در این روش، بخشی از گیاه مادری برای ریشهزایی جدا می شود. برخی گیاهان از طریق قلمه گیری تکثیر می شوند، اما برخی دیگر برای ریشه زایی به هورمون های مخصوص نیاز دارند تا قابلیت تکثیر از طریق قلمه را پیدا کنند.
قلمه زدن روشی مؤثر برای تکثیر گیاهان است که در آن، گیاهان کوچک جدید از گیاه مادر حاصل می شوند. این روش امکان تکثیر گیاهان را بدون نیاز به بذر فراهم می کند و به صورت مستقیم از بخش های گیاه مادر استفاده می شود. برای انجام این فرآیند، قسمت های مشخصی از گیاه متناسب با نوع آن بریده شده و برای رشد گیاه های جدید به کار گرفته می شوند.
بخش هایی از گیاه مانند ریشه، ساقه یا حتی برگ می توانند برای تهیه قلمه استفاده شوند. پس از برش دقیق و اصولی، قلمه ها بسته به نوع گیاه باید در محیط هایی مثل آب، خاک، ماسه، پرلیت، کوکوپیت یا موارد مشابه قرار گیرند. در این مرحله، ضروری است که شرایط محیطی مطلوب برای رشد گیاه فراهم شود. گاهی می توان برای تسریع روند ریشه زایی از هورمون های مخصوص ریشه زا بهره گرفت. پس از گذشت مدت زمان مشخص، ریشه های کوچک از قسمت بریده شده ظاهر می شوند.
برای تقویت رشد ریشه ها در صورت نیاز می توان از کود های ریشه زا و مکمل های گیاهی استفاده کرد. این روش باعث می شود که طی مدت کوتاهی، قلمه ها شبیه به نسخه کوچک گیاه مادر شوند.
به طور معمول، گیاهان حاصل از قلمه دارای ویژگی هایی مشابه گیاه مادر هستند. به عنوان نمونه، اگر قلمه ای از سانسوریا سبز گرفته شود، گیاهان جدید نیز همان ویژگی ها را دارند و نمی توان انتظار داشت که نوع آن ها به عنوان مثال، ابلق باشد.
قلمه زنی و روش های مختلف آن
قلمه زنی به عنوان یکی از شیوه های سنتی و کارآمد در تکثیر گیاهان، از گذشته های دور توسط باغبانان و کشاورزان به کار گرفته شده است. این روش علاوه بر حفظ خصوصیات ژنتیکی گیاه اصلی، شرایطی را برای تکثیر سریع تر و مقرون به صرفه تر گیاهان فراهم می سازد.در ادامه به بررسی انواع روش های قلمه زدن درختان و گیاهان، نکات مهم در نگهداری از قلمه ها می پردازیم.
قلمه ساقه
یکی از رایج ترین روش های قلمه زدن، قلمه گیری از ساقه است که با توجه به درجه رسیدگی و بلوغ چوب به چهار دسته اصلی تقسیم می شود:در قلمه چوب نرم قلمه ها معمولاً از شاخه های جوان و نرم بهاره و از گونه های خزان دار یا همیشه سبز تهیه می شوند، چرا که در این شاخه ها میزان کربوهیدرات ها کمتر است. لازم به ذکر است که این روش برای تکثیر گونه های میوه ای مورد استفاده قرار نمی گیرد. این نوع قلمه ها در طی 2 تا 5 هفته ریشه دهی می کنند، اما نیازمند مراقبت بیشتری هستند.
قلمه علفی معمولاً از شاخه های گیاهان علفی و اغلب زینتی تهیه می شود.
قلمه چوب سخت از چوب های بالغ گونه های خزان دار در فصل پاییز و زمستان تهیه می شود و اساساً از چوب یک ساله تشکیل شده است. این نوع قلمه ها به سه شکل مختلف آماده می شوند:
قلمه ساده، قلمه پاشنه دار، و قلمه قنداقه دار. قلمه ساده شامل چوب یکساله است، قلمه پاشنه دار در انتهای خود قطعه ای کوچک از چوب دو ساله دارد، و قلمه قنداقه دار بخشی بلندتر نسبت به قلمه پاشنه دار از چوب دو ساله را همراه با ساقه یک ساله دربر دارد.
قلمه چوب نیمه سخت از چوب گیاهان همیشه سبز سوزنی برگ تهیه می شود. همچنین قلمه های تابستانه برگدار که از چوب نیمه رسیده گیاهان خزان دار گرفته می شوند، در دسته قلمه های چوب نیمه سخت قرار می گیرند. این قلمهها معمولاً با طول 10 تا 15 سانتی متر از قسمت انتهایی شاخه های برگدار انتخاب می شوند. برای آماده سازی، برگ های پایین قلمه حذف شده و چند برگ جوان در انتهای آن باقی می ماند.
قلمه ریشه
گیاهانی که قادر به ایجاد جوانه های نا به جا روی ریشه خود هستند، از طریق قلمه ریشه تکثیر می شوند. مناسب ترین زمان برای تهیه قلمه ریشه، اواخر پاییز یا اوایل بهار است، زمانی که فرآیند ریشه دهی هنوز شروع نشده باشد.قلمه برگ
برخی گیاهان را که قابلیت تولید جوانه و ریشه های نابجا در برگهای خود دارند، میتوان از طریق قلمه برگ تکثیر کرد. در این روش، برگ های این گیاهان همراه با دمبرگ و پهنک برگ در بستری مرطوب و هوایی با رطوبت مناسب قرار داده می شوند.قلمه جوانه برگ
به جای استفاده از قلمه برگ، می توان از قلمه جوانه برگ بهره گرفت. در مواردی که قلمه های برگ تنها ریشه تولید می کنند ولی شاخه ای رشد نمی کند، قلمه جوانه برگ گزینه بهتری است. این نوع قلمه به دلیل وجود جوانه جانبی در قسمت پایینی دمبرگ، قادر است شاخه جدیدی را به وجود آورد.بهترین زمان برای قلمه زدن
قلمه های چوب نرم از شاخه های تازه و لطیف بهاره، معمولاً از گونه های خزان دار یا همیشهسبز، تهیه می شوند. قلمه های گونه های پهن برگ همیشه سبز در تابستان از شاخه های سال جاری که نیمه رسیده هستند، برداشت می شوند. اما برای گونه های خزان دار، قلمه های چوب سخت و رسیده را در دوران استراحت گیاه، یعنی اواخر پاییز تا زمستان، از چوب های یک ساله تهیه می کنند. بهترین زمان برای تولید قلمه ریشه نیز اواخر پاییز یا اوایل بهار است، زمانی که هنوز فرآیند ریشه دهی آغاز نشده باشد. به همین دلیل، زمان مناسب برای قلمه زدن به نوع قلمه زنی بستگی دارد. همچنین، شرایط موفقیت در قلمه گیری گیاهان تحت تأثیر عواملی چون زمان، سن گیاه، شرایط محیطی نظیر دما، رطوبت و نوع بستر متفاوت است.اولین ماه بهار فروردین
قلمه های چوب نرم از شاخه های تازه و لطیف بهاره، معمولاً از گونه های خزان دار یا همیشه سبز، تهیه می شوند. قلمه های گونه های پهن برگ همیشه سبز در تابستان از شاخه های سال جاری که نیمه رسیده هستند، برداشت می شوند. اما برای گونه های خزان دار، قلمه های چوب سخت و رسیده را در دوران استراحت گیاه، یعنی اواخر پاییز تا زمستان، از چوب های یک ساله تهیه می کنند. بهترین زمان برای تولید قلمه ریشه نیز اواخر پاییز یا اوایل بهار است، زمانی که هنوز فرآیند ریشه دهی آغاز نشده باشد. به همین دلیل، زمان مناسب برای قلمه زدن به نوع قلمه زنی بستگی دارد. همچنین، شرایط موفقیت در قلمه گیری گیاهان تحت تأثیر عواملی چون زمان، سن گیاه، شرایط محیطی نظیر دما، رطوبت و نوع بستر متفاوت است.اواسط بهار اردیبهشت ماه
در حال حاضر می توانید تمامی روش های لایهبندی گیاهان را انجام دهید. تمامی دانه ها آماده کاشت هستند. همچنین امکان جمع آوری دانه ها و پرورش آن ها در این ماه برای شما فراهم است. تا پایان اردیبهشت باید قادر باشید برش هایی در قسمت نرم گیاه انجام دهید، مگر اینکه ساکن مناطق شمالی باشید.آخر بهار خرداد ماه
در این ماه بهتر است قلمه زنی را برای گیاهانی که برگهایشان ریخته انجام دهید. پیشنهاد می شود این کار را در اوایل خرداد ماه به اجرا بگذارید. البته اگر احساس می کنید نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد، می توانید این فرآیند را به ماه های بعدی موکول کنید. علاوه بر این، رعایت میزان رطوبت مناسب برای گیاهان ضروری است. توجه داشته باشید که خرداد ماه ممکن است برای برخی از قلمه زنی ها هنوز کمی زود باشد.اولین ماه تابستان تیر
اکنون باید به برش گیاهانی که برگ هایشان ریخته است، ادامه دهید. زمان آن است که به قسمت های نرم یا قسمت های همیشه سبز گیاه نیز بروید. از اواسط تا اواخر تیر می توانید کم کم اقدام به کاشت برای غنچه دادن کنید و همچنین زمان مناسبی برای کاشت درخت سرخک، سیب، گیلاس و هر گیاهی است که غنچه می زند.اواسط تابستان مرداد ماه
اکنون لازم است بخش های نرم و سبز گیاه را برش دهید. در این فصل، چوب اکثر گیاهان برگ ریز کاهش پیدا می کند. اگر گیاه شما رطوبت کافی دارد، می توانید بخش های چوبی و سخت تر آن را نیز قلمه بزنید. این کار می تواند باعث تقویت ریشه های گیاه شود و استحکام آن را افزایش دهد.اواخر تابستان شهریور ماه
حالا زمان آن رسیده است که یا به مراقبت از دانه ها بپردازید یا آن ها را جمع آوری کنید. برش بخش های سبز گیاهان، در صورتی که رطوبت کافی وجود داشته باشد، به تقویت ریشه های آن ها کمک می کند. اما اگر از رطوبت استفاده نمی کنید، بهتر است از شن بهره بگیرید و به این روش گیاه را آبیاری کنید.اولین ماه پاییز مهر ماه
برش بخش های سخت، سفت یا سبز گیاه در این ماه باید در محیط شن اجرا شود. همچنین می توان اطمینان حاصل کرد که از قسمت پایین گیاه، گرمای کافی فراهم شود.اواسط پاییز آبان ماه
برای قلمه زدن بخش های سبز یا چوبی، می توانید هم از طریق پر کردن خاک با شن و هم با انتقال گیاه به داخل خانه اقدام کنید. اگر قصد دارید این کار را در طول زمستان ادامه دهید، اکنون زمان مناسبی است تا ریشه های گیاه را داخل گلدان قرار دهید. با این حال، دقت کنید که تا ماه دی گیاه در معرض سرما قرار نگیرد.اواخر پاییز آذر ماه
در حال حاضر می توانید بخش های سخت و سبز گیاه را در هوای گرم از قسمت زیرین گیاه یا در بستر شن جدا کنید. همچنین، قلمه زدن این گیاهان را می توان در زمانی که زمین هنوز یخ نزده است، انجام داد.اوایل زمستان دی ماه
در این بازه زمانی معمولاً می توان اقدام به ایجاد برش هایی در گیاهان کرد. تنها شرط این کار، عدم یخزدگی زمین است تا بتوان گیاه را در خاک کاشت یا بخش های مشخصی از آن را برش داد. همچنین، امکان برش دادن صرفاً قسمت های سبز گیاه نیز وجود دارد، البته در صورتی که کمی گرما از زیر آن ها عبور کند. اگر قصد دارید عمل پیوند یا قلمه زنی انجام دهید، بهتر است اکنون ساقه های زیرزمینی را به داخل خانه منتقل کنید، آن ها را گرم کنید و به این ترتیب دوران خواب گیاه را پایان دهید.اواسط زمستان بهمن ماه
در این دوره نیز می توانید قلمه زدن را درست مانند دی ماه انجام دهید. بهتر است این کار را در اواسط یا اواخر ماه به انجام برسانید.اواخر زمستان اسفند ماه
قلمه زدن در این زمان ممکن است کمی دیر به نظر برسد، اما همچنان می توانید برای گیاهانی که برگ هایشان ریخته است، این کار را انجام دهید. با شروع فصل بهار، زمانی که یخ زمین شروع به آب شدن می کند و خاک کمی گرم تر می شود، می توانید اقدام به قلمه زدن کنید و همچنین لایه ریزی را نیز انجام دهید. اگر گیاه شما به هرس نیاز دارد، بهتر است قبل از آغاز رشد گیاه این کار را انجام دهید، حتی اگر به قیمت از دست دادن شکوفه ها باشد؛ زیرا این فرایند سبب می شود گیاه ظاهری زیبا و سالم تر داشته باشد. توجه داشته باشید که قلمه زدن یا پیوند باید قبل از پایان دوره کمون یا نهفتگی صورت گیرد.چند نکته مهم برای انتخاب و نگهداری قلمه ها
-همواره تلاش کنید تا قلمه ها را از ساقه های سالم، بدون آفت و بیماری انتخاب کنید.- برای تسریع ریشه زایی قلمه هایی که در بستر غیر آبی قرار دارند، می توانید یک کیسه پلاستیکی شفاف روی آنها بکشید.
- افزایش دما در قسمت انتهایی قلمه باعث تحریک ریشه زایی می شود. این روش به نام سیستم پاگرمایی شناخته می شود.
- قلمه هایی که از بخش های نزدیک به ریشه گیاه گرفته می شوند، شانس بیشتری برای ریشه زایی دارند.
- از انجام قلمه گیری در زمان گلدهی گیاه خودداری کنید، زیرا این زمان بر موفقیت فرآیند تأثیر منفی دارد.
- جهت افزایش ریشه زایی، استفاده از هورمون اکسینی مؤثر است، اما هورمون های سیتوکینین و جیبرلین می توانند اثرات منفی ایجاد کنند.
- پس از تشکیل ریشه و زمانی که قلمه توانایی تحمل خاک را پیدا کرد، آن را به گلدانی جدید منتقل کنید.
ساقه های گیاه در فصل بهار سبز و انعطاف پذیر هستند. بخش های نرم ساقه اگر بریده شوند، می توانند در عرض چند هفته بهسرعت ریشه دار شوند. اما با آغاز فصل پاییز، ساقه ها تدریجاً چوبی می شوند و قسمت های سخت آن ها برای ریشه زنی زمان بیشتری نیاز دارند، به طوری که این فرآیند گاهی ممکن است چند ماه تا یک سال طول بکشد.
قلمه زدن چه فوایدی دارد؟
تقریبا هر گیاه باغی که ساقه تولید می کند، می تواند از طریق قلمه ساقه تکثیر شود.اما قلمه زدن چه فایده ای دارد؟۱. تکثیر سریع و مقرون به صرفه
یکی از بارزترین فواید قلمه زدن، سرعت عمل بالا در تکثیر گیاهان است. برخلاف روش هایی نظیر کاشت بذر که ممکن است مدتزمان بیشتری برای جوانه زدن و رشد نیاز داشته باشند، قلمه ها به سرعت ریشه می زنند و به گیاهان کامل تبدیل می شوند. علاوه بر این، هزینه های این روش پایین تر است، زیرا نیازی به خرید بذر یا گیاه جدید نیست و می توان از گیاهان موجود استفاده کرد.۲. حفظ خصوصیات ژنتیکی از گیاه مادر
با استفاده از قلمه زدن می توانید گیاهانی با همان ویژگی های دقیق گیاه مادری تولید کنید. این موضوع به ویژه برای گیاهان زینتی و آن هایی که خصوصیات خاصی نظیر رنگ منحصر به فرد گل یا مقاومت در برابر بیماری ها دارند، بسیار اهمیت دارد. این روش اطمینان می دهد که خصوصیات دلخواه گیاه مادر در گیاهان جدید نیز کاملاً حفظ شود.۳. افزایش تنوع در فضای سبز
قلمه زدن فرصتی ایده آل را برای افزودن تنوع بیشتر به باغ یا فضای داخلی خانه فراهم می کند. با این روش، شما قادر خواهید بود انواع مختلفی از گیاهان را تکثیر کرده و از زیبایی و تنوع آنها بهره بگیرید. همچنین امکان تکثیر گیاهان کمیاب یا نادر که ممکن است پیدا کردن آنها در بازار دشوار باشد، فراهم است.۴. تکثیر تحت شرایط کنترل شده
این روش امکان ایجاد شرایط مطلوب برای رشد را فراهم می کند. با قلمه زدن می توانید عوامل محیطی نظیر دما، رطوبت و میزان نور را تنظیم کنید تا بهترین شرایط برای ریشه دهی و رشد گیاه فراهم شود. این امر برای گیاهانی که به شرایط خاصی نیاز دارند، بسیار مؤثر خواهد بود.منبع: پژوهش راسخون
