مقدمه:
بیان مسئله:خونخواهی، واژهای است که در اعماق تاریخ اسلام، با عاشورا و ناله «هل من ناصر» گره خورده است. این مفهوم، تنها یک احساس عاطفی یا یک واکنش سیاسی نیست؛ بلکه سنتی الهی است که در قرآن کریم، با آیاتی چون «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً» و «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» به آن اشاره شده است. خون مظلوم، هرگز بیپاسخ نمیماند و خداوند برای آن، ولیّ و خونخواهی قرار داده است که در رأس آنان، حضرت بقیهالله (عج) قرار دارد.
در عصر حاضر، با شهادت مظلومانه «آقای شهید ایران»، حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای، مفهوم خونخواهی بار دیگر در کانون توجه امت اسلام قرار گرفت. ایشان در پیام خود بهمناسبت تشییع این شهید بزرگوار، عهدی الهی و حسینی را مطرح فرمودند که از خونخواهی سیدالشهدا (ع) تا انتقام خون شهیدان امروز، امتداد دارد.
ضرورت مسئله:
امروز، دشمنان اسلام با جنایتهای پیدرپی خود، در پی تضعیف روحیه مقاومت و ایجاد یأس در میان امت اسلامی هستند. شهادت رهبران الهی، از جمله «آقای شهید ایران»، بخشی از همان جنایتهای تاریخی است که از عاشورا تا به امروز ادامه داشته است. در چنین شرایطی، تبیین جایگاه خونخواهی در اسلام و عهد الهی که رهبر انقلاب با شهیدان بسته است، ضرورتی انکارناپذیر است.
همانگونه که خداوند در قرآن وعده داده است که خون مظلومان را بیپاسخ نمیگذارد و برای آنان نصرت و یاری قرار میدهد، امروز نیز امت اسلامی باید بداند که خونخواهی، سنتی الهی و قطعی است که تحقق آن، نه به افراد و نه به زمان خاصی وابسته نیست.
بدون درک صحیح از این حقیقت، ممکن است خونخواهی به یک احساس انتقامجویانه فردی یا سیاسی تقلیل یابد؛ در حالی که خونخواهی در مکتب حسین (ع)، سنتی الهی، فراگیر و قطعی است که به اراده خداوند و خواست ملت گره خورده است.
این مقاله، در پی تبیین ابعاد مختلف این خونخواهی از منظر قرآن، روایات و بیانات رهبر انقلاب است تا امت اسلامی را به درک عمیقتری از مسئولیت خود در این مسیر رهنمون سازد.
هدف مقاله:
هدف کلی این مقاله تبیین جایگاه «خونخواهی» بهعنوان سنت الهی و عهد حسینی از منظر قرآن، روایات و بیانات رهبر انقلاب است و پاسخ به این سوالات اساسی که:
سوال ۱ : از نگاه رهبر انقلاب، خونخواهی در مکتب حسین (ع) چه جایگاهی دارد و چگونه به عاشورا متصل میشود؟
سوال ۲: از منظر رهبر انقلاب، «حسینی زیستن» چگونه شرط اصلی خونخواهی است و ایشان چگونه این مفهوم را در شخصیت «آقای شهید ایران» تبیین کردهاند؟
سوال ۳: از دیدگاه رهبر انقلاب، خونخواهی چگونه به «هویت ملت» تبدیل شده است و قانون قصاص در قرآن، چه پشتوانهای برای این مفهوم فراهم میکند؟
سوال ۴:رهبر انقلاب چگونه عهد و پیمان با شهیدان را به انتقام الهی پیوند زده است و این عهد چه ماهیتی دارد؟
سوال ۵: از نگاه رهبر انقلاب، چرا خونخواهی به فرد و زمان خاصی وابسته نیست و یک مأموریت الهی و فراگیر محسوب میشود؟
سوال ۶: انتقام الهی چه نسبتی با نصرت خداوند و زمینهسازی برای ظهور حضرت بقیهالله (عج) دارد و افق نهایی خونخواهی چیست؟
خونخواهی؛ عهد رهبر انقلاب (آیتالله سید مجتبی خامنهای) از سیدالشهدا (ع) تا آقای شهید ایران
بخش اول: حسینی زیستن؛ ریشه خونخواهی الهی
خداوند در سوره اسراء، قانونی جاودانه برای حمایت از مظلومان تشریع میفرماید که در آن، خون مظلوم نه تنها بیپاسخ نمیماند، بلکه برای ولیّ او سلطه و حقی الهی قرار داده شده است:﴿وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً﴾ (۱)«و هر کس مظلوم کشته شود، بهدرستی که برای ولیّ او سلطه [و حق قصاص] قرار دادیم؛ پس نباید در قتل اسراف کند، چرا که او [از سوی خدا] یاری شده است.»
🔹 حسینی اندیشیدن؛ بنیاد تفکر خونخواهی
پیش از هر حرکتی، تفکر و بینش الهی، زیربنای هر اقدام حسینی است. حسینی اندیشیدن یعنی درک این حقیقت که خون مظلوم، هرگز نابود شدنی نیست و خداوند برای آن، ولیّ و ناصری قرار داده است.
امام صادق (ع) فرمودند: «هَذِهِ الْآیَةُ نَزَلَتْ فِی شَأْنِ الْحُسَیْنِ (ع) وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ قُتِلُوا فِی عِوَضِ هَذِهِ الْجِنَایَةِ مَا کَانَ إِسْرَافاً» (۲)«این آیه در شأن حسین (ع) نازل گردیده و اگر همه اهل زمین در عوض این جنایت کشته شوند، اسراف نخواهد بود.»
امام باقر (ع) نیز فرمودند: «مَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآیَةِ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ (ع) الَّذِی قُتِلَ مَظْلُوماً وَ نَحْنُ أَوْلِیَاءُ الدَّمِ وَ طَالِبُو ثَأْرِهِ» (۳)«مقصود از این آیه حسین بن علی (ع) است که مظلومانه به قتل رسید و ما اولیای دم و خونخواه او هستیم.»
رسول گرامی اسلام (ص) نیز فرمودند: «الْمَقْصُودُ مِنَ الْقَتِیلِ فِی هَذِهِ الْآیَةِ الْحُسَیْنُ (ع) وَ وَلِیُّ دَمِهِ الْقَائِمُ (عج)» (۴)«مقصود از کشته شده در این آیه حسین (ع) است و ولیّ دَم او حضرت قائم (عج) است.»
رهبر انقلاب در تبیین شخصیت «آقای شهید ایران» این حقیقت را متذکر شدند که: «او حسینی بود، حسینی اندیشید، حسینی حرکت کرد، حسینی جهاد و مقاومت نمود، حسینی زیست، و حسینی خون خود را در راه مکتب حسین تقدیم کرد و به شهادت رسید.» (۵)
🔹 حسینی زیستن؛ استمرار مکتب در زندگی
حسینی زیستن یعنی لحظهبهلحظه حیات، وقف مکتبی شود که شعارش «هل من ناصر» و مرامش «إِنَّ الْحُسَیْنَ مِصْبَاحُ الْهُدَی وَ سَفِینَةُ النَّجَاة» است. این نوع زیستن، انسان را به گونهای تربیت میکند که شهادت را نه پایان، که آغاز حیات جاودانه میبیند.
امام صادق (ع) در تفسیر آیه شریفه و تطبیق آن بر خونخواهی حسین (ع) فرمودند: «مقصود از "ولی" در این آیه شریفه قائم آلمحمد (ص) است که چون ظهور فرماید کسانی را به خونخواهی حسین (ع) میکشد.» (۶)
امام باقر (ع) نیز در این باره فرمودند: «إنَّ اللهَ تَعالی سَمَّی المَهدیَّ مَنصُوراً فی کِتابِهِ وَ هُوَ الَّذی یَنتَقِمُ لِلحُسَینِ (ع) مِن أعْدائِهِ» (۷)
«همانا خداوند متعال مهدی را در کتابش منصور نامیده است و او کسی است که از دشمنان حسین (ع) انتقام میگیرد.»
کسی که حسینی میاندیشد و حسینی زیست میکند، به این یقین میرسد که خونش به خون حسین (ع) متصل میشود و این اتصال، ضامن انتقام الهی خواهد بود.
امام سجاد (ع) از قول پدر بزرگوارشان امام حسین (ع) نقل میفرمایند که آن حضرت به ایشان فرمودند: «یَا وَلَدِی یَا عَلِیُّ وَ اللَّهِ لَا یَسْکُنُ دَمِی حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ الْمَهْدِیَّ فَیَقْتُلُ عَلَی دَمِی مِنَ الْمُنَافِقِینَ الْکَفَرَةِ الْفَسَقَةِ سَبْعِینَ أَلْفاً» (۸)
«علی جان! به خدا سوگند خون من از جوشش باز نمیایستد تا اینکه خداوند مهدی را برانگیزد و او به انتقام خون من از منافقان فاسق و کافر، هفتاد هزار نفر را میکشد.»
🔹 خون مظلوم و وعده نصرت الهی
آیه اسراء ۳۳ در بخش پایانی خود، کلمه «مَنْصُوراً» را به کار برده است؛ واژهای که یکی از نامهای مقدس امام زمان (عج) نیز هست.
در فرازی از دعای ندبه میخوانیم: «أَیْنَ الْمُنْصُورُ عَلَی مَنِ اعْتَدَی عَلَیْهِ وَ افْتَری» (۹)«کجاست آن یاری شدهای که بر کسانی که بر او ستم کرده و به او افترا بستهاند، پیروز میگردد؟»
همچنین در زیارت عاشورا میخوانیم: «أَنْ یَرْزُقَنِی طَلَبَ ثَارِکَ مَعَ إِمَامٍ مَنْصُور» (۱۰)«اینکه روزی من گرداند خونخواهی تو را همراه با امام منصور.»
امام صادق (ع) در ادامه تفسیر آیه فرمودند: «وَ هُوَ الْإِمَامُ الْقَائِمُ الَّذِی إِذَا خَرَجَ قَتَلَ بِثَأْرِ الْحُسَیْنِ (ع) حَتَّی لَا یَبْقَی أَحَدٌ مِنْ قَاتِلِیهِ إِلَّا قَتَلَهُ» (۱۱)«او امام قائمی است که چون خروج کند به خونخواهی حسین (ع) میکشد تا اینکه هیچیک از قاتلان او را باقی نمیگذارد مگر اینکه او را میکشد.»
امام باقر (ع) نیز در تفسیر آیه غافر (۵۱) که میفرماید «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا» فرمودند: «حسین بن علی (ع) از جمله این گروه بود که مورد یاری و نصرت قرار نگرفت. سپس فرمود: وَ اللهِ لَقَد قُتِلَ قَتَلَةُ الحُسَینِ وَ لَم یُطلَبْ بِدَمِهِ بَعْدُ» (۱۲)
«به خدا سوگند قاتلان حسین جملگی کشته شدند اما هنوز از او خونخواهی صورت نگرفته است.»
این وعده الهی، نه یک وعده معمولی، بلکه سنتی قطعی و تخلفناپذیر است. خونخواهی حسین (ع) «خواست ملت» و «مأموریت الهی» است که به دست آزادگان عالم و به رهبری منصور آلمحمد (عج) محقق خواهد شد.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «ملت ما خونخواه حسین است. این ملت بزرگ سالها فرزندان خود را در راه حسین و در جنگ با دشمنان حسین و مرام حسینی فدا کرد. و اینک هم خونخواه او و حسینیان زمان است.» (۱۳)
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ تداوم خونخواهی حسینی
امروز، وارثان خون سیدالشهدا (ع)، در رأس آنان رهبر شهید ایران یعنی دومین رهبر انقلاب اسلامی که خود از حسینیان راستین و از خونخواهان مکتب حسین بود، به شهادت رسیده است. ایشان که عمر خود را در راه حسین و مرام حسینی سپری کرد، اکنون خون پاکش به خون سیدالشهدا (ع) متصل شده است.
حال رهبر سوم انقلاب اسلامی که فرزند رهبر شهید است و خود از وارثان خون امام حسین (ع) و ادامهدهنده مکتب خمینی کبیر و خامنهای شهید میباشد، در مقام خونخواهی پدر شهید امت و خانواده معززش برآمده و عهد میبندد که: «عهد میبندیم که انتقام خون پاک شما و همهی شهیدان این دو جنگ را از قاتلین جنایتکار و بیآبرو بگیریم. این انتقام، خواست ملّت ما است و بهطور حتمی باید صورت بگیرد.» . (۱۴)
این خونخواهی، تنها یک واکنش عاطفی نیست؛ بلکه تداوم همان سنت الهی است که در آیه اسراء ۳۳ برای خون مظلوم، ولیّ و سلطان قرار داده شده است. همانگونه که خداوند برای خون حسین (ع)، ولیّ و منصور قرار داد، برای خون شهیدان این مسیر نیز انتقام الهی محقق خواهد شد.
رهبر انقلاب در این باره به صراحت فرمودند: «عهد میبندیم که انتقام خون پاک شما و همهی شهیدان این دو جنگ را از قاتلین جنایتکار و بیآبرو بگیریم. این انتقام، خواست ملّت ما است و بهطور حتمی باید صورت بگیرد.» (۱۵)
بخش دوم: اتصال به عاشورا؛ رمز حرکت امت در خونخواهی
خداوند در سوره حج، به مظلومانی که مورد تهاجم قرار گرفتهاند، اجازه دفاع و جهاد میدهد و وعده نصرت قطعی خود را به آنان اعلام میفرماید:﴿أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ﴾ (۱۶)«به کسانی که همواره و مظلومانه مورد تهاجم و قتل عام قرار گرفتهاند، اجازه دفاع و جهاد داده شده است و البته خداوند بر یاری آنان قادر است.»
🔹 خون مظلوم؛ آغازگر حرکت امت
در مکتب حسین (ع)، خون شهید نه پایان راه، که آغاز حرکت امت است. وقتی خونی مظلومانه بر زمین ریخته شود، خود به زبان گویای حق تبدیل میگردد و ندای «هل من ناصر» را در اعماق تاریخ به صدا درمیآورد.
امام صادق (ع) در تفسیر آیه شریفه حج ۳۹ فرمودند: «هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْقَائِمِ (ع) إِذَا خَرَجَ وَ هُوَ یَطْلُبُ بِثَأْرِ الْحُسَیْنِ (ع) وَ یَقُولُ: نَحْنُ أَوْلِیَاءُ الدَّمِ وَ طَالِبُو الدِّیَةِ» (۱۷)
«این آیه درباره قائم (ع) است هنگامی که خروج کند و به خونخواهی حسین (ع) برخیزد و میفرماید: ما اولیای دم و طالبکنندگان دیه هستیم.»
این حرکت، همانند حرکت عاشورایی است که در آن، خون مظلوم، عامل بیداری و قیام امت میگردد. رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «وقتی در راه حسین و برای مکتب و مرام حسین (ع)، خونشان مظلومانه بر زمین میریزد، امّت اسلام به حرکت در میآید و آن زمان، به عاشورا و آن مکان، به کربلا متّصل میشود.» (۱۸)
🔹 اتصال به کربلا؛ رمز نصرت الهی
هر شهادت مظلومانه، تکرار عاشورا و بیدارکننده ندای «هل من ناصر» در زمانه حاضر است. اتصال به کربلا یعنی امتی که سالها در خاموشی بوده، ناگهان به غوغای حیاتبخش دعوت میشود و این خود، رمز نصرت الهی است.
رهبر انقلاب در ادامه تأکید فرمودند: «همان شور حسینی، ملّت ما را بعثت بخشیده و مکتب خمینی کبیر و خامنهای شهید را جلوهای تازه داده است. این است آن غوغای حیاتبخشی که انعکاس ندای مظلومیّت حسین (ع) و ندای هَل مِن ناصرٍ یَنصُرُنیِ او در ایران و پس از آن در عراق و سایر کشورها بپا میکند و زلزله در باطل میاندازد.» (۱۹)
امام باقر (ع) نیز در این باره فرمودند: «إِذَا قَامَ قَائِمُنَا قَالَ: إِنِّی أَوَّلُ مَنْ یُجِیبُ إِلَى نَصْرِ الْحُسَیْنِ (ع) وَ أَنَا أَطْلُبُ بِدَمِهِ مِمَّنْ ظَلَمَهُ» (۲۰)
«هنگامی که قائم ما قیام کند میفرماید: من نخستین کسی هستم که به نصرت حسین (ع) پاسخ میدهم و از کسانی که به او ستم کردهاند، خونخواهی میکنم.»
🔹 یاری خداوند؛ سنتی قطعی و تخلفناپذیر
خداوند در آیه شریفه با استفاده از تأکیدات متعدد (إِنَّ، لام تأکید، جمله اسمیه) بر قطعی بودن نصرت خود تأکید فرموده است. «قَدِیر» بودن خداوند به معنای گستردگی نصرت اوست؛ نصرتی که انواع امدادهای مادی، معنوی، نظامی و فرهنگی را شامل میشود.
رهبر انقلاب در تبیین این سنت الهی و گستره آن فرمودند: «جا دارد به همین مناسبت از حضور دهها میلیونی، اعجاببرانگیز، دشمنشکن و تاریخی مردم در شهرها و روستاهای ایران و عراق خصوصاً تهران، قم، نجف، کربلا، و مشهد صمیمانه قدردانی کنم.» (۲۱)
این حضور عظیم، خود مصداق عینی نصرت الهی و نشانه تحقق وعده «إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» است که خداوند با بسیج اراده ملتها، دشمنان را به زانو درمیآورد.
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ تحقق وعده نصرت الهی
امروز، خون پاک «آقای شهید ایران» که خود حسینی زیست و حسینی به شهادت رسید، به خون حسین (ع) متصل شده است و همان شور حسینی که امت را در کربلا به حرکت درآورد، امروز نیز ملت ایران و عراق را در مراسم تشییع این شهید بزرگوار به حرکت درآورده است.
حضور دهها میلیونی مردم در تشییع پیکر رهبر شهید امت، نشانه روشنی از تحقق وعده «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ» است؛ چرا که خون این شهید، امت را به حرکت درآورده و اتصال به کربلا را برای این ملت رقم زده است.
رهبر انقلاب در خطاب به پدر شهید امت فرمودند: «ای پدر شهید امّت، نوشیدن شهد شهادت که عمری در آرزوی آن بودید، گوارایتان باد. پوشیدن خلعت شهادت با بدنی که نشانها از مادرتان زهرای اطهر و جدّتان اباعبدالله الحسین و اباالفضل العباس (ع) دارد، مبارکتان باشد.» (۲۲)
این سخن، نشاندهنده جایگاه والای رهبر شهید در میان حسینیان زمان و اتصال عمیق ایشان به خاندان عصمت و طهارت است. ایشان که خود از خونخواهان مکتب حسین بود و سالها در راه این مکتب جهاد کرد، اکنون به جمع شهیدان حسینی پیوسته است و خون او، ندای «هل من ناصر» را در جهان طنینانداز کرده است.
بخش سوم: خونخواهی هویت ملت؛ قصاص الهی در برابر جنایت
خداوند در سوره بقره، قانون قصاص را بهعنوان حقی الهی برای صاحبان خون و وسیلهای برای بازدارندگی از جنایت، تشریع میفرماید:﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِکَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ﴾ (۲۳)«ای کسانی که ایمان آوردهاید! (قانون) قصاص در مورد کشتگان، بر شما (چنین) مقرر گردیده است: آزاد در برابر آزاد و برده در برابر برده و زن در برابر زن.پس اگر کسی از ناحیه برادر (دینی) خود (یعنی صاحب خون و ولی مقتول) مورد عفو قرار گیرد، (یا قصاص او به خونبها تبدیل شود) باید شیوهای پسندیده پیش گیرد و به نیکی (دیه را به ولی مقتول) بپردازد. این حکم تخفیف و رحمتی است از ناحیه پروردگارتان. پس برای کسی که بعد از این (از حکم خدا) تجاوز کند، عذاب دردناکی دارد.»
🔹 قصاص؛ سنت الهی برای حفاظت از خون انسانها
قانون قصاص که ریشه در معنای «پیگیری» دارد، طرحی عادلانه و منطقی برای جلوگیری از تکرار جنایت و هدر نرفتن خون مظلومان است. در جاهلیت، به خاطر کشته شدن یک نفر، گاه قبیلهای به خاک و خون کشیده میشد و جنگهای طولانی به راه میافتاد؛ اما اسلام با این قانون، هم حفاظت از خون مردم و هم رعایت حدود و اندازه را در نظر گرفته است.
خداوند در این آیه با عبارت «کُتِبَ عَلَیْکُمُ» بر قطعیت و وجوب این حکم تأکید فرموده است. قصاص، حقّی است برای صاحبان خون که میتوانند با گرفتن دیه و یا بدون آن، از حق خود صرفنظر کنند.
امام صادق (ع) در تفسیر این آیه و تطبیق آن بر خونخواهی حسین (ع) فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْقِصَاصَ حَقّاً لِأَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ وَ جَعَلَ الْعَفْوَ فَضِیلَةً وَ الدِّیَةَ رَحْمَةً» (۲۴)«همانا خداوند متعال قصاص را حق اولیای مقتول قرار داد و عفو را فضیلت و دیه را رحمت قرار داد.»
این آیه نشان میدهد که خون هر مظلومی، دارای ولیّ و خونخواهی است و این اصل، در تمام اعصار و برای همه مظلومان، از جمله حسین (ع) و پیروان راستین او جاری است.
🔹 عفو و دیه؛ تخفیف و رحمت الهی
خداوند در ادامه آیه، عفو قاتل و تبدیل قصاص به دیه را «تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ» معرفی میفرماید. این نشان میدهد که اسلام نه مانند یهود تنها راه را قصاص میداند و نه همچون مسیحیت بهترین راه را عفو میشناسد؛ بلکه راههای مختلفی مثل قصاص، خونبها و عفو را مطرح میکند.
امام باقر (ع) در این باره فرمودند: «اَلْعَفْوُ فِی الْقِصَاصِ هُوَ مِنْ أَکْرَمِ الْأَخْلَاقِ وَ مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ عِنْدَ اللَّهِ» (۲۵)«عفو در قصاص، از کریمترین اخلاق و از برترین اعمال نزد خداوند است.»
اما این عفو، زمانی ارزشمند است که از سر اختیار و با رعایت اخلاق اسلامی انجام شود؛ «فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ» یعنی باید شیوهای پسندیده پیش گیرد و به نیکی دیه را پرداخت کند.
🔹 تجاوز از حدود الهی؛ عذاب دردناک
خداوند در پایان آیه، هشدار میدهد که هرگونه تجاوز از حدود الهی و سوءاستفاده از این قانون، عذاب دردناکی به دنبال دارد: «فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِکَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ».
امام صادق (ع) در تفسیر «فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِکَ» فرمودند: «مَنْ قَتَلَ بِغَیْرِ قِصَاصٍ أَوْ ظَلَمَ فِی الْحُکْمِ فَقَدِ اعْتَدَى وَ اسْتَحَقَّ الْعَذَابَ الْأَلِیمَ» (۲۶)«هر کس بدون قصاص بکشد یا در حکم ستم کند، پس تجاوز کرده و مستحق عذاب دردناک است.»
این هشدار الهی، به جنایتکاران و ستمگران اعلام میدارد که هرگونه تعدی به خون انسانها، بیپاسخ نمیماند و عذاب الهی در انتظار آنان است.
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ تداوم قصاص الهی
امروز، ملت ایران که خونخواهی را بهعنوان هویت خود پذیرفته است، با الهام از قانون قصاص الهی، عهد بسته است که انتقام خون پاک شهیدان خود را از قاتلان جنایتکار بگیرد. همانطور که خداوند برای خون هر مظلومی، ولیّ و حق قصاص قرار داده است، برای خون «آقای شهید ایران» نیز ولیّ و خونخواهانی وجود دارند که در مقام اجرای این حق الهی برآمدهاند.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «ملت ما خونخواه حسین است. این ملت بزرگ سالها فرزندان خود را در راه حسین و در جنگ با دشمنان حسین و مرام حسینی فدا کرد. و اینک هم خونخواه او و حسینیان زمان است.» (۲۷)
همانگونه که در قانون قصاص، ولیّ دم حق دارد قاتل را قصاص کند یا با دریافت دیه عفو نماید، ملت ایران نیز بهعنوان ولیّ خون شهیدان خود، حق دارد انتقام بگیرد و این انتقام، عین عدالت الهی است.
رهبر انقلاب در این باره تأکید فرمودند: «این جنایتکاران که فهرستی از صدر تا ذیلشان موجود است، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد. آنها باید بدانند که این امر، متوقّف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست. ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محقّق خواهد شد.» (۲۸)این سخن، نشاندهنده استمرار سنت الهی در خونخواهی است که نه به افراد، که به اراده الهی و خواست ملت گره خورده است.
بخش چهارم: عهد و پیمان؛ ماهیت تعهد به انتقام
خداوند در سوره اسراء، وفای به عهد را به عنوان یک تکلیف الهی و مسئولیتی که در قیامت از آن سؤال خواهد شد، مطرح میفرماید: ﴿وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا﴾ (۲۹)«و به پیمان وفا کنید، که (در قیامت) از عهد و پیمان سؤال خواهد شد.»خداوند در سوره مائده نیز خطاب به مؤمنان میفرماید:﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾ (۳۰)«ای کسانی که ایمان آوردهاید! به عقد و پیمانها (ى خود، با خدا و مردم) وفا کنید.»
🔹 عهد؛ مسئولیتی الهی و فراگیر
وفای به عهد، یکی از اصول بنیادین در اسلام است که خداوند با تأکید بر مسئولیت آن در قیامت، مؤمنان را به پایبندی به پیمانهای خود فرا میخواند. «إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا» یعنی از عهد و پیمان، در قیامت سؤال خواهد شد و هیچ پیمانی بیپاسخ نمیماند.
پیامبر اکرم (ص) در این باره فرمودند: «لا دین لمن لا عهد له» (۳۱)«کسانی که وفا ندارند، دین ندارند.»امام صادق (ع) نیز فرمودند: «وفاى به پیمان فاجران هم لازم است» (۳۲)این نشان میدهد که وفای به عهد، نه تنها در مورد مؤمنان، بلکه حتی در مورد پیمانهایی که با فاجران بسته میشود نیز الزامی است.
🔹 عهد خونخواهی؛ پیمانی حسینی
امروز، ملت ایران و رهبر انقلاب با شهیدان خود عهد بستهاند که انتقام خون پاک آنان را از قاتلان جنایتکار بگیرند. این عهد، نه یک تعهد سیاسی، بلکه یک پیمان الهی و حسینی است که با «عهد» و «عقود» قرآنی گره خورده است.
امام صادق (ع) در تفسیر آیه «وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ» فرمودند: «مراد از عهد و پیمانى که مورد سؤال است، محبّت و دوستى و اطاعت از علىّ علیه السلام است.» (۳۳)
این روایت نشان میدهد که عهد الهی، در رأس خود به ولایت و محبت اهلبیت (ع) گره خورده است و هرگونه پیمان با شهیدان این مسیر، ادامه همان عهد ولایت است.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «با شما عهد میبندیم که مکتب شما را پاس بداریم و آن طریق مستقیمی که شما ترسیم کردید را با استقامت بپیماییم و در این راه از سختیها نهراسیم، و همچون شما به بِشارات و وعدههای الهی دل ببندیم. عهد میبندیم که انتقام خون پاک شما و همهی شهیدان این دو جنگ را از قاتلین جنایتکار و بیآبرو بگیریم.» (۳۴)
🔹 قرآن؛ عهد الهی و میثاق با خدا
امام صادق (ع) در روایتی دیگر فرمودند: «القرآن عهد اللّه» (۳۵)«قرآن، عهد خداوند است.»
این روایت نشان میدهد که قرآن خود عهدی الهی است که خداوند با بندگانش بسته است و مؤمنان با تمسک به آن، به پیمان خود با خدا وفا میکنند. خونخواهی شهیدان، نیز یکی از مصادیق وفای به این عهد الهی است؛ چرا که قرآن، خون مظلوم را محترم شمرده و برای آن، ولیّ و حق قصاص قرار داده است.
امام صادق (ع) در این باره فرمودند: «مقصود از "ولی" در این آیه شریفه قائم آلمحمد (ص) است که چون ظهور فرماید کسانی را به خونخواهی حسین (ع) میکشد.» (۳۶)
این روایت، عهد الهی برای خونخواهی حسین (ع) را به امام زمان (عج) گره میزند و نشان میدهد که وفای به این عهد، با ظهور و قیام آن حضرت محقق خواهد شد.
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ وفای به عهد الهی
امروز، رهبر انقلاب و ملت ایران، با عهدی که با «آقای شهید ایران» بستهاند، در مسیر وفای به عهد الهی گام برداشتهاند. این عهد، ادامه همان پیمانی است که خداوند با مؤمنان بسته است که خون مظلوم را بیپاسخ نگذارند و انتقام الهی را از جنایتکاران بگیرند.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «این انتقام، خواست ملّت ما است و بهطور حتمی باید صورت بگیرد.» (۳۷) این تأکید بر «حتمیت» انتقام، نشاندهنده جدیت در وفای به عهدی است که با شهیدان بسته شده است. چرا که عهد الهی، مسئولیتی است که در قیامت از آن سؤال خواهد شد و هیچ مؤمنی نمیتواند از آن شانه خالی کند.
بخش پنجم: انتقام الهی؛ فراتر از افراد و زمان
خداوند در سوره غافر، وعده نصرت قطعی خود را به پیامبران و مؤمنان اعلام میفرماید و تأکید میکند که این سنت الهی، هم در زندگی دنیا و هم در قیامت جاری است:﴿إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ﴾ (۳۸)«همانا ما پیامبران خود و کسانى را که ایمان آوردهاند، هم در زندگى دنیا و هم روزى که گواهان (براى گواهى دادن) به پا مىخیزند یارى مىکنیم.»
﴿یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ﴾ (۳۹)«(همان) روزى که عذرخواهى ستمگران سودشان ندهد، لعن و نفرین براى آنان است و جایگاهشان سراى بد.»
🔹 نصرت الهی؛ سنتی قطعی و تخلفناپذیر
خداوند در این آیه با استفاده از تأکیدات متعدد (إِنَّا، لام تأکید) بر قطعی بودن نصرت خود تأکید فرموده است. نصرت الهی، سنتی است که در طول تاریخ، بارها تحقق یافته و خداوند پیامبران و مؤمنان را در برابر دشمنان یاری کرده است.
در قرآن نمونههای فراوانی از نصرت الهی نسبت به پیامبران ذکر شده است: نصرت نوح (ع) که خداوند او و همراهانش را در کشتی نجات داد، نصرت ابراهیم (ع) که آتش بر او سرد و سلام شد، نصرت موسی (ع) که خداوند او و بنیاسرائیل را از چنگال فرعون نجات داد، و نصرت رسول اکرم (ص) که خداوند برای او فتح مبین را گشود. (۴۰)
این نصرتها نشان میدهد که خداوند هیچگاه پیامبران و مؤمنان را در سختیها رها نمیکند و وعده یاری او تخلفناپذیر است.
امام باقر (ع) در تفسیر این آیه فرمودند: «حسین بن علی (ع) از جمله این گروه بود که مورد یاری و نصرت قرار نگرفت. سپس فرمود: وَ اللهِ لَقد قُتِلَ قَتَلَةُ الحُسَینِ وَ لَم یُطلَبْ بِدَمِهِ بَعدُ» (۴۱)«به خدا سوگند قاتلان حسین جملگی کشته شدند اما هنوز از او خونخواهی صورت نگرفته است.»
🔹 اقسام نصرت الهی؛ از آرامش قلب تا هلاکت دشمن
نصرت الهی به صورتهای مختلفی جلوه میکند: گاهی با ایجاد الفت و گرایش دلها، گاهی با استجابت دعا، گاهی با معجزه و استدلال، گاهی با عطای حکومت، گاهی با غلبه در جنگ، گاهی با سکینه و آرامش قلب، گاهی با هلاکت دشمن یا انتقام از او، گاهی با امدادهای غیبی و نزول فرشتگان، گاهی با ایجاد رعب در دل دشمن، گاهی با گسترش فکر و فرهنگ و پیروان، گاهی با نجات از خطرها، و گاهی با خنثی کردن حیلهها و خدعههای دشمنان. (۴۲)
امام صادق (ع) در این باره فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَرَادَ نَصْرَ عَبْدٍ أَلْهَمَهُ الصَّبْرَ وَ السَّکِینَةَ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ مِنْ عِنْدِهِ» (۴۳)
«همانا خداوند عزوجل هنگامی که بخواهد بندهای را یاری کند، صبر و آرامش را به او الهام میکند و او را با لشکریانی از نزد خود تأیید مینماید.»
این تنوع در نصرت الهی، نشاندهنده قدرت و حکمت خداوند است که هر کس را به گونهای شایسته، یاری میکند.
🔹 انتقام الهی؛ فراتر از افراد و زمان
یکی از مصادیق نصرت الهی، انتقام از ستمگران و جنایتکاران است. خداوند در قرآن فرموده است که ستمگران در قیامت، عذرخواهیشان سودی ندارد و لعنت و بدترین جایگاه در انتظار آنان است.
امام حسین (ع) به فرزندش امام سجاد (ع) فرمودند: «یَا وَلَدِی یَا عَلِیُّ وَ اللَّهِ لَا یَسْکُنُ دَمِی حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ الْمَهْدِیَّ فَیَقْتُلُ عَلَی دَمِی مِنَ الْمُنَافِقِینَ الْکَفَرَةِ الْفَسَقَةِ سَبْعِینَ أَلْفاً» (۴۴)
«علی جان! به خدا سوگند خون من از جوشش باز نمیایستد تا اینکه خداوند مهدی را برانگیزد و او به انتقام خون من از منافقان فاسق و کافر، هفتاد هزار نفر را میکشد.»
این روایت نشان میدهد که انتقام الهی، نه به زمان و مکان خاصی محدود است و نه به افراد وابسته است؛ بلکه سنتی الهی است که محقق خواهد شد، هرچند زمان آن به تأخیر بیفتد.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «این جنایتکاران که فهرستی از صدر تا ذیلشان موجود است، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد.
آنها باید بدانند که این امر، متوقّف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست. ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محقّق خواهد شد و بزودی آحادی از آزادگان در سراسر دنیا هر یک بخشی از این مأموریت الهی را انجام خواهند داد.» (۴۵)
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ تحقق نصرت الهی
امروز، خون «آقای شهید ایران» که خود از مصادیق بارز مؤمنان راستین و حسینیان زمان بود، به خون حسین (ع) متصل شده است و وعده نصرت الهی، شامل حال ایشان و همه شهیدان این مسیر خواهد شد.
همانگونه که خداوند پیامبران و مؤمنان را در طول تاریخ یاری کرده و از ستمگران انتقام گرفته است، امروز نیز خونخواهی رهبر شهید امت، تحقق همان سنت الهی است که در قرآن وعده داده شده است.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «ملت ما خونخواه حسین است. این ملت بزرگ سالها فرزندان خود را در راه حسین و در جنگ با دشمنان حسین و مرام حسینی فدا کرد. و اینک هم خونخواه او و حسینیان زمان است.» (۴۶)
و فرمودند: «این انتقام، خواست ملّت ما است و بهطور حتمی باید صورت بگیرد.» (۴۷)این تأکید بر «حتمیت» انتقام، نشاندهنده استمرار سنت الهی در نصرت مؤمنان و خونخواهی مظلومان است که هیچگاه متوقف نمیشود و به حول و قوه الهی، محقق خواهد گردید.
بخش ششم: همراهی با ظهور؛ افق نهایی خونخواهی
خداوند در قرآن کریم، وعده نصرت قطعی خود را به مؤمنان و مستضعفان داده است که در نهایت، حکومت صالحان بر زمین برقرار خواهد شد:﴿وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً﴾ (۴۸)
«خداوند به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کردهاند، وعده داده است که قطعاً آنان را در زمین جانشین (خود) قرار دهد، همانگونه که کسانى را که پیش از آنان بودند جانشین (خود) قرار داد، و دینشان را که برایشان پسندیده است به سودشان مستقر کند، و پس از بیمشان امنیت بخشد.»
﴿وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ﴾ (۴۹) «و ما مىخواهیم بر کسانى که در زمین به ضعف کشیده شدهاند منت نهیم و آنان را پیشوایان (مردم) گردانیم و وارثان (زمین) قرار دهیم.»
🔹 ظهور؛ وعده الهی و افق نهایی خونخواهی
خونخواهی حسین (ع) و همه شهیدان این مسیر، در نهایت به ظهور حضرت بقیهالله (عج) گره خورده است. همانگونه که امام حسین (ع) فرمودند: «لَا یَسْکُنُ دَمِی حَتَّى یَبْعَثَ اللَّهُ الْمَهْدِیَّ» (۵۰) خون من آرام نمیگیرد تا خداوند مهدی را برانگیزد.
امام صادق (ع) در تفسیر آیه سوره حج «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ» فرمودند: «هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْقَائِمِ (ع) إِذَا خَرَجَ وَ هُوَ یَطْلُبُ بِثَأْرِ الْحُسَیْنِ (ع)» (۵۱) این آیه درباره قائم (ع) است هنگامی که خروج کند و به خونخواهی حسین (ع) برخیزد.
افق نهایی خونخواهی، همان روزی است که خورشید عالمتاب، حضرت بقیهالله (عج) از پس ابرهای غیبت بیرون آید و عدالت الهی را در سراسر گیتی بگستراند. (۵۲)
🔹 همراهی شهیدان با حضرت قائم (عج)
یکی از زیباترین وعدههای الهی، همراهی شهیدان و صدیقان با امام زمان (عج) در روز ظهور است. امام صادق (ع) در این باره فرمودند: «إِذَا قَامَ قَائِمُنَا قَالَ: إِنِّی أَوَّلُ مَنْ یُجِیبُ إِلَى نَصْرِ الْحُسَیْنِ (ع) وَ أَنَا أَطْلُبُ بِدَمِهِ مِمَّنْ ظَلَمَهُ» (۵۳) هنگامی که قائم ما قیام کند میفرماید: من نخستین کسی هستم که به نصرت حسین (ع) پاسخ میدهم و از کسانی که به او ستم کردهاند، خونخواهی میکنم.
رهبر انقلاب در این باره فرمودند: «آن روزی که به امر الهی، خورشید عالمتاب، حضرت بقیهالله (عج) از پس ابرهای غیبت بیرون آید و بر مردمان کرهی خاکی، نور رحمت الهی را بتاباند، ستارگانی از میان صدّیقین و شهدا و اولیاء، آن حضرت را همراهی خواهند کرد و امید داریم که آقای شهیدمان یکی از آنان باشد.» (۵۴)
🔹 انتقام الهی؛ مقدمهای برای حکومت عدل جهانی
انتقام الهی از جنایتکاران و ستمگران، نه یک هدف نهایی، بلکه مقدمهای برای برقراری حکومت عدل جهانی است. خداوند در قرآن وعده داده است که مستضعفان را وارثان زمین قرار خواهد داد و دین خود را بر همه ادیان پیروز خواهد گرداند.
امام باقر (ع) در تفسیر آیات سوره اسراء درباره وعده عذاب الهی فرمودند: «مقصود از (وعده عذاب نخستین)، زمان خونخواهی حسین (ع) و یاری کردن آن حضرت است.
و منظور از "بندگان سخت پیکار و نیرومند خود را بر ضد شما برانگیزیم..." آن است که خداوند متعال پیش از حضرت قائم (عج)، گروهی را برانگیزد که هیچ یک از دشمنان آلمحمد را رها نمیکنند بلکه همگی را کیفر میدهند و این وعده حتما به وقوع میپیوندد.» (۵۵)
این وعده، نشان میدهد که انتقام الهی، تنها به خونخواهی گذشته محدود نمیشود، بلکه زمینهساز تحقق کامل وعدههای الهی در عصر ظهور است. (۵۶)
🔹 خونخواهی آقای شهید امت؛ پیوند با افق ظهور
امروز، خون «آقای شهید ایران» که خود از حسینیان راستین و از منتظران واقعی ظهور بود، به خون سیدالشهدا (ع) متصل شده است و خونخواهی او، بخشی از همان وعده الهی است که در عصر ظهور به کمال خواهد رسید.
رهبر انقلاب در پایان پیام خود، این پیوند را به زیبایی ترسیم فرمودند: «ای مولای رئوف! آقایمان که همه چیزش را در راه شما صرف کرد و همراهان شهیدش را به شما و لطف و عنایت جنابتان میسپاریم تا همچنان که در حیات دنیوی خود از لطف شما بهرهمند بودند، از این پس هم همانطور و بلکه بسیار بالاتر و بیشتر از آن برخوردار باشند.» (۵۷)
و در ادامه فرمودند: «در آخر، بار دیگر به سرورمان حضرت بقیهالله (عج) تسلیت عرض میکنیم و از آن بزرگوار مهربان درخواست میکنیم که ادعیهی زاکیهی خود را متوجه آقای شهید ایران و همراهان شهیدش و همه شهدا بفرمایند و از حضرت حق برای همهی شهیدان علوّ درجات و برای بازماندگان ایشان صبر و اجر و برای ملّت مظلوم ایران فتح و نصرت قطعی و قریبالوقوع طلب نمایند، انشاءالله.» (۵۸)
این دعا، نشاندهنده امید به تحقق وعده الهی در نزدیکترین زمان ممکن است؛ وعدهای که به فرموده رهبر انقلاب، «بهطور حتمی باید صورت بگیرد.» (۵۹)
نتیجهگیری:
خونخواهی در اسلام، سنتی الهی و جاودانه است که از عاشورا تا ظهور، امتداد دارد و هرگز به فرد یا زمان خاصی محدود نمیشود. آنچه رهبر انقلاب در پیام خود بهمناسبت تشییع «آقای شهید ایران» ترسیم کردند، عینیترین تجلی این سنت در عصر حاضر است که از حسینی زیستن تا عهد و پیمان با شهیدان، از قصاص الهی تا نصرت قطعی و از انتقام تا زمینهسازی ظهور را در بر میگیرد.ملت ایران که خونخواهی را بهعنوان هویت خود پذیرفته است، امروز با الهام از قرآن و عهد حسینی، در مسیر تحقق وعده الهی گام برمیدارد. همانگونه که خداوند خون مظلومان را بیپاسخ نمیگذارد و برای آنان ولیّ و سلطه قرار داده است، خون «آقای شهید ایران» نیز که به خون سیدالشهدا (ع) متصل شده است، به دست آزادگان عالم و با رهبری منصور آلمحمد (عج) به انتقام الهی خواهد انجامید.
و این، همان وعده قطعی الهی است که رهبر انقلاب با تأکید بر «حتمیت» آن، امید را در دل امت زنده نگه داشتند و فرمودند: «ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محقّق خواهد شد» تا بدانیم که خونخواهی، نه یک شعار، که سرنوشت محتوم همه جنایتکاران تاریخ است و افق آن، روزی است که خورشید عالمتاب، حضرت بقیهالله (عج) از پس ابرهای غیبت بیرون آید و عدالت الهی را در سراسر گیتی بگستراند
ارجاعات :
(۱) سوره اسراء، آیه ۳۳(۲) تفسیر نورالثقلین، ج۳، ذیل آیه ۳۳ اسراء
(۳) تفسیر نورالثقلین، ج۳، ذیل آیه ۳۳ اسراء
(۴) تفسیر نورالثقلین، ج۳، ذیل آیه ۳۳ اسراء
(۵) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۶) کامل الزیارات، ص۱۹۳
(۷) تفسیر فرات کوفی، ص۲۲۶
(۸) بحارالانوار، ج۴۵، ص۲۹۹
(۹) مفاتیح الجنان، دعای ندبه
(۱۰) مفاتیح الجنان، زیارت عاشورا
(۱۱) کامل الزیارات، ص۱۹۳
(۱۲) تفسیر نورالثقلین، ج۴، ذیل آیه ۵۱ غافر
(۱۳) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۱۴) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۱۵) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۱۶) سوره حج، آیه ۳۹
(۱۷) تفسیر نورالثقلین، ج۳، ذیل آیه ۳۹ حج
(۱۸) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۱۹) تفسیر فرات کوفی، ص۲۴۱
(۲۰) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۲۱) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۲۲) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۲۳) سوره بقره، آیه ۱۷۸
(۲۴) تفسیر نورالثقلین، ج۱، ذیل آیه ۱۷۸ بقره
(۲۵) بحارالانوار، ج۷۳، ص۳۶
(۲۶) وسائل الشیعه، ج۲۸، ص۱۲
(۲۷) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۲۸) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۲۹) سوره اسراء، آیه ۳۴
(۳۰) سوره مائده، آیه ۱
(۳۱) بحارالانوار، ج۱۶، ص۱۴۴
(۳۲) کافی، ج۲، ص۱۶۲
(۳۳) بحارالانوار، ج۲۴، ص۱۸۷
(۳۴) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۳۵) کافی، ج۶، ص۱۹۸
(۳۶) کاملالزیارات، ص۱۹۳
(۳۷) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۳۸) سوره غافر، آیه ۵۱
(۳۹) سوره غافر، آیه ۵۲
(۴۰) برگرفته از تفسیر نور، ج۷، ص۳۸۰-۳۸۵
(۴۱) تفسیر نورالثقلین، ج۴، ذیل آیه ۵۱ غافر
(۴۲) برگرفته از تفسیر نور، ج۷، ص۳۸۵
(۴۳) تفسیر نورالثقلین، ج۴، ذیل آیه ۵۱ غافر
(۴۴) بحارالانوار، ج۴۵، ص۲۹۹
(۴۵) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۴۶) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۴۷) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۴۸) سوره نور، آیه ۵۵
(۴۹) سوره قصص، آیه ۵
(۵۰) بحارالانوار، ج۴۵، ص۲۹۹
(۵۱) تفسیر نورالثقلین، ج۳، ذیل آیه ۳۹ حج
(۵۲) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۵۳) تفسیر فرات کوفی، ص۲۴۱
(۵۴) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۵۵) تفسیر برهان، ج۳، ذیل آیه ۵ سوره اسراء
(۵۶) برگرفته از تفسیر نور، ج۷، ص۳۸۵
(۵۷) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۵۸) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
(۵۹) بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۸ تیر ۱۴۰۵
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
