0
ویژه نامه ها

همراهی خرد و اسطوره در شناخت و آگاهی

شناخت و آگاهی در شاهنامه دوگونه است. گونه ای از آن حاصل تفکر، اندیشیدن و دانش اندوزی انسان است و با حواس و عقل او ارتباط دارد، و گونه ی دیگر دریافتی باطنی و شناختی شهودی است که اگرچه با عقل و خرد و ابزار آن بی
همراهی خرد و اسطوره در شناخت و آگاهی
 همراهی خرد و اسطوره در شناخت و آگاهی

 

نویسندگان: سیدکاظم موسوی، اشرف خسروی




 

شناخت و آگاهی در شاهنامه دوگونه است. گونه ای از آن حاصل تفکر، اندیشیدن و دانش اندوزی انسان است و با حواس و عقل او ارتباط دارد، و گونه ی دیگر دریافتی باطنی و شناختی شهودی است که اگرچه با عقل و خرد و ابزار آن بی ارتباط نیست، معمولاً از دل های سزاوار برمی خیزد. شناخت اول عقلانی و شناخت دوم اسطوره ای است. نوع دوم شاخت که بسیار وسیع و نامحدود است، به زبان و بیانی نمادین جلوه می نماید و نیازمند تفسیر و تبیین بیشتری است. انواع مذکور شناخت و معرفت در عرفان نیز وجود دارد. از دید عارفان شناخت سه مرحله دارد: سرآگاهی، چشم آگاهی و دل آگاهی. دل آگاهی شناختی است که به یاری دل، که کانون شگفت احساس و آگاهی است به دست می آید و شیوه ای فراسویی دارد. ابزار این شناخت حواس ظاهر نیست، بلکه حواس باطن و چشم و گوش دل است. در روزگار اسطوره ای آدمی همواره از این نوع شناخت بهره می جسته است ( کزازی، 1376: 24-27).
محدودیت و ضعف شناخت نوع اول که موجب ناشناخته ماندن راز بسیاری از شگفتی ها و حقایق جهان و چون و چراهای کنجکاوانه ی او شده، انسان را نیازمند شناخت نوع دوم نموده است. در شاهنامه این نوع شناخت به چند صورت دیده می شود. صورتی از آن کلی است و به درک وجود و هستی مقولات و موضوع هایی مربوط می شود که جزئیات و ماهیت آن ها همچنان ناشناخته و رازناک باقی مانده است و انسان جز بندگی و خستویی در مقابل آن ها چاره ای ندارد، مانند خدا، مرگ و سرای باقی و موضوعاتی از این قبیل. در این موارد نور ایمان که جایگاه آن دل است بنده را به خاموشی فرامی خواند:
دل از نور ایمان گر آگنده ای
تو را خامشی به که تو بنده ای
(2، 170)
بخش دیگر، شناخت، آگاهی و باورهای اسطوره ای انسان درباره ی آفرینش، انسان، ازل و ابد است. مانند نحوه ی آفرینش انسان، آسمان، زمین، خورشید، ماه و مانند آن و به طور کلی جهان بینی اسطوره ای کهن است.
صورت دیگر آن که تحت تأثیر جهان نگری کلی فوق ولی نسبت به آن جزئی تر است و حوادث اسطوره ای در آن حضور فعالتری دارند، مربوط به آگاهی های انسان در حوادث و رویدادهای مختلف و دوراهی ها، لغزش گاه ها و گزینش راه درست زندگی مربوط است. در این موارد بخش مهمی از آگاهی ها حاصل شناخت اسطوره ای است.

شهریاران، پهلوانان، رایزنان، وزیران و زنان خردمند شاهنامه به یاری پیوند انواع آگاهی های فوق توانسته اند خویشکاری خود را انجام دهند و به هدف موردنظر خود برسند. زال خردمند نمونه ی بارز این ادعاست؛ آگاهی های او حاصل پیوند خرد و اسطوره است. نمونه ی دیگر موارد بسیاری از آگاهی های به دست آمده در خواب های اسطوره ای و پیشگویی ها و پیش بینی های موجود در آن هاست. خواب گودرز و آگاه شدن او از کیخسرو، خواب سام و آگاه شدن او از زال، خواب پیران و آگاهی او از تولد کیخسرو خواب سیاوش، افراسیاب، ضحاک و انوشیروان نمونه هایی از آگاهی و شناخت آمیخته از خرد و اسطوره است. در بیداری نیز چنین شناختی وجود دارد. آگاهی زال از کیقباد، رشنواد از داراب، فرانک از خطراتی که فریدون را تهدید کند و راه گریختن از آن ها، آگاهی رستم از زن جادو در هفت خوان و نقش پیکرگردانی اسطوره ای در آن، آگاه شدن او بر وجود چشمه ی آب به دنبال ظاهر شدن میش نیکوسرین و نمونه هایی از این نوع حاصل ترکیب شناخت عقلی و اسطوره ای است. جام جهان بین کیخسرو جلوه ی نمادین و صورت پذیرفته ی این نوع شناخت است. این جام را می توان نماد شناختی دانست که حاصل خرد و اسطوره است.

درک این نکته که هماهنگی و همراهی شگفتی این دو نوع شناخت را وابسته و مکمل هم می کند مهم است. آنان که خردمندترند و از عقل و دانش خود بهتر و بیشتر سود می جویند، دل آگاهی بیشتر و سودمندتری دارند، و دژخردان و بی خردان یا از چنین آگاهی ای محرومند و یا دل آگاهی برای آن ها سودی ندارد بلکه برای آن ها دغدغه ساز و نگران کننده است. ضحاک، افراسیاب و یزدگرد بزه گر نمونه هایی از این نوعند.
این وابستگی و هماهنگی موجب می شود هریک دیگری را کنترل و مهار کند. شناخت عقلی آگاهی برخاسته از دل و احساس را تعدیل می کند، و دل آگاهی و شهود باطنی نیز بر خرد و عقل لگام می زند و قلمرو آن را محدود می کند. این نیز نشانه ای دیگر از اندیشمندی و بلندای روح فردوسی است. « وجود وی هم آراسته به خردی اندک یاب است و هم سرشار از عواطفی سرکش و خیزاب گونه، و از این روی روح او عرصه ی کشاکش شدیدی است میان احساساتی که دل و دامن او را به سوی خود می کشد و خردی که همواره می کوشد تا بر آن لگام بزند» ( حمیدیان، 1372: 75). برخورداری روح او از این آراستگی موجب می شود در شاهنامه ابیاتی دیده شود که خرد را فراوان می ستایند و بر آن ارج می نهند و آن را بهترین داده ی ایزدی می دانند، و در مقابل ابیاتی دیگر وجود دارد که بر آن لگام می زنند و آن را مهار می کنند:
خرد رهنمای و خرد دلگشای
خرد دست گیرد به هر دو سرای
(1، 13)
در مقابل در جای دیگر می گوید:
همه دانش ما به بیچارگی ست
به بیچارگان بربباید گریست
تو خستو شو آن را که هست و یکی ست
روان و خرد را جزین راه نیست
(4، 301)
فردوسی در کنار توصیه های فراوان خود به دانش اندوزی و خودپروری، به مدد معرفت درونی خود جهان را پر از شگفتی هایی می داند که نباید در مورد آن چون و چرا کند. در ابیات زیر او با بیانی استدلالی و ارائه دادن شواهدی عینی یادآور می شود:
جهان پر شگفت ست چون بنگری
ندارد کسی آلت داوری
که جانت شگفت ست و تن هم شگفت
نخست از خود اندازه باید گرفت
(4، 302)
تکرار واژه ی شگفت در این ابیات، بر حیرت و شگفتی انسان و خرد او در نگریستن به جهان تأکید می کند. فردوسی بسیارگویی و تظاهر به شناخت را در این موارد نمی پسندد و تسلیم و خاموشی و اعتراف به نادانی را بر آن ترجیح می دهد همچنان که خود از بسیارگویی در چون و چرای مرگ، آفریدگار، رستاخیز و سرای باقی خودداری و به رازآمیز بودن آن ها اعتراف می کند.
منبع مقاله :
موسوی، سیدکاظم؛ خسروی، اشرف؛ (1389)، پیوند خرد و اسطوره در شاهنامه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول



 

 

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
سخن آوا | فرار از حق / استاد رفیعی
سخن آوا | فرار از حق / استاد رفیعی

سخن آوا | فرار از حق / استاد رفیعی

چگونه توجه به رفاه اجتماعی در افزایش غرور ملی و تحقق هدف جهش تولید تاثیر می گذارد؟
چگونه توجه به رفاه اجتماعی در افزایش غرور ملی و تحقق هدف جهش تولید تاثیر می گذارد؟

چگونه توجه به رفاه اجتماعی در افزایش غرور ملی و تحقق هدف جهش تولید تاثیر می گذارد؟

شرکت های دانش بنیان و نقش تاثیر گذار آنان در بومی سازی پژوهش های علمی، افزایش تولید و ارتقاء غرور ملی
شرکت های دانش بنیان و نقش تاثیر گذار آنان در بومی سازی پژوهش های علمی، افزایش تولید و ارتقاء غرور ملی

شرکت های دانش بنیان و نقش تاثیر گذار آنان در بومی سازی پژوهش های علمی، افزایش تولید و ارتقاء غرور ملی

چگونه داروهای سرطان اهداف خود را پیدا می کنند
چگونه داروهای سرطان اهداف خود را پیدا می کنند

چگونه داروهای سرطان اهداف خود را پیدا می کنند

علت ضعف و درد در بازوی دست چیست و راه های درمان آن کدام است
علت ضعف و درد در بازوی دست چیست و راه های درمان آن کدام است

علت ضعف و درد در بازوی دست چیست و راه های درمان آن کدام است

اظهارات وزیر خارجه پیشنهادی بایدن در رابطه با ایران
اظهارات وزیر خارجه پیشنهادی بایدن در رابطه با ایران

اظهارات وزیر خارجه پیشنهادی بایدن در رابطه با ایران

تلاوت زیبای آیه 82 سوره اسراء/ حامد شاکرنژاد
تلاوت زیبای آیه 82 سوره اسراء/ حامد شاکرنژاد

تلاوت زیبای آیه 82 سوره اسراء/ حامد شاکرنژاد

کارتون شهر موشکی/ این داستان: روز جشن
کارتون شهر موشکی/ این داستان: روز جشن

کارتون شهر موشکی/ این داستان: روز جشن

طنز سیاسی بلبشو/ قسمت سیزدهم: گیج بازی رئیس جمهور منتخب
طنز سیاسی بلبشو/ قسمت سیزدهم: گیج بازی رئیس جمهور منتخب

طنز سیاسی بلبشو/ قسمت سیزدهم: گیج بازی رئیس جمهور منتخب

خباثت صهیونیست‌ها تا به کجا؟!
خباثت صهیونیست‌ها تا به کجا؟!

خباثت صهیونیست‌ها تا به کجا؟!

مهارت ها و گل های لیونل مسی در تمرینات!
مهارت ها و گل های لیونل مسی در تمرینات!

مهارت ها و گل های لیونل مسی در تمرینات!

ویژگی های زمان و دوران جاهلیت/ استاد رفیعی
ویژگی های زمان و دوران جاهلیت/ استاد رفیعی

ویژگی های زمان و دوران جاهلیت/ استاد رفیعی

آشپزی|طرز تهیه کیک برنج گوجه
آشپزی|طرز تهیه کیک برنج گوجه

آشپزی|طرز تهیه کیک برنج گوجه

نظر وزیر سابق روحانی درباره آموزش پرورش دولت نهم
نظر وزیر سابق روحانی درباره آموزش پرورش دولت نهم

نظر وزیر سابق روحانی درباره آموزش پرورش دولت نهم

کیک|طرز تزئین کیک
کیک|طرز تزئین کیک

کیک|طرز تزئین کیک

کارتون سفرهای پردردسر دلاور کوچک/ این داستان: فرشته
کارتون سفرهای پردردسر دلاور کوچک/ این داستان: فرشته

کارتون سفرهای پردردسر دلاور کوچک/ این داستان: فرشته

تلاوت زیبای آیات 102-103 سوره انبیاء/ محمدجواد حسینی
تلاوت زیبای آیات 102-103 سوره انبیاء/ محمدجواد حسینی

تلاوت زیبای آیات 102-103 سوره انبیاء/ محمدجواد حسینی

تلاوت آیه 62 سوره عنکبوت توسط استاد عبدالباسط
تلاوت آیه 62 سوره عنکبوت توسط استاد عبدالباسط

تلاوت آیه 62 سوره عنکبوت توسط استاد عبدالباسط

تلاوت زیبای آیه 15 سوره یوسف/ استاد منشاوی
تلاوت زیبای آیه 15 سوره یوسف/ استاد منشاوی

تلاوت زیبای آیه 15 سوره یوسف/ استاد منشاوی

مادر ازم راضی هستی یا نه/ سیدرضا نریمانی
مادر ازم راضی هستی یا نه/ سیدرضا نریمانی

مادر ازم راضی هستی یا نه/ سیدرضا نریمانی

وقتی خسرو معتضد صادق زیباکلام را در سه کنج گیر می‌اندازد در مناظره تلویزیونی
وقتی خسرو معتضد صادق زیباکلام را در سه کنج گیر می‌اندازد در مناظره تلویزیونی

وقتی خسرو معتضد صادق زیباکلام را در سه کنج گیر می‌اندازد در مناظره تلویزیونی