شریانهای پنهان دنیای مدرن
تصور کنید ناگهان اینترنت در سراسر منطقهای وسیع از کار بیفتد. نه پیامکی جابهجا شود، نه تراکنش بانکی انجام گیرد، نه سامانههای ابری کار کنند، نه تماس اینترنتی برقرار شود و نه دسترسی به شبکههای اجتماعی ممکن باشد. این تصویر هراسانگیز، آنچنان که شاید تصور شود دور از ذهن نیست. واقعیت آن است که اینترنت امروزی، برخلاف تصور عمومی که آن را فضایی بیمرز و نامرئی میپندارد، بهشدت فیزیکی و متمرکز است: جهانی که بر روی رشتههایی باریک از شیشه و پلاستیک در کف اقیانوسها استوار شده است.【۱۰†L۷-L۹】 این کابلهای زیردریایی که تجارت جهانی، ارتباطات و اقتصاد دیجیتال بر شانههای آنها قرار دارد، در چند نقطه محدود و استراتژیک از جهان گرد هم میآیند؛ یکی از حساسترین این نقاط، خلیجفارس و بهویژه تنگه هرمز است. در این مقاله با نگاهی تحلیلی به این پرسش میپردازیم که چرا قطع اینترنت و آسیب به کابلهای زیردریایی در خلیجفارس تا این اندازه اهمیت دارد.
کابلهای زیردریایی؛ ستون فقرات پنهان اینترنت جهانی
بیش از ۹۷ درصد ترافیک جهانی داده از طریق کابلهای فیزیکی زیردریایی جابهجا میشود.【۱۳†L۱۱-L۱۳】 شاید این آمار برای بسیاری شگفتانگیز باشد، چراکه تصور عمومی بر این است که اینترنت «بیسیم» است. اما حقیقت آن است که حجم عظیم مکالمات تلفنی بینالمللی، تراکنشهای مالی جهانی، دادههای ابری، ویدیوهای اینترنتی و تمامی ارتباطات روزمره از پیامرسانها تا شبکههای اجتماعی، بر بستر این کابلها سیر میکنند. این کابلها که ضخامتی به اندازه بازوی یک انسان دارند، از رشتههای نازک فیبر نوری ساخته شدهاند که اطلاعات را به شکل پالسهای نوری با سرعت نور منتقل میکنند.【۱۳†L۱۳-L۱۴】 هر کابل میتواند دهها ترابیت داده در ثانیه جابهجا کند؛ معادل پخش همزمان میلیونها ویدیوی با کیفیت بالا.نخستین کابلهای زیردریایی در دهه ۱۸۵۰ میلادی برای انتقال ترافیک تلگراف ساخته شدند و نسلهای بعدی آنها به ترتیب برای انتقال تلفن و سپس دادهها توسعه یافتند.【۱۴†L۲۱-L۲۳】 امروزه شبکهای عظیم از این کابلها در سراسر کف اقیانوسها کشیده شده و تمام قارهها را به جز قطب جنوب به یکدیگر متصل کرده است.【۱۴†L۵-L۶】 اما این شبکه گسترده و حیاتی در عین حال بهشدت شکننده و آسیبپذیر است؛ چراکه مسیرهای آن ناگزیر از گذرگاههای باریک و راهبردی عبور میکنند که یکی از مهمترین آنها تنگه هرمز در خلیجفارس است.
خلیجفارس و تنگه هرمز: از شاهراه انرژی تا گلوگاه دیجیتال
تنگه هرمز همواره بهعنوان شاهراه حیاتی انرژی جهان شناخته میشده است. اما در سالهای اخیر، این آبراه باریک و راهبردی هویتی تازه یافته است: گلوگاه اصلی زیرساخت دیجیتال منطقه خلیجفارس. بر اساس گزارشهای موجود، حداقل هفت کابل اصلی اینترنت که کشورهای حاشیه خلیجفارس را به شبکه جهانی متصل میکند، ناگزیر از این دهانه باریک عبور میکنند.【۰†L۵-L۶】【۷†L۲۲-L۲۴】 این کابلها که مراکز داده در خاورمیانه را به اروپا، آسیا و آفریقا پیوند میدهند، در عمق چند دهمتری آبهای نسبتاً کمعمق این تنگه جای گرفتهاند.【۱۱†L۱۱-L۱۲】【۰†L۵-L۷】کشورهای حاشیه خلیجفارس، از جمله امارات متحده عربی (دبی، ابوظبی و فجیره)، قطر (دوحه)، بحرین، کویت و عربستان سعودی، سرمایهگذاریهای کلانی برای تبدیل شدن به هابهای منطقهای فناوری و اقتصاد دیجیتال انجام دادهاند.【۶†L۳۱-L۳۲】 نزدیکی جغرافیایی این کشورها به کابلهای زیردریایی و توسعه روزافزون مراکز داده، آنها را به بازیگرانی کلیدی در اقتصاد دیجیتال منطقه تبدیل کرده است. اما این وابستگی شدید، آنها را در برابر هر گونه اختلال در این شریانهای حیاتی بهشدت آسیبپذیر کرده است.
نقطه شکست واحد (Single Point of Failure)
یکی از مهمترین مفاهیم در تحلیل آسیبپذیری زیرساختهای اینترنتی منطقه، مفهوم «نقطه شکست واحد» است. در ادبیات امنیتی، نقطه شکست واحد به مؤلفهای در سامانه گفته میشود که اگر از کار بیفتد، کل سامانه دچار فروپاشی میشود.【۷†L۲۶-L۲۷】 تراکم کابلهای زیردریایی در تنگه هرمز دقیقاً چنین ویژگیای به این آبراه بخشیده است.تمرکز بالای کابلهای اصلی اینترنت در یک مسیر باریک و کمعمق، تنگه هرمز را به نقطهای تبدیل کرده است که یک حادثه کوچک در آن میتواند اثراتی بسیار بزرگتر و گستردهتر از خود حادثه ایجاد کند.【۱۰†L۱۴-L۱۶】 بروز آسیب همزمان به چند کابل اصلی، چه در نتیجه بلایای طبیعی، چه بر اثر سوانح دریایی مانند لنگر انداختن کشتیها، و چه در نتیجه اقدامات عمدی، میتواند اختلالات گستردهای در ارتباطات و زیرساختهای دیجیتال سراسر منطقه خلیجفارس ایجاد کند.【۶†L۱۴-L۱۶】
چرا قطع اینترنت در زمان بحران مهم است؟
قطع اینترنت در زمان بحران، دستکم از چند جنبه حیاتی حائز اهمیت است: کنترل اطلاعات و مدیریت روایت، جلوگیری از ناآرامیهای داخلی، کاهش آسیبپذیری در برابر حملات سایبری، و جلوگیری از جمعآوری اطلاعات توسط دشمن.حکومتهای منطقه بهویژه جمهوری اسلامی ایران، قطع اینترنت در زمان درگیری یا ناآرامی را بهعنوان اقدام امنیتی اضطراری توجیه میکنند، اما انگیزههای گستردهتری پشت این تصمیم قرار دارد. مقامهای ایرانی معتقدند جلوگیری از دسترسی شهروندان به منابع مستقل یا گزارشهای خارجی، خطر انتشار گسترده تصاویر خسارتهای نظامی، مخالفتها یا روایتهای متفاوت را کاهش میدهد. پیش از این نیز در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱، ایران دست به قطع گسترده اینترنت زد تا مانع از اطلاعرسانی و هماهنگی میان معترضان شود.【۴†L۲۵-L۲۷】
از سوی دیگر، در زمان جنگ نظامی، عملیات سایبری در کنار جنگ فیزیکی جریان دارد. محدود کردن ترافیک اینترنت خارجی میتواند تلاش برای حملات سایبری علیه زیرساختهای حیاتی مانند سامانههای بانکی، شبکههای نظامی و تأسیسات انرژی را دشوارتر کند. همچنین تصاویر منتشرشده توسط غیرنظامیان، دادههای مکانی موجود در اپلیکیشنها یا ویدیوهایی که به صورت آنلاین به اشتراک گذاشته میشوند، میتوانند ناخواسته اطلاعاتی درباره جابهجایی نیروها، خسارتهای نظامی یا مکانهای حساس فاش کنند.【۱۲†L۲۵-L۲۸】
بیثباتیهای ژئوپلیتیکی و زیرساختهای دیجیتال
در سالهای اخیر، تنشهای منطقهای بهطور مستقیم بر زیرساختهای کابلی خلیجفارس تأثیر گذاشته است. تشدید درگیریها میان ایران، اسرائیل و آمریکا در منطقه، به خطر جدی برای مسیرهای حیاتی کابلهای اینترنت زیردریایی در خلیجفارس و دریای سرخ تبدیل شده است. مقامات وزارت مخابرات هند و دیگر کشورهای منطقه بارها نسبت به افزایش این خطر هشدار دادهاند.【۱۵†L۱۳-L۱۵】در جریان جنگ رمضان، که از ۲۸ فوریه (نهم اسفند ۱۴۰۴) با حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، اینترنت ایران تقریباً به طور کامل قطع شد. سطح دسترسی به اینترنت در ایران به حدود ۴ درصد از حالت عادی کاهش یافت.【۴†L۹-L۱۱】 این قطعی که هفتهها به طول انجامید، بخش عظیمی از جمعیت ایران را از دسترسی به اطلاعات مستقل و خدمات آنلاین محروم کرد. جالب آن که گزارشها حاکی از آن است که لینکهای ارتباطی ایران و امارات نیز در ابتدای جنگ تا حدودی تخریب شدهاند.【۱۱†L۱۵-L۱۶】
اما شاید جدیترین تهدید، ادعای توانایی ایران برای تخریب کابلهای زیردریایی در خلیجفارس است. رسانههای بریتانیایی گزارش دادهاند که ایران سناریویی برای اختلال گسترده در اینترنت منطقه از طریق آسیب به کابلهای زیردریایی را بررسی میکند.【۳†L۱۲-L۱۵】 خبرگزاری تسنیم، رسانهای نیمهدولتی نزدیک به سپاه پاسداران، در گزارشی مستقیم به آسیبپذیری کابلهای اینترنتی در کشورهای حاشیه خلیجفارس پرداخته و تأکید کرده که تمرکز بالای این کابلها در تنگه هرمز، این گذرگاه راهبردی را به نقطهای حساس برای اقتصاد دیجیتال منطقه تبدیل کرده است.【۶†L۱۰-L۱۳】
پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت در منطقه
اقتصاد کشورهای حاشیه خلیجفارس بهطور فزایندهای به اقتصاد دیجیتال وابسته شده است. امارات متحده عربی و قطر سرمایهگذاریهای عظیمی در حوزه فناوری اطلاعات، مراکز داده، تجارت الکترونیک و خدمات ابری انجام دادهاند. در صورت قطع گسترده اینترنت در منطقه، پیامدهای آن بسته به تعداد کابلهای قطع شده، میتواند از اختلال ساده تا فروپاشی موقت اقتصاد دیجیتال در کشورهای عربی حوزه خلیجفارس متغیر باشد.【۱۵†L۵-L۷】توقف تراکنشهای بانکی، ایجاد اختلال در بازارهای مالی منطقهای و بینالمللی، قطع ارتباط شرکتهای بینالمللی که در منطقه مستقر هستند، مختل شدن زنجیره تأمین، تعطیلی خدمات ابری و مراکز داده، و توقف فعالیت هزاران کسبوکار آنلاین، تنها بخشی از پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت در منطقه است.
گذشته از این، پروژههای بزرگ کابلکشی زیردریایی نیز مستقیم تحت تأثیر بیثباتیهای منطقه قرار گرفتهاند. شرکت متا (مالک فیسبوک) اجرای پروژه کابل ارتباطی خود در خلیجفارس را بهدلیل ناامنی و افزایش تنشها میان کشورهای منطقه متوقف کرد.【１６†L۹-L۱۰】 همچنین ساخت بخش خاورمیانهای شبکه کابل زیردریایی «آفریقا ۲» به دلیل تشدید درگیریها در خلیجفارس به حالت تعلیق درآمده است. کار برای کشتیهای کابلگذاری بسیار خطرناک شده و پیمانکاران مسئول به ذینفعان پروژه اخطار خارج از کنترل صادر کردهاند. چندین کشتی در این منطقه مورد حمله قرار گرفته و کار کشتیهای کابلگذاری را با مخاطره جدی روبهرو کرده است.【９†L۲۰-L۲۱】【۹†L۱۱-L۱۴】
چالش ترمیم کابلهای آسیبدیده در شرایط جنگی
یکی از نکات مهم و اغلب نادیده گرفتهشده در بحث قطع اینترنت و کابلهای زیردریایی، مشکل و زمانبر بودن فرآیند ترمیم آنها در شرایط جنگی است. در شرایط عادی، ترمیم یک کابل زیردریایی در اعماق دریا فرآیندی دشوار، زمانبر و پرهزینه است. اما در شرایط جنگی و بیثباتیهای شدید منطقهای، این کار عملاً غیرممکن میشود.در زمان جنگ اخیر، گزارشها حاکی از آن است که شرکتهای بیمه دریایی پوشش بیمه کشتیهای تعمیر کابل در خلیجفارس را لغو کردهاند. هرگونه قطعی میتواند هفتهها یا ماهها به طول انجامد و دسترسی به اینترنت را مختل کند، زیرا کشتیهای تخصصی تعمیر کابل از ورود به منطقه خودداری میکنند. ترمیم کابلها در شرایط فعلی عملاً غیرممکن است.【۱۱†L۱۶-L۱۸】 این واقعیت، وخامت اوضاع را دوچندان میکند: نه تنها کابلها در معرض آسیب هستند، بلکه امکان ترمیم بهموقع آنها نیز وجود ندارد.
دریای سرخ و تنگه بابالمندب: گلوگاه دیگر
گرچه تمرکز این مقاله بر خلیجفارس است، اما نباید از اهمیت دریای سرخ و تنگه بابالمندب نیز غافل شد.** دو گلوگاه دیجیتال اصلی جهان** برای عبور کابلهای زیردریایی، تنگه هرمز و تنگه بابالمندب هستند و هر دو در منطقه غرب آسیا قرار گرفتهاند. کابلهایی که از این تنگهها عبور میکنند از مهمترین و پرحجمترین شاهراههای داده جهانی به شمار میآیند.در سالهای اخیر، شبهنظامیان حوثی در یمن چندین بار تهدید کردهاند که کابلهای زیردریایی در دریای سرخ را هدف قرار خواهند داد. مسیر سنگاپور-فرانسه که ۱۷ تا ۲۰ درصد ترافیک جهانی را حمل میکند نیز در دریای سرخ قرار دارد و خطر تخریب توسط شبهنظامیان حوثی در تنگه بابالمندب آن را تهدید میکند.【۱۱†L۱۹-L۲۲】 این یعنی دو گذرگاه حیاتی اینترنت جهانی در یک منطقه ژئوپلیتیکی حساس و ناپایدار قرار گرفته و اینترنت جهانی بهطور مضاعف در معرض تهدید است.
رقابتهای ژئوپلیتیکی بر سر کابلهای زیردریایی
کابلهای زیردریایی امروز نه تنها زیرساختی اقتصادی و ارتباطی، بلکه عرصه جدیدی برای رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرتهای بزرگ شدهاند. دولتها در تلاشند بر مسیرهای کابلها تأثیر بگذارند، از آنها جاسوسی کنند، یا دسترسی رقبای خود را محدود سازند.کابلها همچنین در تشدید رقابت دریایی بین دولتها، در زمینه مسائل نظامی، اقتصادی، جمعیتی و زیستمحیطی، نقش دارند.【۱۴†L۱۳-L۱۴】 در خلیجفارس، این رقابت ابعاد تازهای یافته است. تسلط ایران بر تنگه هرمز و تهدید آن به عنوان یک بازیگر قدرتمند منطقهای که میتواند به راحتی به کابلهای زیردریایی آسیب بزند، معادلات را بهشدت پیچیده کرده است. از سوی دیگر، کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس در تلاشند با سرمایهگذاری در زیرساختهای جایگزین و مسیرهای جدید، وابستگی خود به کریدور هرمز را کاهش دهند.
برای نمونه، پروژههایی مانند «گلف بریج اینترنشنال» (GBI) از جمله طرحهایی است که برای اتصال کامل منطقه خلیجفارس به جهان و افزایش تابآوری شبکه در برابر تهدیدات طراحی شده است.【۱۴†L۱۷-L۱۹】 اما با توجه به حجم بالای تردد داده و سرمایهگذاریهای انجام شده، این مسیرهای جایگزین هنوز نتوانستهاند جایگزین کامل کابلهای عبوری از هرمز شوند.
سناریوهای احتمالی و اثرات منطقهای
کارشناسان امنیتی چندین سناریو را برای اختلال در اینترنت منطقه پیشبینی کردهاند:الف) سناریوی آسیب همزمان به چند کابل: تمرکز بالای حداقل هفت کابل اصلی در تنگه هرمز به این معناست که ممکن است در یک رویداد (طبیعی، حادثه دریایی یا اقدام عمدی) چندین کابل همزمان آسیب ببینند.【۱†L۱۸-L۱۹】 در چنین سناریویی، در بهترین حالت، سرعت اینترنت در منطقه بهشدت کاهش مییابد و بسیاری از خدمات با اختلال مواجه میشوند. در بدترین حالت، اقتصاد دیجیتال کشورهای حاشیه خلیجفارس با فروپاشی موقت روبهرو خواهد شد.
ب) سناریوی قطع عمومی اینترنت در ایران در زمان جنگ: هر چند که قطع اینترنت در ایران در زمان بحران به یک الگوی ثابت تبدیل شده است، اما قطع اینترنت ایران به خودی خود نیز آثار منطقهای دارد. ایران یکی از دروازههای ورودی داده به منطقه است و قطعی گسترده اینترنت در این کشور، بر ترافیک داده کشورهای همسایه نیز تأثیر میگذارد.
ج) سناریوی اقدام تلافیجویانه: یکی از جدیترین سناریوها، سناریویی است که در آن ایران در پاسخ به حملات به زیرساختهایش، به کابلهای اینترنتی در خلیجفارس آسیب میزند. مقامهای ایرانی بهصراحت اعلام کردهاند که در صورت هدف قرار گرفتن زیرساختهای غیرنظامی از سوی آمریکا، تهران نیز به زیرساختهای انرژی و فناوری این کشور در منطقه پاسخ خواهد داد.【۶†L۱۷-L۱۹】 در ویدئویی که از ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی نظامی ایران منتشر شد، تصویری از یک مرکز داده در امارات تحت عنوان «پروژه استار گیت» نمایش داده شد و پیام «هیچچیز از دید ما پنهان نمیماند» بر آن نقش بست.【۶†L۱۹-L۲۱】
اهمیت نظارتی و جاسوسی
کابلهای زیردریایی نه تنها شریانهای ارتباطی، بلکه نقاط دسترسی فوقالعاده ارزشمندی برای شنود و جمعآوری اطلاعات نیز هستند. سازمانهای اطلاعاتی کشورهای مختلف همواره تلاش کردهاند با دسترسی به نقاط فرود کابلها، حجم عظیم دادههای عبوری را استراق سمع کنند.فناوریهای جدید برای تشخیص خرابکاری در کابلهای زیردریایی در حال توسعه هستند. بهعنوان مثال، میتوان کابلهای شنود را به جای آنکه مستقیماً داخل زیرساختها تعبیه شوند، در فاصله ۱۰۰ کیلومتری از یک بندر مهم یا در نزدیکی نقاط کلیدی نصب کرد.【２†L۲۵-L۲۷】 این ویژگیها نشان میدهد که کابلهای زیردریایی نه تنها ابزار ارتباطی، بلکه میدان نبرد اطلاعاتی میان بازیگران منطقهای و جهانی نیز هستند.
راهکارهای کاهش خطر و افزایش تابآوری
با توجه به اهمیت و آسیبپذیری بالای کابلهای زیردریایی در خلیجفارس، کشورهای منطقه و بازیگران بینالمللی باید به فکر راهکارهایی برای کاهش خطر و افزایش تابآوری زیرساختهای دیجیتال باشند. برخی از این راهکارها عبارتند از:۱. تنوعبخشی به مسیرهای کابل: یکی از اصلیترین راهکارها، ایجاد مسیرهای جایگزین و تنوعبخشی به نقاط عبور کابلهای زیردریایی است. ایجاد مسیرهایی که از تنگه هرمز عبور نکنند، میتواند وابستگی منطقه به این گلوگاه را کاهش دهد. پروژههایی مانند کابل «آفریقا ۲» که قصد دارد مسیرهای جدیدی برای اتصال ایجاد کند، در همین راستا طراحی شده است.
۲. افزایش همکاریهای منطقهای: کشورهای منطقه باید همکاری خود را در زمینه حفاظت از زیرساختهای حیاتی دیجیتال افزایش دهند. این همکاری میتواند شامل تبادل اطلاعات، برگزاری رزمایشهای مشترک و ایجاد سازوکارهایی برای پاسخ سریع به بحرانها باشد.
۳. سرمایهگذاری در زیرساختهای امن: کشورهای منطقه باید سرمایهگذاری بیشتری در زیرساختهای دیجیتال امن و تابآور انجام دهند. این سرمایهگذاری شامل ایجاد مراکز داده منطقهای، توسعه شبکههای پشتیبان و استفاده از فناوریهای جدید برای پایش و حفاظت از کابلها میشود.
۴. دیپلماسی دیجیتال: ایجاد چارچوبهای حقوقی بینالمللی برای حفاظت از کابلهای زیردریایی در زمان جنگ و بحران، امری ضروری است. کابلهای زیردریایی امروزه زیرساختی مشترک و جهانی هستند و باید همانند خطوط لوله نفت و گاز، از حمایتهای حقوقی بینالمللی برخوردار شوند.
۵. آگاهیبخشی عمومی: بسیاری از مردم و حتی برخی تصمیمگیرندگان از اهمیت و آسیبپذیری کابلهای زیردریایی آگاهی کافی ندارند. افزایش آگاهی عمومی و سیاسی درباره اهمیت این زیرساختهای پنهان، میتواند به جلب توجه بیشتر و تخصیص منابع لازم برای حفاظت از آنها منجر شود.
سخن پایانی
اهمیت قطع اینترنت و کابلهای زیردریایی در خلیجفارس را نمیتوان دست کم گرفت. در دنیایی که اقتصاد، حکومتداری، ارتباطات، تجارت، آموزش، بهداشت و تقریباً تمام وجوه زندگی روزمره به اینترنت وابسته شده است، هر گونه اختلال در شریانهای حیاتی این شبکه جهانی، یعنی کابلهای زیردریایی، پیامدهای فاجعهباری در پی خواهد داشت.خلیجفارس و بهویژه تنگه هرمز، به دلیل تراکم بالای کابلهای زیردریایی، موقعیت استراتژیک و بیثباتیهای ژئوپلیتیکی موجود، به یکی از آسیبپذیرترین نقاط این شبکه جهانی تبدیل شده است. یک حادثه کوچک در این منطقه میتواند اقتصاد دیجیتال کل منطقه را با اختلال مواجه کند و میلیونها نفر را از دسترسی به خدمات اساسی محروم سازد.
قطع مکرر اینترنت توسط حکومتها در زمان بحران نیز اگرچه با توجیهات امنیتی صورت میگیرد، اما اثرات مخرب اقتصادی و اجتماعی گستردهای دارد. اینترنت امروز دیگر یک کالای لوکس نیست؛ بلکه زیرساختی ضروری برای مشارکت در اقتصاد جهانی و دسترسی به اطلاعات و خدمات اساسی به شمار میآید. قطع آن، بهویژه در شرایط بحرانی که مردم بیش از همیشه به اطلاعات و ارتباطات نیاز دارند، میتواند عواقب جبرانناپذیری داشته باشد.
همکاری منطقهای و بینالمللی، سرمایهگذاری در زیرساختهای تابآور و متنوع، و ایجاد چارچوبهای حقوقی مناسب، ضرورتهایی انکارناپذیر برای حفظ ثبات و امنیت این شریانهای پنهان حیات دیجیتال هستند. تداوم بیتفاوتی نسبت به این تهدیدات، منطقه و جهان را در برابر «خاموشی دیجیتالی»ای قرار میدهد که پیامدهای آن از هر جنگ فیزیکی ویرانگرتر خواهد بود.
