آیا تا به حال به این فکر کرده اید که در یک سفر کوتاه چند روزه به کشوری خارجی، با بخش قابل توجهی از ساکنانش، یا حتی با همه آن ها آشنا شوید؟ شاید با خود بگویید که چنین رویایی محال است! آخر چگونه می توان در کمتر از یک هفته، تمامی وسعت یک کشور را زیر پا گذاشت و با تمام بومیانش همنشین شد؟ اما جالب است بدانید که در اقصی نقاط جهان، کشورهایی یافت می شوند که در زمره کوچک ترین سرزمین های دنیا قرار می گیرند و چنین ایده ای در آن ها چندان هم دور از ذهن نیست.
با وجود بیش از ۱۹۴ کشور در جهان، این تصور که واژه کشور همیشه به معنای یک منطقه پهناور با جمعیت زیاد است، کار آسانی به نظر می رسد. اما در واقعیت، برخی از کشور ها آنقدر کوچکند که حتی شهر های معمولی در سایر کشور ها در مقایسه با آن ها بسیار بزرگ تر جلوه می کنند! این کشور های کوچک عمدتاً در اروپا و اقیانوس آرام یافت می شوند. جالب است بدانید که تعداد قابل توجهی از کشورهای دنیا، مساحتی کمتر از ۴۰۰ کیلومتر مربع دارند.
کوچکترین کشور دنیا چه نام دارد؟
باورکردنی نیست، اما ۱۰ کشور کوچک جهان در مجموع مساحتی برابر با ۱۴۹۱.۴ کیلومتر مربع را اشغال کرده اند. این عدد در برابر وسعت شهر هیوستون در تگزاس که به تنهایی ۱۶۲۵.۲ کیلومتر مربع است، حتی کوچکتر به نظر می رسد! به عبارت دیگر، تمام این ۱۰ کشور کوچک روی هم رفته، از یک شهر واحد در آمریکا هم فضای کمتری را به خود اختصاص داده اند.این سرزمین های کوچک، هرچند در مقیاس جغرافیایی ناچیزند، اما با داشتن دولت های مستقل و فرهنگ های غنی، در زمره ثروتمندترین و در عین حال دور افتاده ترین نقاط جهان جای گرفته اند.در ادامه فهرستی از 10 کشور کوچک در کل منطقه خشکی که برخی از کشورها، جزایر و مکان ها در این سیاره هستند را آورده ایم.
جزیره گرنادا
گرنادا، جزیره ای کوچک و زیبا در آمریکای شمالی، با مساحتی حدود ۳۴۴ کیلومتر مربع، به عنوان دومین کشور مستقل کوچک در این قاره شناخته می شود. این جزیره که در میان جزایر آنتیل جای گرفته، با کوه های سرسبز و مرتفع خود، جذابیت خاصی دارد. بلند ترین نقطه آن، کوه سنت کاترین با ارتفاع ۸۴۰ متر، چشم اندازی شگفت انگیز از اطراف را به نمایش می گذارد.سنت وینسنت و گرنادین ها
سنت وینسنت و گرنادین ها کشوری جزیره ای در منطقه کارائیب است که مساحتی تقریباً برابر با ۳۸۸ کیلومتر مربع دارد. این کشور از جزیره اصلی سنت وینسنت به همراه مجموعه ای از جزایر کوچک تر تحت نام گرنادین ها تشکیل شده است. از ویژگی های برجسته طبیعی آن، آتشفشان فعال لاسوفریر به شمار می آید که به عنوان بلندترین نقطه کشور شناخته می شود و از سال ۱۹۹۵ تاکنون به طور دائم فعالیت داشته است.کشور آنتیگوا و باربودا
کشور آنتیگوا و باربودا، که از دو جزیره اصلی تشکیل شده است، با وسعتی حدود ۴۴۰ کیلومتر مربع در قلب دریای کارائیب قرار دارد. این کشور در نقطه ای استراتژیک، جایی که اقیانوس اطلس به جزایر آنتیل می پیوندد، واقع شده و چشم انداز های طبیعی آن شامل زمین های تپه ای، پوشش گیاهی سرسبز و سواحل طلایی زیبا می شود.سیشل
سیشل، کشوری کوچک و زیبا در اقیانوس هند، از ۱۱۵ جزیره تشکیل شده و به عنوان کوچک ترین کشور قاره آفریقا شناخته می شود. این مجمع الجزایر که مساحت آن حدود ۴۵۳ کیلومتر مربع است، شامل جزایری مرجانی و سنگی است. یکی از جاذبه های دیدنی این کشور، پارک ملی مورن سیشلوا است که تقریباً یک پنجم از جزیره اصلی ماهه را پوشش می دهد و دارای طبیعتی خیره کننده و منحصر به فرد است.باربادوس
باربادوس، کشوری کوچک در منطقه کارائیب با مساحتی کمتر از ۵۰۰ کیلومتر مربع، یکی از کوچک ترین کشور های مستقل جهان محسوب می شود. این جزیره دیدنی در شرق مجمع الجزایر آنتیل، در اقیانوس اطلس و نزدیک سواحل ونزوئلا قرار دارد. باربادوس هر ساله میزبان شمار زیادی از گردشگران از سراسر دنیا است. آب و هوای گرم و آفتابی، سواحل فوق العاده و طبیعت دست نخورده این کشور را به مقصدی ایده آل برای علاقه مندان به سفر و آرامش تبدیل کرده است.کشور مالت
مالت با مساحت ۳۱۶ کیلومتر مربع، یک مجمع الجزایر کوچک در قلب دریای مدیترانه است که میراث چندین هزار ساله را در خود جای داده است. این جزیره تاریخی، از معابد و قلعه های قرون وسطایی گرفته تا کاخ های باشکوه و غار های آبی، مجموعه ای از زیبایی های طبیعی و فرهنگی بی نظیر را ارائه می دهد. موقعیت جغرافیایی مالت، میان اروپا و شمال آفریقا، آن را به نقطه تلاقی دو فرهنگ متمایز تبدیل کرده و همین امر باعث پدید آمدن ترکیبی چشمگیر از معماری ها و سنت های متفاوت شده است.شواهد تاریخی نشان می دهند که ساکنین مالت از ۵۹۰۰ سال پیش از میلاد در این منطقه حضور داشته اند و این کشور در طول تاریخ میزبان حاکمان متعددی، از جمله یونانی ها، اعراب، رومی ها و بریتانیایی ها بوده است. امروزه، کلیسا های اروپایی بر فراز بنا های سنگی قدیمی قرار گرفته اند و بازار های سنتی با حال و هوای عربی نیز بخشی از چشم انداز منحصر به فرد آن هستند.
علاوه بر تاریخ غنی، خط ساحلی چشم نواز مالت با آب های شفاف و سواحل صخره ای، مخاطبان زیادی را به خود جذب می کند. آب و هوای معتدل و دل نشین جزیره نیز آن را به مکانی مناسب برای تفریح در تمامی ماه های سال بدل کرده است. فصل تابستان با زیبایی های خاص خود، گردشگران زیادی را به سمت تالاب های آبی و استخر سنت پیتر می کشاند. غواصی، کوله گردی، و حتی فضایی آرام برای فریلنسر ها از دیگر جذابیت هایی است که مالت را به مقصدی پر طرفدار در میان مردم محلی و گردشگران جهانی تبدیل کرده است.
کشور مالدیو
مالدیو (Maldives)، با مساحت ۲۹۸ کیلومتر مربع، جزیره ای زیبا در اقیانوس هند است که از بیش از هزار جزیره کوچک مرجانی تشکیل شده است. این کشور بهخاطر خانه های روی آب، آب های شفاف و صخره های مرجانی رنگارنگش معروف است و یکی از بهترین مقاصد برای سفر های تفریحی و ماه عسل محسوب می شود. بنابراین تعجبی ندارد که گردشگری بزرگ ترین بخش اقتصادی مالدیو را شکل دهد.این کشور سرمایه گذاری سنگینی در بخش هتل های لوکس برای میزبانی از زوج هایی از سراسر دنیا به منظور گذراندن ایام ماه عسل کرده است. تمامی این ساخت و ساز ها از دهه ۱۹۸۰ شروع شده است. برخی از جزایر مالدیو کاملاً به مقاصد توریستی اختصاص داده شده اند. این امر موجب اشتغال فراوان و درآمد سرشار برای این کشور کوچک شده است.
مالدیو علاوه بر این که یکی از کوچک ترین کشورهای جهان است، از نظر ارتفاع از سطح دریا نیز در زمره پست ترین ها قرار دارد. میانگین ارتفاع در جزایر مالدیو کمتر از ۱.۵ متر بالاتر از سطح دریاست. اگر بخواهید به بلند ترین نقطه از این کشور بروید، یک کوه پیمایی بسیار کوتاه را در پیش دارید؛ زیرا بلند ترین قله این کشور تنها ۵ متر از سطح دریا بالاتر است.
سنت کیتس و نویس
سنت کیتس و نویس با مساحتی در حدود ۲۶۱ کیلومتر مربع، یکی از کوچک ترین کشور های جهان به شمار میآید. این کشور که از دو جزیره تشکیل شده، در قلب دریای کارائیب قرار دارد و طبیعت دست نخورده آن، همچون گوهری پنهان برای گردشگران است. جنگل های انبوه، سواحل آراسته به شن های سفید و معماری تاریخی بی نظیر، از جمله جاذبه های چشم گیر این جزیره ها هستند.این کشور کوچک کارائیبی با تاریخ غنی و زیبایی های طبیعی خود، خاطره ای ماندگار برای بازدید کنندگان رقم می زند. مناظر شگفت انگیز شامل قله هایی ناهموار، صخره های دست نخورده و سواحل آرام، همگی سنت کیتس و نویس را به یکی از محبوب ترین مقاصد گردشگری منطقه تبدیل کرده اند. گردشگری به عنوان نیروی محرک اصلی اقتصاد این کشور، نقشی حیاتی ایفا می کند. مسافران برای شنا، قایق سواری و اقامت در تفریحگاه های لوکس، به این جزایر روی می آورند. افزون بر طبیعت چشم نواز، فرهنگ غنی حاصل از آمیزش سنت های مختلف نیز تجربه ای ویژه به گردشگران ارائه می دهد.
با این حال، گذشته سنت کیتس و نویس مملو از فراز و نشیب های تاریخی بوده است. در اوایل قرن هفدهم، استعمارگران انگلیسی و فرانسوی در این منطقه مستقر شدند و دوران تلخ جنگ و برده داری را آغاز کردند. اما پس از قرن ها حکمرانی استعماری، این کشور در سال ۱۹۸۳ به استقلال کامل دست یافت.
امروزه، هر یک از جزیره های سنت کیتس و نویس از لحاظ سیاسی و اداری استقلال داخلی خود را حفظ کرده اند. این وضعیت نه تنها باعث حفظ هویت فرهنگی خاص هر جزیره شده، بلکه محیطی آرام و دلپذیر برای گردشگران فراهم آورده است.
جزایر مارشال
جزایر مارشال با گستره ای به مساحت ۱۸۱ کیلومتر مربع در قلب اقیانوس آرام پراکنده اند و با موقعیت منحصر به فرد خود، یکی از گسترده ترین قلمرو های آبی در میان کشور های مستقل جهان را به خود اختصاص داده اند. این جزایر با سواحل پوشیده از نخل های سر به فلک کشیده، آب های زلال و فیروزه ای و آثار تاریخی مرتبط با جنگ جهانی دوم، چشم اندازی بدیع و خاطره انگیز را ارائه می دهند. جزایر مارشال، با تاریخ غنی و فرهنگی ریشه دار، تصویری گویایی از زندگی سنتی مردم میکرونزی به نمایش می گذارند.این کشور کوچک در شمال شرقی پاپوا گینه نو قرار دارد و از مجموعه ای از جزایر مرجانی تشکیل شده است که جمعیتی بالغ بر ۵۹,۰۰۰ نفر در آن سکونت دارند. بیشتر ساکنان در روستا های کوچک نزدیک به سواحل زندگی می کنند و بیش از نیمی از جمعیت کشور در ماجورو، پایتخت جزایر مارشال، مستقر هستند. پراکندگی جغرافیایی و کمبود زمین سبب شده قایق ها به عنوان ابزار اصلی حمل و نقل اهمیت زیادی داشته باشند. انکو، یکی از جزایر محبوب این کشور، مکانی آرام برای فرار از هیاهوی روزمره و تجربه آرامش بی مانند جزیره ای است. همچنین مسافران می توانند با قایق از جزایر کوچک دیگر دیدن کنند و ساعات خوشی را سپری کنند.
جزایر مارشال در نیمه دوم قرن بیستم، به ویژه طی دهه های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰، به دلیل آزمایش های هسته ای ارتش آمریکا وارد صحنه تاریخی جهان شدند. نخستین بمب نیتروژنی جهان در این منطقه ساخته شد و آزمایش های هسته ای انجام شده، اثرات قابل توجهی بر محیطزیست و جوامع محلی بر جای گذاشت.
امروزه اقتصاد جزایر مارشال بیشتر مبتنی بر ماهیگیری، حمل و نقل دریایی و کشاورزی است. این کشور، از نظر جمعیت، یکی از کشور های کوچک جهان محسوب می شود و رتبه بیست و سوم را در میان کوچک ترین کشور های مستقل دارد.
لیختن اشتاین
لیختن اشتاین، با مساحت تقریباً ۱۶۰ کیلومتر مربع، یکی از کوچک ترین اما ثروتمند ترین کشور های جهان به شمار می رود. این کشور در قلب کوه های آلپ، بین سوئیس و اتریش جای گرفته و به دلیل مناظر چشم گیر، روستا های زیبا و قوانین مالیاتی جذاب شهرت یافته است. رود راین که از غرب لیختن اشتاین عبور می کند، جلوه ای منحصر به فرد به طبیعت این کشور افزوده است. با وجود اندازه کوچک، لیختن اشتاین از سطح زندگی بالا و اقتصادی شکوفا برخوردار بوده و ارزش بازدید دارد.این کشور به ۱۱ منطقه شهری تقسیم شده و فادوتس، پایتخت لیختن اشتاین، یکی از شاخص ترین شهر های آن محسوب می شود. قلعه تاریخی فادوتس که بر فراز یک تپه مشرف به شهر قرار دارد، نه تنها اثری برجسته از گذشته بلکه محل اقامت رسمی شاهزاده این کشور است. فادوتس همچنین گالری هنر ملی و موزه ملی را در خود جای داده است، دو نقطه مهم فرهنگی که تاریخ و هنر این منطقه را به نمایش می گذارند. رود راین نیز با عبور از نزدیکی این شهر، به زیبایی آن افزوده است.
لیختن اشتاین در هر فصل سال دارای جذابیت های منحصر به فرد است. تابستان با مسیر های کوهستانی محبوب برای کوهنوردی، گردشگران بسیاری را جذب می کند. در زمستان نیز پیست های اسکی معروف مالبون اشتگ و شاگیل به مقصدی پرطرفدار برای عاشقان اسکی و اسنوبرد تبدیل می شوند.
یکی از نکات جالب درباره لیختن اشتاین این است که همراه با ازبکستان، در گروه معدود کشور هایی قرار دارد که نه خود و نه همسایگانشان دسترسی مستقیمی به دریا ندارند.
سان مارینو
سان مارینو با مساحت ۶۱ کیلومتر مربع یکی از قدیمی ترین کشور های جهان محسوب می شود که تاریخ آن به قرن چهارم میلادی بر می گردد. این کشور در قلب کوه های آپنین واقع شده و کاملاً توسط ایتالیا احاطه شده است. سن مارینو به خاطر معماری قرون وسطایی، چشم انداز های فوق العاده و میراث فرهنگی ارزشمندش شهرتی جهانی دارد. با اینکه هیچ گونه خط آهنی بین سن مارینو و ایتالیا وجود ندارد، بیشتر گردشگران با خودرو یا اتوبوس به این کشور سفر می کنند.هرچند سن مارینو از نظر وسعت کوچک است، اما یکی از ثروتمند ترین کشور های جهان به شمار می رود. نرخ تولید ناخالص داخلی سرانه این کشور در جهان بسیار بالا است. اقتصاد سن مارینو عمدتاً بر پایه گردشگری و خدمات مالی بنا شده است. موقعیت جغرافیایی این کشور در نزدیکی رشته کوه های آپنین نیز بر زیبایی آن افزوده است.
در هنگام ورود به سن مارینو، چشم انداز های نفس گیر کوه های سر به فلک کشیده و خیابان های سنگ فرش شده، تجربه ای بی نظیر را رقم می زنند. پایتخت سن مارینو، با مرکز تاریخی باشکوه خود که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، یکی از دیدنی ترین جاذبه های کشور است. قلعه گوایتا که بر فراز کوه تیتانو قرار گرفته، قدیمی ترین قلعه سن مارینو محسوب می شود و با برج های سنگی باشکوه خود مناظر چشمگیری از شهر و اطرافش را ارائه می دهد. این قلعه در کنار دو قلعه دیگر، چستا و مونتاله، روزگاری بخش مهمی از استحکامات نظامی قرون وسطایی بود و از کشور در برابر حملات دفاع می کردند.
امروزه، علاوه بر تاریخ و معماری منحصر به فردش، سن مارینو به عنوان شانزدهمین کشور کوچک دنیا از نظر جمعیت شناخته می شود و مقصدی محبوب برای گردشگرانی است که به دنبال تجربه های متفاوت هستند.
تووالو
تووالو، کشوری جزیره ای کوچک در قلب اقیانوس آرام، میان استرالیا و آمریکا قرار گرفته و با مساحتی تنها ۲۵.۹ کیلومتر مربع شناخته می شود. این مساحت شامل ۳ جزیره بزرگ و ۶ صخره مرجانی است. تاریخ سکونت این منطقه به قرن چهاردهم باز می گردد، زمانی که دریانوردان پولینزی از ساموا و تونگا در این جزایر سکنی گزیدند. بعدها در اواخر قرن هجدهم، تووالو تحت حمایت بریتانیا درآمد و نهایتاً در سال ۱۹۷۶ به استقلال دست یافت. جذابیت اصلی تووالو در مناظر بکر اقیانوسی آن نهفته است که هر گوشه ای از کشور را به مکانی دیدنی تبدیل کرده است.آب های شفاف این جزایر زمینه ایده آلی برای غواصی و شنا به وجود آورده اند که میان گردشگران و مردم محلی بسیار محبوب هستند. بهعلاوه، قایق سواری، ماهیگیری، و استراحت در سواحل ماسه ای سفید رنگ از دیگر فعالیت هایی است که در این جزیره تجربه ای فراموش نشدنی ارائه می دهد. از آنجا که سالانه کمتر از ۲۰۰۰ گردشگر به تووالو سفر می کنند، این کشور از شلوغی معمول مقاصد توریستی به دور است و فضایی آرام برای طبیعت گردی فراهم می کند.
مرکز اصلی تووالو شهری کوچک به نام فونافوتی است که با جمعیتی حدود ۶۰۰۰ نفر به عنوان پایتخت و قلب اقتصادی و ارتباطی کشور عمل می کند. این شهر میزبان تنها فرودگاه کشور است و نقشی کلیدی در اتصال جزیره به سایر نقاط جهان ایفا می کند. در داخل مجمع الجزایر تووالو، سفر های بین جزیره ای غالباً با قایق صورت می گیرد، چرا که بسیاری از جزایر پراکنده و دور افتاده اند.
از بین جزایر تووالو، بزرگ ترین جزیره فونگافالی نام دارد که به چهار روستا تقسیم شده و جمعیتی نزدیک به ۱۳۰۰ نفر دارد. تووالو نه تنها از نظر مساحت بلکه از نظر جمعیت نیز یکی از کوچک ترین کشور های جهان محسوب می شود و در رتبه هشتم کم جمعیت ترین کشور های دنیا قرار دارد.
نائورو
نائورو، جزیره ای کوچک و منزوی در قلب اقیانوس آرام، با مساحتی معادل ۲۱ کیلومتر مربع، یکی از جذاب ترین مقاصد با طبیعت بکر و چشم انداز های جادویی است. این سرزمین که زمانی به علت وجود معادن فسفات از رونق اقتصادی قابل توجهی برخوردار بود، امروزه به عنوان انتخابی خاص برای علاقه مندان به طبیعت مطرح است. ویژگی هایی همچون سواحل شنی سفید، آب های نیلگون شفاف و جنگل های گرمسیری، جزو دیدنی های اصلی این جزیره محسوب می شوند.تاریخچه نائورو به هزاران سال پیش بر می گردد، زمانی که مردم پولینزی و میکرونزی در آن سکونت گزیدند. پس از تجربه دوران اداره شدن توسط کشور های مختلف، نائورو در سال ۱۹۶۸ استقلال خود را به دست آورد. امروزه اقتصاد این کشور عمدتاً بر پایه استخراج فسفات بنا شده است. به دلیل موقعیت دور افتاده جغرافیایی، نائورو کم بازدید ترین کشور دنیا به شمار می رود؛ به طوری که سالانه کمتر از ۲۰۰ نفر به این جزیره سفر می کنند.
در صورت برنامه ریزی برای سفر به نائورو، شما انتظار منظره هایی خیره کننده از اقیانوس، رسوم فرهنگی ساده و مهمان نواز، و تنها ۳۵ کیلومتر مسیر جاده ای پیرامون جزیره را خواهید داشت. علاوه بر این، صخره های مرجانی چشمگیر، نائورو را به مکانی ایده آل برای غواصی تبدیل کرده اند.
موناکو
موناکو با وسعتی کمتر از ۲ کیلومتر مربع، در کنار دریای مدیترانه و در مرز فرانسه قرار دارد. این کشور کوچک به دلیل سبک زندگی لوکس و محبوبیت مسابقات اتومبیل رانی اش، در جهان شهرت فراوانی کسب کرده است. موناکو را می توان مقصدی ایده آل برای ثروتمندانی دانست که به دنبال ترکیبی از رفاه و سرگرمی هستند.مونت کارلو، مشهور ترین منطقه موناکو، سال هاست که جایگاه خود را در تلویزیون و سینما تثبیت کرده است. شاید بتوانید تپه های جذاب موناکو را در فیلم هایی نظیر گرفتن دزد، چشم طلایی و هارت برکر به یاد بیاورید. علاوه بر طبیعت زیبای ساحلی و تعداد زیادی قایق تفریحی لوکس، این کشور به خانواده سلطنتی اش نیز شناخته می شود. ازدواج گریس کلی، بازیگر سرشناس آمریکایی، با پرنس رینیه سوم در سال ۱۹۵۶ توجه جهانی را به موناکو جلب کرد. از آن زمان به بعد، این کشور شاهد افزایش چشمگیر جمعیت خود بوده و اکنون یکی از پر جمعیت ترین کشور های جهان نسبت به مساحت محسوب می شود. با این حال، از نظر جمعیت همچنان در بین بیست کشور کوچک دنیا قرار دارد.
اگر روزی تصمیم داشتید به فرانسه یا ایتالیا سفر کنید، توصیه می شود موناکو را هم در برنامه خود بگنجانید. این کشور کوچک از طریق شبکه ریلی به پاریس و ایتالیا متصل است و می توان در یک گردش یک روزه از زیبایی های منحصر به فرد آن لذت برد.
واتیکان
شهر کوچک واتیکان، با مساحت تنها ۰.۴۴ کیلومتر مربع، کوچک ترین کشور دنیا است که در قلب شهر رم واقع شده است. این سرزمین کوچک نه تنها مرکز اداری کلیسای کاتولیک روم محسوب می شود، بلکه به دلیل اهمیت مذهبی و تاریخی خود جایگاه ویژه ای دارد.با وجود اندازه محدود، واتیکان میزبان برخی از برجسته ترین گنجینه های مذهبی، هنری و تاریخی جهان است. کلیسای باشکوه سن پیتر با گنبد های بلند و میدان وسیع آن به عنوان نماد اصلی این کشور کوچک شناخته می شود. در موزه واتیکان نیز آثار بی همتای هنری از جمله کلیسای دیدنی سیستین قرار دارند که هر ساله میلیون ها گردشگر را به سوی خود جذب می کنند.
درآمد اصلی واتیکان از فروش بلیط موزه ها و عرضه سوغاتی تامین می شود. این کشور همچنین به خاطر شناخته شده ترین شخصیت خود یعنی پاپ، رهبر معنوی کلیسای کاتولیک، شهرت جهانی دارد. پاپ در آپارتمان های مخصوصی که برای او طراحی شده اند سکونت دارد و این منطقه توسط باغ هایی زیبا و فضای سبز احاطه شده است. علاوه بر آن، تعداد قابل توجهی کلیسا در گوشه و کنار این شهر دیده می شود که بر اهمیت مذهبی آن افزوده اند. از نظر جمعیت نیز واتیکان کوچک ترین کشور دنیا به شمار می آید.
منبع: پژوهش راسخون
.jpg "انتصاب فرماندهان عالی نیروهای مسلح توسط امام سید مجتبی خامنه ای")
