اهمیت و ضرورت تحقیق:
سازمان ملل متحد با شعاری تحت عنوان (پیش به سوی جامعه ای برای تمام سنین) سال ۱۹۹۹ را به عنوان سال جهانی سالمندان اعلام کرد تا ملل مختلف جهان به اهمیت این مسئله پی برده و راه حل های مناسبی برای زندگی سالم همراه با توانمندی برای این جمعیت عظیم ارائه دهند و باور کنند این بخش از جامعه ای که روزبه روز بر تعداد آنها افزوده میشود، بخشی جدا از سایر گروههای سنی نیست بلکه در سلسله مراتب افراد جامعه به عنوان مرتبه ای کامل تر قرار دارد.امّا با نگرشی عاطفی درعین حال بهره وری از توانایی های فکری و جسمی ایشان باید آنها را به عنوان قشری قابل احترام و کارآمد در جامعه مطرح کرد (ابوالحسنی، باستانی، ۱۳۹۷).گزارش میشود که در ۴۰ سال آینده جمعیت بالای ۶۵ سال دو برابر خواهد شد که ۵۲ درصد این میزان در کشورهای آسیایی و ۴۰ درصد آن در کشورهای پیشرفته خواهند بود(برد، آفیسر، کسلز، ۲۰۱۵.۲۰۱۶).
در ایران نیز بر اساس سرشماری سال ،۱۳۹۵ حدود ۹/۳ درصد جمعیت ایران را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل میدهند که حکایت از رشد پرشتاب جمعیت سالمندان دارد(محمدی، یزدانی چراتی، موسوی نسب، ۱۳۹۵). امروزه، با افزایش تعداد سالمندان، طولانی شدن عمر و سپری شدن بخش قابل توجهی از زندگی های افراد در دوران سوم زندگی، این سوال مطرح میشود که چگونه افراد میتوانند سالمندی خوبی داشته باشند؟
در همین راستا، موضوع "سالمندی کامیاب "، ظهور و گسترش یافته است و به یکی از موضوعات مهم تحقیقاتی در دنیای آکادمیک و عرصه سیاست گذاری تبدیل شده است (بالتس و بالتس، ۱۹۹۰). سالمندی کامیاب از مفاهیم مهم قلمروی سالمندی محسوب میشود و فرایندی است که فرد در آن خود را برای سازش و تطابق مناسب با تغییرات ناشی از سالمندی و متکی نبودن به دیگران تنظیم میکند.
سالمندی موفق پیرو یک الگو و راهبرد خاص نیست زیرا که هر سالمندی از مسیرهای مختلف آن را میپیماید و منجر به پیامدها و موفقیتها به اشکال متنوعی میشود(رو و کان، ۱۹۹۷). با توجه به ماهیت این مفهوم، هر کشوری نیازمند شناخت مفهوم سالمندی موفق بر اساس بافت و فرهنگ خود است.
کشور ما ایران نیز در مسیر گذار به سالخوردگی جمعیت است و به طور روز افزون بر تعداد سالمندان افزوده میشود (صادقی، ۱۳۹۱). افزایش امید به زندگی و کاهش سطح باروری موجب بالا رفتن شمار سالمندان نسبت به جمعیت کل شده است. با توجه به تعاریف ارائه شده در مورد ساختار جمعیت کشورها گرایش ساخت جمعیتی ما در حال حاضر از جوان به بزرگسال و در آینده ای نه چندان دور، از بزرگسال به سالخورده خواهد بود (ابوالحسنی و همکاران، ۱۳۹۷).
شناسایی مولفه های اساسی سالمندی
با توجه به این که امید به زندگی در کشورهای مختلف، از جمله کشور ما سیر افزایشی نشان می دهد، موضوع کیفیت زندگی در دوره سالمندی مورد علاقه همگان است. به همین سبب، شناسایی مولفه های اساسی سالمندی موفق حائز اهمیت است.یکی از متغیرهایی که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته، گرایش های مذهبی سالمندان و نقش آن بر سالمندی موفق بوده است (معتمدی، اژه ای، آزادفلاح، کیامنش، ۱۳۸۴).
اخیراً تلاشی گسترده برای بررسی تأثیر طیف کامل ویژگیهای مثبت شخصیتی بر سلامت و بهزیستی سالمندان صورت گرفته است. بسیاری از پژوهشگران برجسته بر لزوم در نظر گرفتن جنبههای مثبت بشر و مفهوم بهزیستی در تعریف سلامت روان تأکید کردهاند .عوامل مختلفی بر بهزیستی و رضایت از زندگی سالمندان مؤثر است. یکی از این عوامل، راهبردهای مقابلهای معنوی و مذهبی است. معنویت به زندگی انسان معنا میبخشد و نقش مهمی را در پذیرش بحرانها دارد. جنبه ی معنوی زندگی فرد به جستوجوی معنا و پیوند با قدرت برتر مربوط میشود که به فرد کمک میکند تا عملکرد فردی اثربخشی در پیگیری اهدافش داشته باشد. معنویت به عنوان احساس دریافت معنا و یا هدف از یک منبع بالاتر تعریف میشود که با ادراک فرد از سلامتی و بهزیستی خود مرتبط است (صدوقی، حسامپور، ۱۳۹۹). این تحقیق میتواند نقش بهزیستی معنوی را در افزایش رضایت سالمندان از زندگی بررسی کند و راهکارهایی برای تقویت این ارتباط ارائه دهد.
خودپنداره، تصویر روانی هر فرد و شامل تمام ادراکات فرد است
سازمان بهداشت جهانی کیفیت زندگی را برداشت یا پنداره های فرد از وضعیت زندگی خود می داند و آن را با توجه به فرهنگ و نظام ارزشی که فرد در آن زندگی می کند و ارتباط این دریافت ها با اهداف، انتظارات، استانداردها و اولویت های مورد نظر تعریف کرده است (مالدون ۱۹۹۸،به نقل از حمیدی ۱۳۹۳). خودپنداره، تصویر روانی هر فرد و شامل تمام ادراکات فرد(ظواهر، ارزش ها و عقاید)است (سجادی، توکلی زاده، حیدری، ۱۳۹۵).حفظ و ارزیابی خود پنداره ی هر فرد یک فرآیند مداوم و بی پایان است.حوادث و موقعیت ها ممکن است سطح خود پنداره را در طول زمان تغییر دهد. خودپنداره سالمندان نیز بر پایه تجارب آنها درمراحل زندگی می باشد (صفوی، صمدی، محمودی، ۱۳۹۱) یکی از ویژگی های روان شناختی که در سالمندی کاهش می یابد خود پنداره است (علیزاده، کاکابرایی، احمدیان، ۱۳۹۳). اهمیت خودپنداره در سالمندان در سال های اخیر بیش تر مشخص شده و مورد توجه قرار گرفته است و به نظر می رسد که هم چنان پژوهش های زیادی درباره انواع خودپنداره،راه های بهبود آن و عوامل تاثیر گذار بر آن مورد نیاز است(منصوری، پور قانع، منصور قناعی، ۱۳۹۸)انتظار می رود این تحقیق بتواند بررسی کند که چگونه خودپنداره مثبت میتواند بهبود بهزیستی روانی و روانشناختی سالمندان را تسهیل کند.
محققان به طور کلی پی بردند که سالمندان امید کمتری به آینده دارند. نشانههایی مانند احساس به پایان رسیدن، بیهدفی و پوچی، ترس از طردشدن و از دست دادن عزیزان، بهویژه همسر و نگرانی در دوران سالمندی بسیار گزارش شده است (گل پرور،بزرگ مهری، کاظمی، ۱۳۸۹) که این موضوع حاکی از کمبودن میزان امید در میان سالمندان است(یانکورا، آلدوین، ۲۰۰۸). امیدواری عملکرد فیزیولوژیک و روان شناختی را تقویت کرده و فقدان آن منجر به اختلال زودرس در عملکرد فرد می شود (لوپز، اسنایدر، پدروتی، ۲۰۰۶).
نقش امید عامل مثبت در شرایط تهدیدکننده زندگی
در واقع امیـدواری بـه عنوان کیفیتـی درونی مــی توانــد عملکــرد فیزیولوژیــک و روان شــناختی را تقویــت کنــد و باعــث غنــای زندگــی شــود، بــه گونــه ای کـه فـرد قـادر باشـد چشـم انـدازی فراتـر از وضعیـت اکنـون را ببینـد و ایـن در حالـی اسـت کـه فقـدان آن منجـر بـه اختـلال در عملکـرد وکاهـش کیفیـت زندگـی مـی شـود و باورهـای مایـوس کننـده افزایـش مـی یابـد(موحدی، موحدی، فرهادی، ۱۳۹۳). از این رو، تحقیقات بر نقش امید به مثابه عامل مثبت در شرایط تهدیدکننده زندگی مانند دوران سالمندی تمرکز کردهاند (الکساندر، اونووگبوزیه، 2006). تحقیقات در این حوزه میتوانند ارتباط بین امید به زندگی و کیفیت زندگی سالمندان را بررسی کرده و راهکارهایی برای تقویت امید و ارتقاء کیفیت زندگی آنها را ارائه دهند.با توجه به توضیحات،می توان اهمیت تحقیق پیرامون سالمندی کامیاب را اینگونه بیان کرد:
۱_تأثیر مثبت بر سلامت جسمی و روانی: تحقیقات در زمینه سالمندی کامیاب به شناخت بهتری از عوامل موثر بر سلامت جسمی و روانی در سنین بالاتر کمک میکند.۲_بهبود سیاستگذاری و برنامهریزی سلامت: نتایج تحقیقات در این زمینه میتوانند به ارتقاء سیاستگذاریها و برنامههای سلامت مرتبط با سالمندان کمک کنند و به بهبود مداخلههای پزشکی و اجتماعی برای پشتیبانی از سالمندان منجر شوند.
۳_تأثیر بر کیفیت زندگی: تحقیقات در این زمینه میتوانند راهکارهایی برای افزایش کیفیت زندگی و رضایت سالمندان ارائه دهند، از جمله ارتقاء خودمراقبتی و ارائه خدمات بهداشتی مناسب.
۴_توسعه تکنولوژی و خدمات نوین: تحقیقات در زمینه سالمندی کامیاب میتواند منجر به توسعه تکنولوژیها و خدمات جدیدی شود که نیازها و مشکلات مربوط به سالمندان را حل کنند.
بنابراین،بررسی نقش بهزیستی معنوی،خودپنداره مثبت و امید به زندگی در سالمندی کامیاب اهمیت بالایی دارد و میتواند به بهبود کیفیت زندگی و سلامت جامعه کمک کند.
6.کاربردهای مورد انتظار از تحقیق:
این پژوهش، یکی از جنبه های کابردی در مطالعات تکمیلی سالمندان در زمینه بهزیستی معنوی،خودپنداره مثبت، امید به زندگی و سالمندی کامیاب است.جنبه دیگر، در حیطه متخصصان سلامت روان و مراقبان از سالمندان است که با توجه به بهزیستی معنوی، خودپنداره مثبت و امید به زندگی می توانند آنان را برای رسیدن به سالمندی کامیاب همراهی و کمک نمایند.همچنین،به سیاست گذاران این امکان را می دهد تا به توسعه ی سیاست ها و برنامه های هدفمند برای ارتقا سلامت روانی در سطح جامعه کمک کنند.افراد سالمند نیز می توانند درک بهتری از ویژگی های شخصیتی و چگونگی دست یابی به سالمندی کامیاب داشته باشند و به بهبود فردی و رشد شخصی دست یابند. از سوی دیگر سالمندان کامیاب میتوانند به عنوان الگوهایی برای جوانان و نسلهای آینده در جامعه عمل کنند، از آنها میتوان در زمینههای مختلفی مانند شغل، روابط، و سلامت الهام گرفت.
7. پیشینه تحقیق: (بصورت اجمالی ذکر شود):
7ـ1. پیشینه داخلی:استبصاری و همکاران (۲۰۱۹) با انجام یک مطالعه مروری پیرامون مفهوم سالمندی موفق به این نتیجه رسیدند که تعریف سالمندی موفق با کنش شناختی، ادراک، کنترل، رضایت از زندگی و اخلاق سروکار دارد و بیان کردند در ادبیات موجود این مفهوم به عنوان داشتن احساس درونی شادی و رضایت از زندگی برای حال و گذشته تعریف شده وگاهی اوقات نیز به معنای زنده ماندن با سلامتی تلقی شده است.
حاجلو و جعفری (۱۳۹۳) در پژوﻫﺶ رابطه بین بهزیستی معنوی و امید با رضایت از زندگی در سالمندان به این نتیجه رسیدند که بین بهزیستی معنوی و ﻣﺆﻟﻔـﻪ های آن (بهزیستی مذهبی و بهزیستی وجودی) و رضایت از زندگی در افراد سالمند راﺑﻄﻪ ﻣﻌﻨﺎداری وجود دارد.ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳگـﺮ، بهزیستی معنوی قادر است رضایت از زندگی را در سالمندان پیش بینی کند.همچنین نتایج ﺗﺤﻠﻴﻞ نشان داد که متغیر امیدواری به طور معناداری در پیش بینی رضایت از زندگی در افراد سالمند نقش دارد.در مجموع یافته های این پژوﻫﺶ نشان داد که بهزیستی معنوی و امیدواری نقش مهمی در رضایت از زندگی سالمندان ایفا می کنند.
یوسفی و همکاران (۱۳۹۹) در پژوﻫﺶ آیا سلامت معنوی سالمندی موفق را پیش بینی می کند؟ دریافتند که سلامت معنوی پیشبینیکننده سالمندی موفقآمیز در شرکتکنندگان بود. با توجه به جنبههای سلامت معنوی، سلامت وجودی به طور مثبت و قابل توجهی بر سالمندی موفق اثر میگذارد.بعد وجودی سلامت معنوی یکی از عوامل پیشگویی کننده ی سالمندی موفق است که با توجه به اهمیت و حساسیت مسائل مربوط به سالمندان میتوان با مداخلات متمرکز بر آموزش معنویت این دوره را غنیتر و پرکیفیتتر کرد.
عبدی زرین و اکبریان (۱۳۸۶) در بررسی سالمندی موفق در پرتو مذهب و باورهای دینی به این نتیجه رسیدند که بین سالمندی موفق و جهتگیری مذهبی رابطه وجود دارد. و نیز جهتگیری مذهبی بیرونی با اختلال در سلامت روان و افسردگی و جهتگیری درونی با سلامت روان رابطه دارند و نیز اختلال روانی و افسردگی در بین سالمندان مقیم خانه سالمندان بیشتر از سالمندان مقیم جامعه است. ضمن آنکه سالمندانی که مقیم مرکز نگهداری سالمندان بودند جهتگیری مذهبی بیرونی داشتند. تحقیقات نشان می دهد که شدت افسردگی سالمندان که میزان نگرش و عملکرد دینی و معنوی آن ها بالاتر بود، افسردگی کمتری داشتند.
معتمدی (۱۳۸۴) در بررسی نقش رویدادهای زندگی در سالمندی موفق دریافت که سالمندان موفق و غیر موفق از نظر تعداد و یا میزان تجربه رویدادهای زندگی تفاوت معنیداری با یکدیگر ندارند،اما سالمندان غیر موفق تجارب خود را منفیتر ارزیابی کرده و یا احساس میکنند آن تجارب تاثیر منفی بر زندگی آنها داشته است. نا امیدی و احساس داشتن آیندهای منفی در بین سالمندان غیر موفق با ادراک منفی که آنها از رویدادهای زندگی خود دارند هماهنگ است.سالمندان غیر موفق ضمن آنکه رویدادهای زندگی خود را منفیتر ارزیابی کردهاند،نسبت به آینده نیز خوشبین نیستند.
زنجری و همکاران (۱۳۹۶) در پژوهش مقایسه دیدگاه متخصصان و سالمندان پیرامون سالمندی موفق دریافتند که بین نظرات عامه (سالمندان) و متخصصان دانشگاهی در بیان تعریف سالمندی موفق تمایز وجود دارد؛ در ایران نیز این تفاوت در اهمیت ابعاد سالمندی موفق مشاهده میشود. متخصصان، سلامت جسمانی و امنیت مالی و سالمندان مورد بررسی، به زیستن اجتماعی و به زیستن روانشناختی را در مهمترین ابعاد سالمندی موفق می دانند.مطالعات کیفی و بررسی نظرات و دیدگاه های سالمندان، تبیین عمیقتری را از مفهوم سالمندی موفق نشان میدهد و بر نگاه چند بعدی به داشتن سالمندی خوب تاکید میکند و تاکید بر ابعادی همچون معنویت و حمایت را وارد سنجش و اندازه گیری زمینه سالمندی موفق میکند. بدین ترتیب، استفاده از دیدگاه های سالمندان در مفهوم پردازی و سنجش سالمندی موفق به گسترش رفاهی در حوزه سالمندان بسیار کمک کننده خواهد بود.
ناصح و همکاران (۱۴۰۲) در پژوهش سالمندی موفق:تحلیل مفهوم با رویکرد واکر و اوانت دریافتند که سالمندی موفق فرآیندی قابل هدایت، مبتنی بر بافتار و متشکل از ابعاد فیزیکی، روانشناختی اجتماعی و معنوی است که مستلزم سلامت جسمی روانشناختی اجتماعی سالمند، عدم وابستگی به دیگران،شادکامی، استمرار و مشارکت فعال در زندگی است و برای تحقق آن ویژگی های مثبت فردی،سازگاری موثر با سالمندی، عوامل زمینه ساز مرتبط با سلامتی، عوامل زمینه ساز خانوادگی،شرایط مساعد فرهنگی اجتماعی-اقتصادی و شرایط مساعد محیطی نقش دارند و در صورت تحقق می تواند به حفظ شان و منزلت سالمندان،تعالی معنوی، الگو شدن برای دیگران، کاهش هزینه های مراقبت بهداشتی و ارتقاء کیفیت زندگی سالمندان منجر گردد.
7ـ2. پیشینه خارجی:
یائو پن و همکاران (۲۰۱۹) دریک مطالعه اکتشافی عوامل تعیین کننده رضایت از زندگی و ادراک خود از سالمندی در میان سالمندان در چین به این نتیجه رسیدند که سن بالاتر و سطح تحصیلات پایین تر با درجه بالاتری از رضایت زندگی مرتبط است؛ در حالی که سن کمتر و سطح تحصیلات بالاتر با سطح بالاتری از خودپنداره از سالمندی مرتبط بودند. عملکرد اجتماعی اولویت بیشتری نسبت به عملکرد فیزیکی در افزایش رضایت زندگی داشت. در مقابل، عملکرد فیزیکی اولویت بیشتری نسبت به عملکرد اجتماعی در ترویج یک خودپنداره مثبت از پیری داشت.احساس همراهی و شبکه اجتماعی حمایتی برای افزایش رضایت زندگی بسیار حیاتی است، در حالی که بهداشت فیزیکی ادراک شده و استقلال کارکردی، برای تسهیل یک خودپنداره مثبت از پیری، ضروری است. درک عوامل مبنایی میتواند بینش نوآورانهای را در مکانیسم مرتبط با دستیابی به پیری کامیاب فراهم کند.کهینده و همکاران (۲۰۲۳) در مقاله عوامل روانی-اجتماعی مرتبط با رفاه سالمندان در آفریقا پیرامون این موضوع بحث میکنند که سالمندی کامیاب نه تنها به معنای عدم وجود بیماریهای جسمی نیست، بلکه به وجود عوامل روانی و اجتماعی نیز بستگی دارد.سالمندان کامیاب علاوه بر رفتارهای سالم، نگرش مثبت نسبت به سالمندی دارند و احساس میکنند که هنوز میتوانند به جامعه کمک کنند و فعالیتهای مفیدی انجام دهند. همچنین، ارتباطات اجتماعی قوی، پشتیبانی از خانواده و دوستان، و توانایی مدیریت استرس و نگرانیهای روزمره نیز برای داشتن یک زندگی موفق در سنین پیری اهمیت دارند.
لوی و همکاران (۲۰۰۲) در تحقیق فواید طولی خودپندارههای مثبت درباره سالمندی بر سلامت عملکردی به این نتیجه رسیدند که افرادی که نگرشهای مثبتی نسبت به پیری دارند، در طول زمان سلامت عملکردی بهتری دارند. این نتیجه نشان میدهد که خودپنداره مثبت درباره پیری میتواند به بهبود سلامت و عملکرد فرد کمک کند. از سال ۱۹۷۷ تا ۱۹۹۵، افرادی که دیدگاههای مثبتی نسبت به پیری داشتند، سلامت عملکردی بهتری اعلام کردند نسبت به کسانی که دیدگاههای منفی داشتند. این تحقیق نشان میدهد که نگرشهای مثبت نسبت به پیری میتواند به عنوان یک عامل محرک برای حفظ و بهبود سلامت و عملکرد فرد در طول دوران پیری موثر باشد.
دنیل جی لویتین (۲۰۲۰) در کتاب سالمندی موفق: کاوشهای یک عصب شناس از قدرتها و قابلیتهای ما سعی دارد تا با تکیه بر روانشناسی تیپهای شخصیتی و علوم اعصاب رشدی، ضمن رمزگشایی از این حقیقت که سالهای آتی عمرتان چقدر میتواند پرفایده و رضایتبخش باشد، افراد را با داستان جالب پیر شدن مغز انسان مسحور میکند.وی معتقد است پیر شدن را میتوان تنها رویدادی در زندگی دانست که هم دلخواه و هم دلهرهآور است. اما در این کتاب میخواهد این ترس را با توصیههای معقول و منطقی کم کند تا افراد بتوانند زندگی شادتر و سالمتری داشته باشند. او نه تنها بایدها و نبایدهای زندگی را به افراد گوشزد میکند بلکه با ظرافت و فصاحت، دانشی را در اختیارشان قرار میدهد که براساس آن بفهمند چطور ذهن و مغز خود را تغییر دهند. او با استفاده از رشتههای علمی گوناگون، ثابت میکند که پیری صرفاً یک دوره زوال نیست بلکه مرحله رشدی منحصر به فرد است که مانند شیرخوارگی یا بلوغ، الزامات و مزیتهای خودش را دارد.
زاخاری زیمر و همکاران (۲۰۱۶) در مقاله معنویت، دینداری، پیری و سلامت در دیدگاه جهانی دریافتند که با افزایش سن، تأثیرات معنوی تشدید می شود و این حقیقت به الزام برای کشف ارتباط بین دینداری، معنویت و سلامت به منظور درک کاملتر عوامل تعیین کننده کیفیت زندگی در دوران سالمندی اشاره می کند. حوزه دینداری، معنویت و سلامت همچنان در حال رشد است. در مقاله پیشنهاد کرده اند که پیشرفتهایی برای درک کامل تأثیر دینداری و معنویت بر سلامت در زمینه پیری جهانی مورد نیاز است. اینها شامل: بررسی مفاهیم مرتبط با مراقبه و ذهن آگاهی، استفاده بیشتر از داده های طولی برای تقویت ارتباطات علّی، انجام مطالعات بین المللی و... است.
تیتر و همکاران (۲۰۲۰) در پژوهشی با عنوان سالمندان پیری موفق را چگونه تعریف می کنند؟ گزارش کردند که به عقیده سالمندان، بروز برخی تغییرات و مشکلات در دوره سالمندی اجتناب ناپذیر است اما سالمندی موفق مستلزم بهره مندی ازحمایت های اجتماعی و روانی درجهت انطباق، پذیرش، حرکت روبه جلو و حفظ احساس غرور و عزت است.
بداچه و همکاران (۲۰۲۱) در مطالعه مروری دیدگاه های سالمندی کامیاب در میان سالمندان بالای 75 سال بیان می کنند که عقاید سالمندان درباره سالمندی کامیاب بیش از اینکه متمرکز بر سلامت فیزیکی باشد؛شامل باورهایی در مورد سلامت روانشناختی، روابط اجتماعی، مثبت اندیشی و خوشبینی، سازگاری و پذیرش تغییرات مرتبط با سن، مالی، معنویت و تأثیرات محیطی است.
