0
ویژه نامه ها

پیوند خرد و اسطوره در روابط علی و معلولی

تک تک داستان ها، اجزا و اپیزودهای شاهنامه و همچنین مجموعه ی آن به مثابه کلی واحد، نظام مند، به هم پیوسته و سازمان یافته است، و از سلسله ی روابط و عوامل علی و معلولی پیروی می کند. معمولاً آنچه در شاهنامه روی می دهد
پیوند خرد و اسطوره در روابط علی و معلولی
 پیوند خرد و اسطوره در روابط علی و معلولی

 

نویسندگان: سیدکاظم موسوی، اشرف خسروی




 

تک تک داستان ها، اجزا و اپیزودهای شاهنامه و همچنین مجموعه ی آن به مثابه کلی واحد، نظام مند، به هم پیوسته و سازمان یافته است، و از سلسله ی روابط و عوامل علی و معلولی پیروی می کند. معمولاً آنچه در شاهنامه روی می دهد ناگهانی، سرزده و بی دلیل نیست، و نتیجه ی عوامل و اسباب فراهم شده ی قبلی می باشد و نوعی تدریج و تدریج منطقی در آن دیده می شود. « رشته ی علیت در اپیزودهای شاهنامه نسبت به دیگر داستان های سنتی اعم از منظوم و منثور استوارتر است. بدین معنی که در داستان های شاهنامه کمتر به عمل یا حادثه ای برمی خوریم که زمینه های علی و انگیزه های آن به اندازه ی کافی پرورش نیافته باشد... سیر رویدادهای داستان به سمت اوج بسیار آرام و منطقی است... حوادث و اعمال تدریجی سخت سنجیده دارند» ( حمیدیان، 1372: 40 و 42).
دقت در ماهیت اسباب و علل موجود در شاهنامه نشان می دهد که فردوسی خود را به علل و عوامل طبیعی، تجربی، منطقی و مادی محدود نمی کند، و یک سلسله عوامل و اسباب فراواقعی، ماورای طبیعی و غیرمادی که در اسطوره ها ریشه دارند، در نظام علّی و معلولی شاهنامه دیده می شود.
فردوسی سعی کرده است این دو دسته اسباب و عوامل را به گونه ای با هم سازگار و هماهنگ نماید تا همدیگر را انکار و نفی نکنند، بلکه با هم هماهنگ و همسو باشند.
در داستان هوشنگ علل و عوامل مادی و طبیعی در کنار عوامل و علل اسطوره ای موجب کشف آتش می شوند. از یک سو برخورد دو سنگ و در نتیجه برافروخته شدن آتش فرایندی علمی، تجربی و منطقی است، و از سوی دیگر عوامل اسطوره ای چون هوشنگ، کوه مقدس اسطوره ای و نبرد با مار اهریمنی در کشف آتش مؤثر و زمینه سازند و موجب می شوند آن را فروغی ایزدی بدانند که به حکم خرد باید آن را پرستید:
بگفتا فروغی ست این ایزدی
پرستید باید اگر بخردی
(1، 34)
نمونه ی دیگر خط آموزی و نوشتن است که نتیجه ی آمیختن علل منطقی و اسطوره ای است. تدبیر تهمورث و دیوان پس از اسارت آنان به این نتیجه ی خردمندانه می انجامد.
در هفت خوان پهلوانان، تلاش، کوشش و اراده ی پهلوانان در کنار عوامل و اسباب اسطوره ای موجب پیروزی می شود که برای مثال در خوان دوم رستم دیده می شود. میش نیکوسرینی که بر سر راه رستم قرار می گیرد عامل و علتی اسطوره ای است که او را یاری می کند. همین علت اسطوره ای می تواند علمی و منطقی باشد. زیرا هر انسان هوشیار و زیرکی که در بیابان به بی آبی و تشنگی گرفتار می آید، با دیدن حیوانی از وجود آب در آن حوالی آگاه می شود و به تعقیب آن حیوان می پردازد.
خشکی و خشکسالی، سرما و گرما، باد و برف، زلزله و سیل و... در نبردها و جنگ ها از یک سو منشد و علتی اهریمنی و اسطوره ای دارند و نتیجه ی پلیدی و بدخواهی دیوان پنداشته می شوند، و از سوی دیگر علل و عواملی طبیعی و مادی هستند که می توانند ارتشی نیرومند را زمینگیر کنند و نمونه های آن در تاریخ دیده شده است. ببر بیان رستم و رویین تنی اسفندیار که علت و سبب فراطبیعی و اسطوره ای دارند، در تحلیل سلسله ی عوامل مادی و منطقی در دورانی ریشه دارند که انسان از پوست حیوانات برای خود تن پوش تهیه می کرده و در دوره های بعدی پس از کشف فلز پوششی زره دار و آسیب ناپذیر برای خود می ساخته است.

نجات یافتن داراب در زیر طاقی که در آستانه ی ویرانی است، معلول عقل و منطق و هوشیاری رشنواد و هم نتیجه ی سروش آسمانی و خردمندی طاق آزرده است. از این نمونه ها در شاهنامه فراوان دیده می شود.

تلاش فردوسی بر این است که به روابط علّی و معلولی پایبند باشد. ولی از آن جا که ماهیت اسطوره و حماسه ایجاب می کند، سلسله ی علل و عوامل موجود در شاهنامه گاهی شگفت و غیرعقلانی و خردناپسند به نظر می رسند که بخش عمده ای از این شگفتی ها در اسطوره ریشه دارد و نیازمند تأویل است، و بخش دیگری از آن به حماسه و ویژگی مبالغه آلود آن مربوط می شود.
منبع مقاله :
موسوی، سیدکاظم؛ خسروی، اشرف؛ (1389)، پیوند خرد و اسطوره در شاهنامه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول



 

 

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
اجرای سومین آزمایش مهم انتقال اطلاعات به روش کوانتومی در محل برج میلاد
اجرای سومین آزمایش مهم انتقال اطلاعات به روش کوانتومی در محل برج میلاد

اجرای سومین آزمایش مهم انتقال اطلاعات به روش کوانتومی در محل برج میلاد

لیست کابینه احتمالی جو بایدن
لیست کابینه احتمالی جو بایدن

لیست کابینه احتمالی جو بایدن

دقت های حضرت ام البنین در تربیت فرزند
دقت های حضرت ام البنین در تربیت فرزند

دقت های حضرت ام البنین در تربیت فرزند

حکمت | چرا رفیقت نارو میزنه؟! / استاد رنجبر
حکمت | چرا رفیقت نارو میزنه؟! / استاد رنجبر

حکمت | چرا رفیقت نارو میزنه؟! / استاد رنجبر

خلاصه بازی آلومینیوم اراک 2 - پرسپولیس تهران 1
خلاصه بازی آلومینیوم اراک 2 - پرسپولیس تهران 1

خلاصه بازی آلومینیوم اراک 2 - پرسپولیس تهران 1

حکمت | زهی خیال باطل! / استاد قاسمیان
حکمت | زهی خیال باطل! / استاد قاسمیان

حکمت | زهی خیال باطل! / استاد قاسمیان

استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال
استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال

استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال

استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال
استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال

استفاده عملی از واقعیت مجازی در فوتبال

دستور تهیه سه نوع سالاد مرغ خاص و خوشمزه
دستور تهیه سه نوع سالاد مرغ خاص و خوشمزه

دستور تهیه سه نوع سالاد مرغ خاص و خوشمزه

طرز تهیه سه نوع سالاد مرغ پرطرفدار
طرز تهیه سه نوع سالاد مرغ پرطرفدار

طرز تهیه سه نوع سالاد مرغ پرطرفدار

گل دوم آلومینیوم به پرسپولیس توسط پاکدل در دقیقه 30
گل دوم آلومینیوم به پرسپولیس توسط پاکدل در دقیقه 30

گل دوم آلومینیوم به پرسپولیس توسط پاکدل در دقیقه 30

گل اول آلومینیوم به پرسپولیس توسط توکلی در دقیقه 20
گل اول آلومینیوم به پرسپولیس توسط توکلی در دقیقه 20

گل اول آلومینیوم به پرسپولیس توسط توکلی در دقیقه 20

قانون تعارض منافع، قانونی که معطل مانده
قانون تعارض منافع، قانونی که معطل مانده

قانون تعارض منافع، قانونی که معطل مانده

گل اول پرسپولیس به آلومینیوم اراک توسط کامیابی نیا در دقیقه 7
گل اول پرسپولیس به آلومینیوم اراک توسط کامیابی نیا در دقیقه 7

گل اول پرسپولیس به آلومینیوم اراک توسط کامیابی نیا در دقیقه 7

دستور تهیه سالاد اندونزی
دستور تهیه سالاد اندونزی

دستور تهیه سالاد اندونزی

موارد استفاده و عوارض متی مازول
موارد استفاده و عوارض متی مازول

موارد استفاده و عوارض متی مازول

موارد استفاده و عوارض فنوباربیتال
موارد استفاده و عوارض فنوباربیتال

موارد استفاده و عوارض فنوباربیتال

اعتماد روحانی به آمریکا به روایت دویچه‌وله!
اعتماد روحانی به آمریکا به روایت دویچه‌وله!

اعتماد روحانی به آمریکا به روایت دویچه‌وله!

ویدیوی جدید از محل درگیری سرباز و نماینده مجلس
ویدیوی جدید از محل درگیری سرباز و نماینده مجلس

ویدیوی جدید از محل درگیری سرباز و نماینده مجلس

اعتراف نماینده دموکرات به بحران بیکاری در آمریکا
اعتراف نماینده دموکرات به بحران بیکاری در آمریکا

اعتراف نماینده دموکرات به بحران بیکاری در آمریکا

مدیر عامل فایزر واکسن نزده !!!
مدیر عامل فایزر واکسن نزده !!!

مدیر عامل فایزر واکسن نزده !!!