقف به این صورت تعریف شده است:
- اعمال قانونی واقف برای توزیع یا مدیریت قسمتی از دارایی اش برای مدت دائم یا محدود در راستای هدف نزدیکی به پروردگار یا رفاه عمومی.

قانون ارکان وقف این عمل را دارای شش جزء می داند:
واقف، موقوفه، تعهد اوقاف، مفاد وقف، ذکر مدت وقف و سرپرست وقف.

انواع دارایی های وقف عبارتند از: منقول (پول، فلزات گران بها، اوراق بهادار، وسیله نقلیه، حقوق مالکیت معنوی و حقوق اجاره) و غیرمنقول (حقوق زمین، درختان و ساختمان)

قانون شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ بند ۱، پاراگراف ۴ بیان می کند که سرپرست وقف فرد یا نهادی است که دارایی را از واقف دریافت کرده و در جهت مدیریت و توسعه آن در انطباق با طراحی اش تلاش می کند.

وظایف سرپرست وقف عبارتند از:
- اداره دارایی وقفی
- مدیریت و توسعه ی دارایی وقفی در انطباق با اهداف، عملکردها و مقاصد آن
- نظارت و حفاظت از دارایی وقفی
- ارسال گزارش به هیئت اوقاف اندونزی

حقوق سرپرست وقف عبارتند از:
- سرپرست حق تصاحب پاداش، جایزه یا حداکثر ۱۰ درصد از منافع حاصل از مدیریت و توسعه دارایی وقفی را دارد.
- سرپرست حق دریافت راهنمایی و مشاوره از وزارتخانه در ارتباط با مدیریت وقفی و نهادهای اندونزیایی برای انجام وظایفش را دارد.

شرایط افراد، سازمان ها و نهادها برای سرپرستی وقف در گزارش آمده است. شرایط انحلال و جایگزینی سرپرست وقف نیز بیان شده است. مدت زمان سرپرستی ۵ سال بوده و توسط هیئت اوقاف می تواند تمدید شود.

بازیگر فعال در حوزه وقف در کشور اندونزی هیئت اوقاف اندونزی نام دارد.

هیئت اوقاف اندونزی یک اداره دولتی مستقل است که بعد از مصوبه ۴۱ سال ۲۰۰۴ در مورد وقف ایجاد شده است. این اداره جهت توسعه و بهبود وقف در اندونزی ایجاد شده است.

این نهاد در جهت پرورش مدیریت بهتر و مولدتر سرپرستان دارایی های وقف تلاش می کند. اعضای آن توسط رئیس جمهور عزل و نصب می شوند. این انتصاب ۳ ساله بوده و می تواند برای یک دوره تمدید شود.

مأموریت این نهاد عبارت است از: ایجاد یک سازمان مستقل و مورد اعتماد مردم، دارای توانایی و صداقت در مدیریت وقف جهت توسعه ملی و بین المللی.

چشم‌انداز آن این گونه تبیین شده است: تبدیل هیئت اوقاف اندونزی به عنوان یک نهاد حرفه ای قادر به تحقق بخشیدن به منافع بالقوه و اقتصادی اموال وقفی در جهت عبادت و توانمندسازی جامعه.

استراتژی های هیئت اوقاف اندونزی عبارتند از:
- بهبود شایستگی و شبکه موقوفات اندونزی در سطوح ملی و بین المللی
- ایجاد قوانین و سیاست‌گذاری در حوزه وقف
- افزایش آگاهی و اشتیاق عمومی به وقف
- حرفه ای تر کردن مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- هماهنگی و پرورش سرپرستان وقف
- تنظیم و رگولاتوری اداره دارایی های وقف
- حفاظت و نظارت بر دارایی های وقف
- جمع‌آوری، مدیریت و توسعه دارایی های وقف در سطوح ملی و بین المللی

وظایف و اختیارات هیئت اوقاف اندونزی طبق قانون بدین شرح است:
- فراهم کردن دستورالعمل هایی برای سرپرستان وقف جهت مدیریت و توسعه دارایی های وقفی
- مدیریت و توسعه دارایی های وقفی در مقیاس های ملی و بین المللی
- صدور موافقت با اجازه برای تغییر طراحی و وضعیت دارایی های وقفی
- عزل و جایگزینی سرپرست وقف
- تصویب تبادل دارایی های وقفی
- سیاست‌گذاری در زمینه وقف
- ارائه مشورت به وزیر امور دینی در انتصاب مؤسسات مالی اسلامی دریافت کننده پول وقف

ساختار مدیریتی هیئت اوقاف از شورای مشورتی و نهاد اجرایی تشکیل شده است. هرکدام از این بخش ها توسط مدیری که از میان اعضا و با رأی آنها انتخاب می شود هدایت می شوند. نهاد اجرایی عناصر کاری را پیاده می کند در حالی که شورای مشورتی به عنوان عنصر نظارتی عمل می کند.

بخش های نهاد اجرایی هیئت اوقاف اندونزی عبارتند از: تحقیق و توسعه، روابط عمومی، مدیریت و توانمندسازی اوقاف، همکاری های خارجی، نهادی و عزل و نصب سرپرست که وظایف و برنامه های هریک در گزارش شرح داده شده است.

برای حمایت از اجرای وظایف و عملکردهای هیئت اوقاف اندونزی، این هیئت نمایندگی های استانی را برای استان ها و نمایندگی هایی را نیز برای بخش ها/ شهرهای مناطق درجه دوم ایجاد کرده است که وظایف و اختیارات این نمایندگی ها به طور کامل در گزارش آمده است.

هیئت اوقاف دارای انتشاراتی است که دو مجلد با نام های پژوهشنامه الأوقاف و مجله الأوقاف منتشر می سازد.

بازیگر فعال در حوزه امور خیریه، مساجد و بقاع متبرکه وزارت امور دینی اندونزی است.

چشم‌انداز این وزارتخانه عبارت است از: ایجاد جامعه ای که از قوانین مذهبی، اصول و اساس موفقیت در زندگی پیروی می کند.

مأموریت این نهاد بدین صورت تعریف شده است:
- بهبود کیفیت هماهنگی مذهبی
- بهبود کیفیت زندگی مذهبی
- حفظ و بهبود کیفیت مدرسه، دانشگاه، دین، تربیت دینی و آموزش دینی
- بهبود کیفیت مراسم حج
- تحقق حکومت پاک و قابل احترام

۳۰۰۰ مسجد در اندونزی وجود دارد که مسئولیت اداره این مساجد ( برنامه ریزی، انتخاب ائمه جماعت و...) با وزارت امور دینی است. ۹۰۰ عدد از این مساجد در دست شیعیان اندونزی قرار دارد. طبق بیانات ایشان نظارت درستی بر مساجد وجود ندارد. متأسفانه اطلاعاتی در این مورد در سایت وزارت امور دینی وجود نداشت.

9 تن از امامزاده ها که اصلیتشان به امام موسی کاظم (علیه السلام) برمی گردد با نام اولیای ۹ گانه در اندونزی دفن هستند. وظیفه اداره زیارتگاه این امامزاده ها با وزارت امور دینی است که به دلیل نفوذ وهابیت در این وزارتخانه رسیدگی چندانی به این بقعه متبرکه نمی شود و در حال از بین رفتن است. در سایت وزارت امور دینی اشاره ای به این مکان مبارک نشده بود.

اعطای مجوز تأسیس مؤسسات خیریه، فرهنگی، دینی، اجتماعی و تجاری توسط وزارت امور دینی انجام می شود. ۲۵۴ موسسه شیعی در اندونزی وجود دارد که نظارت صحیحی بر آنان اعمال نمی شود. متأسفانه اطلاعاتی از این مؤسسات یافت نشد.

سه حزب سیاسی قدرتمند در اندونزی وجود دارد که مؤسسات خیریه و وقفی زیر نظرشان ثبت کرده اند این احزاب عبارتند از:

مؤسسات خیریه در اندونزی در حوزه های زیر فعالیت می کنند:
آموزشی، بلایای طبیعی، حیوانات، بهداشتی و درمانی، محیط زیست، گرسنگی و فقر، کودکان.

معافیت مالیاتی تنها برای تعداد اندکی از فعالیت ها شناخته شده است. بر طبق قانون حداکثر مقدار معافیت مالیاتی برابر با ۵ درصد از درآمد خالص سال گذشته است. (قانون شماره ۳۶ سال ۲۰۰۸ در مورد مالیات بر درآمد بند ۶ بخش 1) این کمک ها نباید به گروه های دارای تضاد منافع بر طبق قانون مالیات انجام شود.

فعالیت های مشمول معافیت مالیاتی عبارتند از:
- مدیریت بحران ملی
- تحقیق و توسعه
- تسهیلات آموزشی
- توسعه تسهیلات عمومی
تعدادی از این مؤسسات در گزارش آمده اند.

در مورد تعداد کل زمین های وقفی، ابعاد آن ها و نحوه استفاده از آنها در فصل وضعیت کنونی وقف اطلاعاتی آورده شده است. با توجه به اطلاعات به دست آمده از هیئت اوقاف اندونزی اهدای دارایی های زمین در اندونزی به ۴ میلیارد مترمربع رسیده است. پول وقف جمع‌آوری شده در حال حاضر ۱۴۵ میلیارد روپیا محاسبه شده است. پتانسیل پول وقف به تنهایی انتظار می رود که هر سال به ۱۲۰ تریلیون روپیا برسد.

وقف و امور خیریه در اندونزی از دیرباز رواج داشته است اما با تصویب قانون شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ به نوعی قانونی شده است.

این کشور در معیارهای بخشندگی و امور خیریه در بین کشورهای اسلامی از رتبه بالایی برخوردار است که می توان یکی از دلایل آن را وجود ساختار مدیریتی واحد برای وقف دانست. این ساختار همان هیئت اوقاف اندونزی است که بر طبق قانون شماره ۴۱ سال ۲۰۰۴ تأسیس شده است و بر تمام امور وقف از قانون‌گذاری، سیاست‌گذاری، تولیت و تسهیلگری نظارت دارد و دارای شعباتی در تمام استان ها است که همین امر باعث تمرکز بر مدیریت و سهولت در ترویج آن شده است.

وقف پول به عنوان یک مفهوم جدید در این کشور رواج دارد و یکی از مزیت های اندونزی در ترویج عمل وقف است. اما در امور مدیریت مساجد با آنکه وزارت امور دینی عهده دار این مسئولیت است به دلیل نفوذ وهابیت در این وزارتخانه این کار با اهمال صورت می گیرد و به همین ترتیب اطلاعات کمی در اختیار است.

در بحث مؤسسات خیریه نبود یک سیستم جامه رتبه‌بندی از نقیصه های بزرگ کشور اندونزی به حساب می آید و تنها در اطلاعات به اینکه صدور مجوز توسط وزارت امور دینی انجام می گیرد بسنده شده است و در سایت مؤسسات هیچ آماری از درآمدها و هزینه ها موجود نیست.

هیئت اوقاف اندونزی یک اداره دولتی مستقل است که بعد از مصوبه ی ۴۱ سال ۲۰۰۴ در مورد وقف ایجاد شده است. این اداره جهت توسعه و بهبود وقف در اندونزی ایجاد شده است.

هیئت اوقاف اندونزی جهت به عهده گرفتن دارایی های وقف که توسط مدیران دارایی های وقف انجام می شود که قبلا وجود داشت ایجاد نشده است.

این هیئت برای پرورش مدیریت بهتر و مولدتر سرپرستان دارایی های وقف وجود دارد که می تواند منافع بیشتری برای جامعه به صورت خدمات اجتماعی، بهبود اقتصادی و زیرساخت های عمومی فراهم کند. هیئت اوقاف اندونزی در پایتخت مستقر شده است و ممکن است دفاتر نمایندگی در استان ها، بخش ها یا شهرها در صورت نیاز تأسیس کند.

اعضای این هیئت توسط رئیس جمهور عزل و نصب می شوند. این انتصاب 3 ساله بوده و می تواند برای یک دوره تمدید شود. مجموع اعضای این هیئت ۲۰ تا ۳۰ نفر به نمایندگی از جامعه است. اعضای هیئت اوقاف برای دوره اول توسط وزیر امور دینی به رئیس جمهور پیشنهاد شد. دوره بعد این اعضا توسط کمیته انتخابی تشکیل شده توسط هیئت اوقاف پیشنهاد شدند.

وزارت امور دینی اندونزی دومین نهاد فعال در حوزه وقف و امور خیریه است که اهداف زیر را دنبال می کند:
- بهبود کیفیت هماهنگی مذهبی
- بهبود کیفیت زندگی مذهبی
- حفظ و بهبود کیفیت مدرسه، دانشگاه، دین، تربیت دینی و آموزش دینی
- بهبود کیفیت مراسم حج
- تحقق حکومت پاک و قابل احترام

مؤسسات خیریه مختلفی در کشور اندونزی وجود دارند که در حوزه های مختلفی از جمله فقر، بهداشت و آموزش فعالیت می کنند.

پی‌نوشت‌ها:
1. command and control
2. self-regulation
3. do-it-yourself
4. incentive-based regulation
5. Performance-based regulation
6. ایشان به مدت ۲۰ سال ردیس موسسه آل البیت در اندونزی هستند.
7. Rumah Wakaf Indonesia
8. Pekanbaru
9. Semarang
10. Fnpf Borneo - The Friends Of The National Parks Foundation
11. Balinese island of Nusa Penida
12. Urdi, URBAN AND REGIONAL DEVELOPMENT INSTITUTE
13. The East Bali Poverty Project (EBPP)

منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور اندونزی، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، 1396ش.