گیوه؛ کفشی از جنس کوه و زندگی
اگر بخواهیم نمادی از صنایع دستی کرمانشاه را نام ببریم که هم کاربردی باشد و هم هویتی، بی‌شک «گیوه» در صدر قرار می‌گیرد. گیوه، کفشی دست‌باف است که با نخ‌های پنبه‌ای یا ابریشمی بافته می‌شود و کف آن با چرم یا نوارهای پارچه‌ای محکم دوخته می‌شود. این کفش سبک، خنک و انعطاف‌پذیر، قرن‌ها همراه مردمان کوهستان بوده است و در گذر زمان، از کفشی روزمره برای کار و کوهپیمایی به یک محصول فرهنگی و هنری تبدیل شده است.شهرت گیوه‌بافی کرمانشاه بیش از همه با نام «نودشه» گره خورده است. نودشه، منطقه‌ای در شهرستان پاوه، به عنوان قطب اصلی تولید گیوه در استان شناخته می‌شود. در کارگاه‌های کوچک این منطقه، هنوز هم صدای دار قالی‌های گیوه‌بافی به گوش می‌رسد و دستان بافندگان، نخ‌ها را در هم می‌تنند تا کفشی پا به دنیا بیاید که هم راحتی را به ارمغان می‌آورد و هم اصالت را. گیوه‌بافی در نودشه نه فقط یک شغل، بلکه یک میراث خانوادگی است که نسل به نسل منتقل می‌شود.
از میان انواع گیوه، «گیوه ملکی» با نوک تیز و کمی برگشته و کف محکم و ضدآب، شهرتی فراتر از مرزهای استان دارد. «گیوه کرمانشاهی» نیز با رویه‌ای از ریسمان و بندی که دور پا محکم می‌شود، از کیفیت بالایی برخوردار است. نوعی دیگر از گیوه به نام «گیوه اورامی» در مناطق اورامانات بافته می‌شود که رویه آن با نخ‌های رنگی تزئین می‌شود. امروزه گیوه‌هایی با رنگ‌ها و طرح‌های متنوع نیز بافته می‌شود که به عنوان دمپایی خانگی یا کفش تابستانی، هم در بازارهای داخلی و هم در صادرات جایگاه خوبی یافته‌اند. گیوه به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود مانند سبکی، قابلیت تهویه هوا و عدم تعریق پا، همچنان مورد توجه علاقه‌مندان به پوشاک سنتی و طبیعی است.
گلیم هرسین؛ قالیچه‌ای که با نقش و رنگ سخن می‌گوید
گلیم هرسین، یکی دیگر از افتخارات صنایع دستی کرمانشاه است که نام شهر هرسین را بر زبان‌ها انداخته است. هرسین، شهری در شرق کرمانشاه، به عنوان «شهر ملی گلیم» شناخته می‌شود و گلیم آن، نشان جغرافیایی ملی دریافت کرده است. این شهرت، حاصل قرن‌ها تجربه و مهارت بافندگان این منطقه است که هنر خود را از مادران و مادربزرگ‌ها آموخته‌اند.گلیم هرسین با پشم دستریس بافته می‌شود و رنگ‌های آن غالباً گیاهی و طبیعی هستند؛ رنگ‌هایی که از روناس، پوست گردو، برگ مو، اسپرک و دیگر مواد طبیعی به دست می‌آیند. استفاده از رنگ‌های گیاهی، نه تنها به گلیم هرسین زیبایی و عمق خاصی می‌بخشد، بلکه باعث می‌شود رنگ‌ها در گذر زمان ماندگارتر باشند و با محیط زیست سازگارتر عمل کنند.
نقش‌های گلیم هرسین، هندسی و ذهنی‌باف هستند؛ نقش‌هایی که از دل طبیعت، باورها و زندگی روزمره مردم این منطقه سرچشمه گرفته‌اند. نقوشی چون «ماهی درهم»، «گل‌میرزا»، «چهارفصل»، «درختی»، «کله‌قوچی» و «انگشتی» از جمله طرح‌های شناخته‌شده این هنر هستند. هر نقش، نمادی از یک باور، یک آرزو یا یک عنصر طبیعی است؛ مثلاً نقش ماهی نماد برکت و فراوانی، و نقش درخت نماد زندگی و باروری است.
گلیم هرسین نه تنها زیراندازی زیبا و بادوام است، بلکه به دلیل ضخامت مناسب و عایق بودن، برای مناطق سردسیری مانند کرمانشاه بسیار مناسب است. امروزه بافندگان هرسینی با بهره‌گیری از طرح‌های نو و رنگ‌بندی‌های متناسب با سلیقه روز، گلیم‌هایی می‌بافند که هم اصالت خود را حفظ کرده‌اند و هم در خانه‌های مدرن جای می‌گیرند. گلیم هرسین علاوه بر کاربرد به عنوان زیرانداز، در تولید کیف، کوسن، رومیزی و تابلوهای تزئینی نیز استفاده می‌شود و به عنوان یک محصول فرهنگی، در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی حضور دارد.
موج‌بافی؛ هنری از دل آب و آفتاب
موج‌بافی یکی دیگر از صنایع دستی منحصر به فرد کرمانشاه است که کمتر شناخته شده اما بسیار ارزشمند است. «موج» نوعی پارچه دست‌باف است که از پنبه یا ابریشم تولید می‌شود و برای دوخت لباس‌های محلی، رومیزی، سجاده، کیسه‌های تزئینی و حتی کیف به کار می‌رود. موج‌بافی در کرمانشاه پیشینه‌ای طولانی دارد و به عنوان یکی از هنرهای بومی این استان، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور نیز ثبت شده است.مرکز اصلی موج‌بافی در کرمانشاه، روستاهای اطراف شهرستان صحنه و منطقه «میان‌راهان» است. موج‌بافی با دستگاه‌های ساده چوبی انجام می‌شود و بافنده با مهارت تمام، نخ‌ها را در هم می‌تند تا پارچه‌ای با طرح‌های راه‌راه یا چهارخانه به دست آید. موج کرمانشاه به دلیل استحکام و زیبایی، در بازارهای داخلی طرفداران زیادی دارد و اخیراً به عنوان یکی از صنایع دستی شاخص استان در نمایشگاه‌های بین‌المللی نیز معرفی شده است. پارچه موج کرمانشاه به دلیل تنوع رنگ و طرح، برای دوخت لباس‌های محلی کردی و لری نیز بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد و بخشی از هویت پوشاک این منطقه را تشکیل می‌دهد.
سفال و سرامیک؛ خاکی که به هنر تبدیل می‌شود
کرمانشاه از دیرباز در زمینه سفالگری و سرامیک‌سازی پیشینه‌ای درخشان داشته است. کشفیات باستان‌شناسی در تپه‌های باستانی مانند «تپه سراب»، «تپه گنج‌دره» و «تپه سی‌آب» نشان می‌دهد که سفالگری در این منطقه به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. سفال‌های کشف‌شده در این محوطه‌ها، از نظر نقش، لعاب و فرم، شباهت‌های زیادی به سفال‌های مناطق همجوار مانند لرستان و کردستان دارند و نشان‌دهنده تبادلات فرهنگی گسترده در این منطقه هستند.امروزه نیز کارگاه‌های سفالگری در کرمانشاه و شهرستان‌های اطراف فعال هستند و هنرمندان سفالگر با الهام از نقوش باستانی، آثاری خلق می‌کنند که هم اصالت تاریخی دارند و هم کاربرد مدرن. ظروف سفالی لعاب‌دار، پیاله‌های تزئینی، مجسمه‌های کوچک، کاشی‌های نقاشی‌شده و آویزهای تزئینی از جمله تولیدات این کارگاه‌ها هستند. بسیاری از این آثار با نقوشی از جمله نقش شیر، اسب، پرنده، درخت و طرح‌های هندسی تزئین می‌شوند که ریشه در فرهنگ و هنر بومی منطقه دارند. سفالگری در کرمانشاه نه تنها یک هنر، بلکه یک صنعت خانگی است که بسیاری از خانواده‌های روستایی از آن امرار معاش می‌کنند.
چرم و محصولات چرمی؛ هنری که با پوست و دست شکل می‌گیرد
چرم‌دوزی و تولید محصولات چرمی نیز از صنایع دستی مهم کرمانشاه است. کرمانشاه به دلیل دسترسی به دام‌های فراوان و پوست باکیفیت، از دیرباز مرکز تولید چرم و محصولات چرمی بوده است. کیف، کفش، کمربند، جلد قرآن و کتاب، و انواع محصولات تزئینی چرمی در کارگاه‌های چرم‌دوزی این استان تولید می‌شود. چرم کرمانشاه به دلیل دباغی سنتی و استفاده از مواد طبیعی، از کیفیت بالایی برخوردار است و در بازارهای داخلی و خارجی شناخته شده است.چرم‌دوزان کرمانشاهی با تکنیک‌های سنتی مانند «سوزن‌دوزی» و «گلدوزی روی چرم»، آثاری می‌آفرینند که هم زیبایی دارند و هم دوام. بسیاری از این محصولات با نقوش اصیل کردی و لری تزئین می‌شوند و به عنوان سوغاتی، بسیار مورد استقبال گردشگران قرار می‌گیرند. کیف‌های دست‌دوز چرمی، کمربندهای نقش‌دار و جلدهای قرآن با تزئینات چرمی، از جمله محبوب‌ترین محصولات چرمی کرمانشاه هستند. در سال‌های اخیر، توجه به طراحی مدرن در کنار اصالت سنتی، موجب شده است که محصولات چرمی کرمانشاه در بازارهای جهانی نیز جایگاه مناسبی پیدا کنند.
صنایع دستی چوبی و معرق؛ نقش‌های ظریف بر تارک چوب
هنرهای مرتبط با چوب نیز در کرمانشاه جایگاه ویژه‌ای دارند. معرق‌کاری، منبت‌کاری و مشبک‌کاری از جمله این هنرها هستند که در کارگاه‌های استان انجام می‌شوند. هنرمندان کرمانشاهی با استفاده از چوب‌های گردو، توت، عناب و چوب‌های جنگلی منطقه، آثاری چون جعبه‌های تزئینی، تابلوهای معرق، رحل قرآن، مبلمان هنری و آلات موسیقی می‌سازند.معرق‌کاری کرمانشاه به دلیل ظرافت و تنوع رنگ چوب‌های به کار رفته، شهرتی کشوری دارد. تابلوهای معرق با طرح‌هایی از مناظر طبیعی، نقوش اسلیمی و آیات قرآنی، از جمله سوغاتی‌های ارزشمند این استان به شمار می‌روند. منبت‌کاری نیز در تولید مبلمان و درهای چوبی سنتی کاربرد دارد و هنرمندان این عرصه با خلق نقش‌های برجسته، به چوب روحی تازه می‌بخشند. در کنار اینها، ساخت سازهای سنتی مانند تار، سه‌تار، تنبور و دف نیز در کرمانشاه رونق دارد و به دلیل کیفیت صوتی بالا، مورد توجه نوازندگان قرار می‌گیرد.
عسل، روغن و خوراکی‌های سوغاتی؛ طعمی از دل طبیعت
کرمانشاه علاوه بر صنایع دستی، در زمینه سوغات خوراکی نیز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. عسل کوهستانی کرمانشاه، به ویژه عسل مناطق اورامانات و پاوه، به دلیل کیفیت بالا و طعم منحصر به فردش شناخته شده است. این عسل از شهد گل‌های وحشی کوهستانی تولید می‌شود و دارای خواص درمانی متعددی است. روغن حیوانی کرمانشاهی نیز از دیرباز در سفره‌های ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته و به عنوان سوغاتی، طرفداران خاص خود را دارد. روغن حیوانی کرمانشاه به دلیل طعم اصیل و کیفیت بالا، در بازارهای داخلی و حتی صادرات، جایگاه ممتازی دارد.«کاک» یا «کلوچه کرمانشاهی» یکی دیگر از سوغات خوشمزه این استان است. این شیرینی سنتی که با خرما، گردو و ادویه‌های مخصوص تهیه می‌شود، در شهرهای مختلف استان به شکل‌های گوناگون پخته می‌شود. «نان برنجی»، «شیرینی چای»، «حلوای کرمانشاهی» و «بژی» نیز از دیگر خوراکی‌های سوغاتی این خطه هستند. بژی، نوعی شیرینی سنتی کرمانشاهی است که با آرد، شکر، روغن و تخم‌مرغ تهیه می‌شود و در مراسم و مناسبت‌های مختلف، به ویژه نوروز، جایگاه ویژه‌ای دارد.
در کنار اینها، «ترخینه» و «کشک» کرمانشاهی نیز از فرآورده‌های لبنی سنتی این استان هستند که در بسیاری از خانه‌ها به عنوان چاشنی و طعم‌دهنده استفاده می‌شوند. ترخینه نوعی آش سنتی است که با کشک، سبزیجات و حبوبات تهیه می‌شود و به عنوان یک سوغات غذایی، در بسته‌بندی‌های ویژه عرضه می‌شود. «آبگوشت کرمانشاهی»، «دنده کباب» و «خورش خلال» نیز از جمله غذاهای معروف این استان هستند که هرچند قابل حمل به عنوان سوغات نیستند، اما بخشی از تجربه سفر به کرمانشاه را تشکیل می‌دهند.
چرا صنایع دستی کرمانشاه؟
صنایع دستی کرمانشاه تنها یک کالا نیستند؛ آنها حامل فرهنگ، تاریخ و هویت مردمانی هستند که قرن‌ها در دامنه‌های زاگرس زیسته‌اند. هر گیوه‌ای که بافته می‌شود، هر گلیمی که روی دار می‌رود و هر ظرف سفالی که شکل می‌گیرد، بخشی از یک میراث زنده است. حمایت از این صنایع دستی، حمایت از اشتغال پایدار، حفظ هنرهای بومی و انتقال آنها به نسل‌های آینده است.امروزه بسیاری از این هنرها با چالش‌هایی مانند کمبود مواد اولیه، نبود بازارهای فروش مناسب و رقابت با محصولات ماشینی روبه‌رو هستند. اما هنرمندان کرمانشاهی با عشق و پشتکار، چراغ این هنرها را روشن نگه داشته‌اند. گردشگرانی که به کرمانشاه سفر می‌کنند، می‌توانند با خرید این محصولات، هم سوغاتی‌ای اصیل و ماندگار به خانه ببرند و هم در حفظ این میراث گران‌بها سهیم شوند. همچنین، برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی صنایع دستی، ایجاد بازارچه‌های دائمی و حمایت از برندسازی محصولات، می‌تواند به رونق بیشتر این هنرها کمک کند.
