مقدمه: وقف؛ نهاد ماندگار نیکوکاری در اسلام
وقف در اندیشه اسلامی تنها یک عمل خیرخواهانه گذرا نیست؛ بلکه نهادی است که از آن به «صدقه جاریه» تعبیر شده است؛ صدقه‌ای که عینِ مال در آن حبس می‌شود تا بماند و منافعش پیوسته به سمت اهداف خیرخواهانه روان باشد.امام صادق علیه السلام فرمودند: «لَیْسَ یَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الأَجْرِ اِلاّ ثَلاثُ خِصالٍ: صَدَقةٌ اَجْراها فى حَیاتِهِ فَهِىَ تَجْرى بَعْدَ مَوْتِهِ، و سُنَّةُ هُدىً سَنَّها فَهِىَ یُعْمَلُ بِها بَعْدَ مَوْتِهِ، اَوْ وَلَدٌ صالِحٌ یَدْعُولَهُ؛
پس از مرگ انسان، جز از ناحیه سه خصلت، پاداشى به او نمى‌رسد: صدقه‌اى که در حال حیاتش جارى ساخته و پس از مرگش هم جریان مى‌یابد، سنّت و روش هدایتى که بنیان گذاشته و پس از مرگ هم به آن عمل مى‌شود، و فرزند شایسته‌اى که براى او دعا مى‌کند.» (وسائل الشیعه، ج ۱2، ص 292)
همین نگاه، وقف را به عنوان صدقه جاریه از یک کمک مقطعی به یک پروژه تمدن‌ساز ارتقا می‌دهد؛ چه آنکه بسیاری از مساجد بزرگ، بیمارستان‌ها، کتابخانه‌ها، حوزه‌های علمیه و مدارس تاریخ تمدن اسلامی، قرن‌هاست که از پشتوانه موقوفات تغذیه می‌شوند و هنوز هم بهره‌رسانی می‌کنند.
اما وقف در جهان امروز، دیگر صرفاً یک رفتار دینی ساده نیست؛ بلکه به یک نهاد اقتصادی، حقوقی و اجتماعی پیچیده تبدیل شده است. تداوم کارکرد وقف در گرو آن است که اموال موقوفه نه تنها محفوظ بمانند، بلکه با سرمایه‌گذاری صحیح، پربازده شوند و درآمدشان مطابق نیّت واقف و قوانین شرعی هزینه گردد. از همین رو، شناخت دقیق مفاهیم وقف، آشنایی با انواع و اقسام آن، درک شروط صحت و موانع فقهی، و نیز اشراف بر قوانین سرمایه‌گذاری و اجاره موقوفات، برای واقفان، متولیان و کارشناسان امور خیریه یک ضرورت انکارناپذیر است.
این نوشتار می‌کوشد تصویری جامع و کاربردی از این نهاد مبارک ارائه دهد. در ابتدا به تعریف دقیق وقف و تمایز آن با مفهوم «اهدا» پرداخته می‌شود و سپس انواع گوناگون وقف از جمله وقف خاص، عام، مشترکی ترتیبی معرفی می‌شود.
در ادامه، شروط و قواعدی که سلامت شرعی و حقوقی وقف را تضمین می‌کند - اعم از شروط ده‌گانه ممنوع، شروط صحت و نکات فقهی مرتبط - مورد بررسی قرار می‌گیرد. بخش مهمی از مقاله نیز به قوانین و ضوابط سرمایه‌گذاری اموال وقفی و شرایط اجاره موقوفات اختصاص دارد که نمونه آن در چارچوب قوانین کشور کویت تبیین شده است.
سپس، نیات متنوع وقف از مسجد و قرآن تا اطعام، قربانی، آب‌رسانی و حمایت از دانشجویان مرور می‌شود و سرانجام، تجربه تاریخی و نهادی «وقف جعفری در کویت» به عنوان الگویی از مدیریت اوقاف با احترام به تنوع مذهبی و اراده واقفان مورد مطالعه قرار می‌گیرد. بدین ترتیب، خواننده در پایان این مقاله، هم با چارچوب نظری و فقهی وقف آشنا می‌شود و هم تصویری روشن از سازوکارهای اجرایی، نظارتی و سرمایه‌گذاری آن در کویت به‌دست می‌آورد.
تفاوت بین وقف و اهدا
اهدا، دادن عین اموال یا منافعی به غیر به صورت آنی و یا کمک بلاعوض به شخصی از روی خیرخواهی است که به شکل‌های مختلفی از جمله صدقه، وام، قرض، وقف و کفالت وجود دارد.وقف، حبس و نگهداری مالی است که عین آن ثابت است و از منافع آن جهت امور خیریه استفاده می‌شود.
با توجه به تعریف فوق، تفاوت بین وقف و اهدا در این است که در وقف، عین مال ثابت و تمام نشدنی است ولی در اهدا، این مال می‌تواند برای مدت محدود و تمام شدنی باشد. بنابراین وقف را می‌توان نوعی از اهدا به حساب آورد.
انواع وقف
۱. وقف خاص: وقفی است که سود و منفعت آن برای خانواده شخص می‌رسد و خانواده واقف می‌توانند از همه منافع آن استفاده کنند. برای مثال شخصی که خانه‌اش را وقف می‌کند برای شخصی از خانواده‌اش و او می‌تواند در این خانه زندگی کند یا آن را اجاره دهد و یا ...۲. وقف عام: وقفی است که از عواید و درآمدهای آن در کارهای خیریه و اعمال نیک استفاده می‌شود. و برای مثال شخصی که خانه خود را وقف می‌کند تا از سود اجاره آن برای ساخت مساجد، یا انفاق بر نیازمندان و یا کارهای خیریه مشابه استفاده شود.
٣. وقف مشترک: که ترکیبی از دو نوع بالاست.
محدود کردن وقف توسط واقف
در این نوع وقف، واقف مدت معینی را برای وقف خود تعیین می‌کند و پس از انقضای مدت مشخص شده، موقوف علیه دیگر نمی‌تواند از موقوفه استفاده کند و این موقوفات به واقف یا فرزندان یا ورثه او برمی‌گردد.طبقه‌بندی وقف
در نوعی از وقف، واقف بین مستحقین و ذی‌نفعان اولویت‌بندی می‌نماید و یا ممکن است برای هر یک سهمی را در نظر بگیرد. برای مثال ممکن است وقفی را برای مدتی به فرزندان و سپس به نزدیکان و سپس به نیازمندان بدهد که به این نوع وقف به اصطلاح وقف ترتیبی گفته می‌شود و یا درصدی از وقف را به هر یک از ذی‌نفعان تقدیم کند.شروط ده‌گانه وقف
شروطی هستند که بر وقف لازم و واجب می‌باشند و نمی‌تواند آنها را بر وقف اعمال کرد که شامل موارد زیر است:عطا کردن، محروم کردن، داخل کردن، خارج کردن، افزایش، کاهش، تغییر، تبدیل، طلب تبدیل، تبادل.
قوانین وقف کویت در حوزه سرمایه‌گذاری وقف
شرایط شرعی سرمایه‌گذاری وقف
١. جلوگیری از ربا در سرمایه‌گذاری۲. جلوگیری از وجود حرام در سرمایه‌گذاری
٣. جلوگیری از استفاده از رشوه و هدایا در سرمایه‌گذاری
۴. جلوگیری از فریب و تقلب در سرمایه‌گذاری
۵. جلوگیری از احتکار در سرمایه‌گذاری
۶. جلوگیری از خیانت در سرمایه‌گذاری
قوانین فنی سرمایه‌گذاری وقف در قانون کویت
۱. اجتناب از سرمایه‌گذاری های پرخطر۲. سرمایه‌گذاری موارد سودآور و مناسب
٣. مراقبت از سودهای مستمر در سرمایه‌گذاری‌ها
۴. دسترسی کافی و مناسب به سودها برای استفاده از فرصت‌های مناسب جدید
قوانین وقفی اجاره‌ای
۱. تعیین کمترین حد سود سالانه برای کل اموال وقفی که با توجه به وضع بازار۲. تعیین حدود کل سود حاصله از سرمایه‌گذاری‌های جاری با توجه به نحوه سرمایه‌گذاری‌ها
شروط صحیح بودن وقف
۱. واقف عاقل و بالغ باشد و سن او بالاتر از ۱۸ سال باشد.۲. موقوفه از نظر قانونی و شرعی برای واقف باشد و در رهن یا شراکت کسی نباشد.
٣. از نظر شرعی، موقوفه بر امور حرام نباشد.
۴. شک و تردیدی پس از مرگ واقف وجود نداشته باشد.
نکاتی در مورد وقف
۱. وقف شخص مجنون، دیوانه یا غافل با اجازه قاضی صحیح است.۲. وقف بدهکار در حین قرض صحیح است و طلبکار تا سه سال پس از آن حق اعتراض دارد.
٣. وقف غیرمسلمان صحیح است.
۴. وقف مرتد صحیح است.
۵. وقف اگر در مالکیت مستحقان نیز نباشد، صحیح است.
۶. اگر وقف با شرط غیرصحیح همراه باشد، وقف صحیح و شرط باطل است.
۷. اگر بین دو شرط تعارض وجود داشته باشد، شرط آخر قبول است.
نیات وقفی
وقف بر مسجد
وقف در کویت از زمان به وجود آمدن کویت وجود داشته و یکی از نمادهای اسلامی این کشور می‌باشد. از همان ابتدا خیران بسیار زیادی بودند که به ساخت مسجد برای انجام اعمال خیر و همچنین برگزاری نماز جماعت در آن می‌پرداختند. همچنین افراد بسیاری بودند که با توجه به توصیه‌های الهی، ثلث اموال خود را برای ساخت مساجد هزینه می‌کردند.پس از سال ۱۹۴۹ میلادی دایره وقف در کویت ایجاد شد که وظیفه ساخت مساجدی را داشت که واقفان آنها را می‌ساختند و هزینه‌های آن را متقبل می‌شدند.
نیات وقف در مساجد
١. امام و مؤذن: در اغلب موارد موقوفات را به امامان و مؤذنان وقف نمی‌کنند بلکه از اجاره دادن آنها و کسب درآمد از آنها به امامان و مؤذنان حقوق می‌دهند.
۲. تعمیر مساجد: از اجاره موقوفات، هزینه‌های تعمیر مساجد تأمین می‌شود.
٣. وقف عام بر مساجد: در این نوع وقف، هدف خاصی مشخص نمی‌شود و می‌توان از درآمدهای وقفی در قسمت‌های مختلف مسجد که نیاز به هزینه دارد استفاده کرد.
۴. مدرسه حفظ قرآن: در این نوع از وقف، نیت استفاده از درآمدها برای ایجاد مدارس قرآن در مساجد است.
۵. وقف برای تعمیر مسکن امام و مؤذنان مساجد
۶. وقف برای تأمین تجهیزات مسجد از قبیل فرش، چراغ و...
۷. وقف برای تهیه افطار روزه‌داران
وقف در بخش‌های دیگر
وقف در کویت تنها در بخش مسجد خلاصه نمی‌شود و در بخش‌های دیگر نیز وجود دارد.۱. اطعام: هدف از این نوع وقف تهیه مواد غذایی ضروری در روستاها و توزیع آنها بین مردم به صورت عمومی و خصوصی در ایام خاص از جمله مراسم، جشن‌ها و اعیاد است.
۲. وقف خوراک: این نوع وقف مترادف وقف اطعام است و در این نوع وقف به اطعام فقرا و نیازمندان در داخل و خارج کشور و همچنین پناهندگان و مهاجرین پرداخته می‌شود.
٣. وقف حیوانات قربانی: در این نوع وقف به توزیع گوشت‌های قربانی بین نیازمندان داخل و خارج کویت در اعیاد مبارک پرداخته می‌شود.
برای این ۳ نوع وقف اطعام، خوراک و قربانی، اداره وقف حالیه هر ساله قسمتی از مبالغ وقفی را به بیت‌الزکات می‌دهد تا این مواد غذایی را در بخش‌های مختلف توزیع کند.
۴. وقف اعمال نیک: در این نوع وقف به ارائه کمک‌هایی به نیازمندان و فقرا پرداخته می‌شود. همچنین از مراکز و تشکل‌های اسلامی مرتبط با این نوع کمک‌ها حمایت می‌شود.
۵. وقف خیریه: در این نوع وقف به ساخت مساجد و مراکز درمانی پرداخته می‌شود.
۶. وقف بر فقرا و مساکین که به کمک‌هایی با تمرکز بر این گروه‌ها پرداخته می‌شود.
۷. وقف بر دانشجویان علوم: در این نوع وقف به تهیه و توزیع کتب، مجله‌ها، نشریه‌ها و... و توزیع آنها در کشورهای اسلامی و همچنین اعزام دانشجو به دیگر کشورها برای مطالعه و آموزش علوم پزشکی و دیگر علوم است.
۸. وقف توزیع آب: این نوع وقف شامل رساندن و انتقال آب به مساجد و مکان‌های عمومی و همچنین حفر چاه‌هایی در کشورهای اسلامی فقیر و محروم است.
۹. وقف بر قرآن کریم: این نوع وقف شامل آموزش قرآن، چاپ و نشر و توزیع آن می باشد.
۱۰. وقف بر تعمیر: این نوع وقف برای تعمیر و احیای موقوفات در حال تخریب می‌باشد.
۱۱. وقف بر مردگان: در این نوع وقف به انجام اعمالی برای رسیدن خیر و منفعت و رحمت آن بر مردگان پرداخته می‌شود.
۱۲. وقف بر امور خاص مردگان از جمله غسل، تدفین و...
وقف جعفری در کویت
تاریخچه شکل‌گیری اوقاف جعفری در کویت
کویت نیز همچون دیگر دولت‌های اسلامی از دیرباز وقف را می‌شناسد و مسلمانان را به آن تشویق می‌کند و آن را جزء موضوعات احوال شخصی به شمار می‌آورد. پیش از این، زمانی که هنوز قانون‌گذاری در دولت وجود نداشت، امور اوقاف بر اساس قواعد مذهب مالکی، به عنوان مذهب رسمی حکومت اداره می‌شد و در مذهب شیعه امامیه نیز قوانین مذهب جعفری بر آن حاکم بود. از این رو در هر دو مذهب وقف‌نامه‌ها به دست علمای دینی نوشته می‌شد.روند اداره اوقاف به همین صورت ادامه داشت تا اینکه حاکم کویت در ۱۹۵۱م فرمانی مبنی بر اجرای احکام شرعی ویژه وقف صادر کرد. این فرمان به قانونی تبدیل گشت که از آن زمان تاکنون امور اوقاف بر اساس آن اداره می‌شود.
پایه‌گذاری وقف براساس مذهب مالکی و بروز مشکلات
از آنجا که قانون اوقاف کویت بر پایه مذهب مالکی وضع شده و در آن، میان اوقاف سنی و جعفری و اوقاف دیگر مذاهب تفاوتی قائل نشده بود، تعداد زیادی از اوقاف جعفری سالیان زیادی تحت نظارت وزارت درآمد و این به یکی از دو عامل زیر باز می‌گشت:۱. نبود ناظرانی برای اوقاف
۲. وجود نزاع قضایی درباره وقف که باعث می‌شد وزارت بر داخل کردن آن تحت نظارت خود پافشاری کند.
بدین ترتیب وزارت اوقاف و امور اسلامی، رسیدگی به اوقاف جعفری را بر دوش گرفت و درآمدهای آن را براساس آنچه واقفین در وقف‌نامه‌ها قید کرده بودند صرف می‌کرد و چنانچه جزییات چگونگی صرف درآمد در وقف‌نامه نوشته نشده بود، به صلاحدید خود به مصرف می‌رساند و طبیعتا در همه این امور براساس مذهب مالکی عمل می کرد.
پس از آن به موجب قانون ۲۵۷ مصوب سال ۱۹۹۳، دبیرخانه اوقاف تأسیس شد. این نهاد مؤسسه‌ای دولتی و وابسته به وزارت اوقاف بود که صلاحیت‌های تعیین‌شده برای وزارت اوقاف در حیطه وقف را عهده‌دار می‌شد. بدین ترتیب دبیرخانه اوقاف جای وزارت اوقاف را گرفت و همه امور مربوط به اوقاف شامل مدیریت اموال، سرمایه‌گذاری آنها و صرف درآمدها و به تبع، اوقاف جعفری، در انحصار آن درآمد.
از آنجا که مسأله وقف با اختلاف مذاهب و آرای فقهی ارتباط تنگاتنگی دارد و جزء موضوعات احوال شخصی محسوب می‌شود، درخواست‌ها مبنی بر واگذارکردن امور وقف به اهل آن بالا گرفت و پیشنهادهای متعددی ارائه شد که مهم‌ترین آنها تأسیس دبیرخانه اوقاف جعفری بود.
مطالبات در خصوص اوقاف جعفری با پیشنهاد برنامه‌ای برای اداره و سرمایه‌گذاری و صرف درآمدهای آن به طوری که غرض واقفان را بر اساس مذهب‌شان و تحت نظارت افراد متخصص و آگاه به قواعد فقهی مذهب جعفری تحقق بخشد، ادامه یافت.
درستی و حقانیت این مطالبات از سوی حکومت مورد تأیید واقع شد و موضوع از چندین جهت مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و پس از مراحل مختلف، نتیجه این شد که اوقاف جعفری تحت نظارت و مدیریت متخصصان مذهبی قرار گرفت و اداره وقف جعفری تحت دبیرخانه کل اوقاف وابسته به وزارت اوقاف تأسیس شد.
مصارف وقف جعفری
۱. برای مساجد۲. برای قرآن کریم
٣. برای حسینیه‌ها
۴. برای امور خیرخواهانه عمومی (قربانی، خانواده‌های نیازمند، افطار، فقرا، ایتام، درمان و ...)
وقف رحمت
این نوع وقف مربوط به فقرا و نیازمندان است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. وقف توزیع آب
۲. وقف افطار روزه‌داران
۳. وقف گوشت قربانی
۴. وقف حمایت از ایتام
وقف زندگی
وقف زندگی شامل موارد زیر می‌شود:
۱. وقف برای درمان بیماران و ساخت بیمارستان و تجهیزات درمانی
۲. وقف برای معلولان و گروه‌های خاص
٣. وقف برای طلاب علوم اسلامی و مدارس مستضعفان
وقف خیرات
این نوع وقف شامل ۳ دسته می‌شود:
۱. وقف خیریه عمومی (در راستای کمک‌های جامعه و با توجه به اقتضای زمان)
۲. وقف برای اصلاح روابط اجتماعی (مشاوره و کاهش تنش‌های اجتماعی، ازدواج و طلاق و...)
٣. وقف برای چاپ و انتشار کتب سودمند (کتبی که به پیشرفت و ارتقای جامعه و بهبود انسانیت کمک کند.
جمع‌بندی:
آنچه در این مقاله در گذر از مباحث نظری به تجربه‌های عینی بیان شد، نشان می‌دهد که وقف، نهادی چندلایه و پویاست که در عین ریشه‌داشتن در فقه اسلامی، ظرفیت بالایی برای پاسخگویی به نیازهای متغیر جوامع دارد. یافته‌های مقاله را می‌توان در چند محور اساسی خلاصه کرد:۱. ماهیت وقف و تمایز آن از اهدا
وقف «حبس عین و جریان منفعت» است؛ مالی که اصل آن برای همیشه نگهداری می‌شود و تنها سود و منفعت آن در مسیر خیر هزینه می‌گردد. همین ویژگی دوام، نقطه تمایز بنیادین وقف از اهداست که معمولاً مالی تمام‌شدنی و یک‌باره است؛ از این رو وقف را می‌توان برترین و ماندگارترین شکل اهدا به شمار آورد.۲. تنوع ساختاری وقف
مقاله نشان داد که نهاد وقف برای انطباق با خواست واقفان انعطاف شگفت‌انگیزی دارد؛ از وقف خاص برای خانواده و خویشان تا وقف عام برای عموم جامعه و وقف مشترک که ترکیبی از این دو است.افزون بر این، وقف محدود به زمان، پس از پایان مدت به واقف یا ورثه او بازمی‌گردد و وقف ترتیبی، امکان اولویت‌بندی ذی‌نفعان را در طول زمان فراهم می‌کند؛ ظرفیت‌هایی که وقف را به ابزاری دقیق و شخصی‌سازی‌شده برای نیات خیرخواهانه تبدیل می‌کند.
۳. انضباط شرعی و مالی؛ ضمانت بقای وقف
سلامت یک وقف در گرو دو دسته ضابطه است: ضوابط شرعی که آن را از آفت ربا، مال حرام، رشوه، فریب، احتکار و خیانت پیراسته می‌دارد، و ضوابط فنی و مدیریتی که سرمایه‌گذاری را از ریسک‌های پرخطر دور کرده و بر سودآوری مستمر و دسترسی به موقع به بازده‌ها استوار می‌سازد.همچنین شروط ده‌گانه‌ای که اعمال آنها بر وقف روا نیست - مانند تبدیل، تغییر، افزایش، کاهش یا بازگرداندن مال - در حقیقت حراست از اصل «دوام» و ممانعت از انحراف موقوفه از مسیر تعیین‌شده است.
در کنار اینها، شروط صحت وقف (اهلیت واقف، مالکیت کامل و مشروع موقوفه، نبود شبهه پس از مرگ واقف) و نیز نکات فقهی همچون صحت وقف غیرمسلمان یا وقف بدهکار و بطلان شرط مخالف، نشان‌دهنده دقت و در عین حال وسعت نظر فقه اسلامی در این باب است.
۴. گستره بی‌نهایت نیات وقفی
مرور نیات گوناگون وقف در این مقاله، از وقف مسجد و حقوق امام و مؤذن و تعمیر و تجهیز آن گرفته تا وقف قرآن، اطعام فقرا و پناهندگان، قربانی، آب‌رسانی، حمایت از دانشجویان، تعمیر موقوفات و حتی خدمت به درگذشتگان، گواه آن است که وقف می‌تواند همه ابعاد مادی و معنوی زندگی انسان را پوشش دهد و هر نیاز مشروعی را به جریان دائمی خیر تبدیل کند.۵. درس تجربه کویت؛ مدیریت نهادی و احترام به نیّت واقف
سیر تحول اوقاف در کویت - از مدیریت سنتی بر پایه مذهب مالکی و جعفری تا فرمان ۱۹۵۱، تأسیس دبیرخانه اوقاف به موجب قانون ۲۵۷ مصوب ۱۹۹۳ و سرانجام ایجاد اداره مستقل وقف جعفری - الگویی ارزشمند از نهادینه‌سازی وقف ارائه می‌دهد. مهم‌ترین پیام این تجربه آن است که تداوم و بالندگی اوقاف، در گرو سپردن امور به متخصصان آگاه به فقه و مذهب واقف، و وفاداری کامل به اراده واقف در صرف درآمدها است.برنامه‌های نوین «وقف رحمت»، «وقف زندگی» و «وقف خیرات» نیز نشان می‌دهد که نهاد وقف امروز با زبان نیازهای روز سخن می‌گوید و از آب و افطار و درمان تا اصلاح روابط اجتماعی و نشر کتاب‌های سودمند را در قالب طرح‌های منسجم دنبال می‌کند.
نتیجه نهایی:
وقف، حلقه اتصال «نیت پاک فرد» به «نیاز ماندگار جامعه» است. هر اندازه این نهاد با دقت فقهی، مدیریت حرفه‌ای و اخلاق امانتداری همراه شود، پاداش واقف بیشتر و اثر اجتماعی آن ماندگارتر خواهد بود.تجربه‌ای که در این مقاله مرور شد، برای همه جوامع اسلامی این آموزه را در بر دارد که می‌توان با به‌روزرسانی سازوکارهای سرمایه‌گذاری موقوفات، احترام به تنوع مذهبی و پاسخگویی به نیازهای زمان، از این میراث گران‌قدر، سرمایه‌ای پایان‌ناپذیر برای رفاه، سلامت، دانش و معنویت جامعه ساخت.
منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور کویت، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، ۱396ش.
تنظیم و تکمیل: تحریریه راسخون
.jpg "دختران شعیب؛ آداب حیا در معاشرت با نامحرم از نگاه قرآن")
.jpg "چرا فاصله قیمت کارخانه و بازار خودرو دوباره افزایش یافته است؟")
