0
ویژه نامه ها

نويسنده: دکتر شهرام هدايت

در تمامي کتب تفسير از کهنه و نو گفته شده است که « مشيد » از ريشه ي « شاد » به دو معنا است. يکي ارتفاع و دوم گچ. و هم از اين رو « قصر مشيد » را کاخ رفيع و برافراشته و يا کاخ گچين ( ساخته شده از گچ و بنابراين استوار و
نويسنده: دکتر شهرام هدايت
 يک واژه ي قرآني از جنبه ي زبان شناسي

 






 

ريشه واژه ي « شاد » در زبانهاي سامي داراي معاني متعددي است و يا به عبارت بهتر چند واژه به شکل « شاد » وجود دارد.
ولي اصليترين مفهوم ريشه اين واژه، ويران کردن، هلاک کردن، غارت کردن، سرنگون کردن و دريدن است.
« فَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَّشِيدٍ - حج: 45 »
... اما درباره بئر معطله و قصر مشيد:
« بئر معطل » يعني چاه از کار بازمانده. چاه متروکه و بدون استفاده، ولي بر سر « قصر مشيد » سخن بسيار است.
در تمامي کتب تفسير از کهنه و نو گفته شده است که « مشيد » از ريشه ي « شاد » به دو معنا است. يکي ارتفاع و دوم گچ. و هم از اين رو « قصر مشيد » را کاخ رفيع و برافراشته و يا کاخ گچين ( ساخته شده از گچ و بنابراين استوار و محکم، و يا گچکاري و گچبري شده به مفهوم زيبا و آراسته ) معنا کرده اند: [ « المشيد، المرتفع من الابنيه... و قيل المشيد، المجصص و المبني بالشّيد، و الشّيد الجص... - مجمع البيان، ج7 ص 88 ». « و قصر مشيد اي مبني بالشّيد... و الاشادة عبارة عن رفع الصّوت - مفردات راغب ص 279 ». « الشّيد: افراشتن بنا - تفسير مفردات قرآن ص 94 » . « و بسا کوشک مزيّن مطوّل - تفسير نسفي ج 2 ص 483 » . « و قصر مشيد، و چند کوشک بلند برکشيده و نيز گفته اند کوشکهاي گچ کرده - تفسير کمبريج ج1 ص 163 » . « و قصر آراسته - تفسير ابوالفتوح » . « و کوشک استوار رفيع - تفسير ميبدي » . « و کوشکي بلند کرده و کوشکي به گچ کرده - ترجمه ي تفسير طبري » . « و چه بسيار قصرهاي پرشکوه و کاخهاي سر بر آسمان کشيده و به صورت زيبا گچکاري شده... - تفسير نمونه ج 14 ص 125 » . « قصرهاي عالي - ترجمه ي الهي قمشه » و... ]
در آيه سخن از مردمي است که به سبب ستمگر بودنشان به عذاب گرفتار شده، نابود گشته اند. آباديهاي آنها زير و رو شده است، چاههاي آبشان خشکيده، و از کاربازمانده و...
در اين چنين فضايي سخن از کاخ رفيع سر بر آسمان ساينده، و گچکاري شده، سخت از مفهوم آيه دور و با مضامين آن ناهماهنگ است. بنابراين بعضي از اهل تفسير کوششها داشته اند تا به گونه اي « ويرانه ي زير و رو شده » را با « کاخ سر بر آسمان کشيده » آشتي دهند، و کار رفت اين دو عبارت در کنار يکديگر را توجيه نمايند. براي آگاهي از اين نظريات و توجيهات مي توان به کتب تفسير مراجعه کرد.
آنچه در اين زمينه مي توان گفت، اين است که ريشه واژه ي « شاد » در زبانهاي سامي داراي معاني متعددي است، و يا به عبارت بهتر، چند ريشه واژه به شکل « شاد » وجود دارد.
از جمله ي اين معاني متعدد همان دو معنايي است که از سوي مفسران و اهل لغت بدانها اشاره شده است، يعني « ارتفاع » و « گچ يا آهک ». ولي اصليترين مفهوم اين ريشه واژه ي ( شاد ) ويران کردن، هلاک کردن، غارت کردن، سرنگون کردن، و دريدن است. « شد » به معناي تاراج، ويراني و « شاديداه » به معناي غارت از همين ريشه است. و از همين ريشه است « شاد » در خود زبان عربي به معناي « هلاک شد » و « اشاد اشادة » به معناي « هلاک کرد او را » و... که در متون کهن لغت عربي آمده است. ( ن. ک. فرهنگ جامع، ج1، ص 775 )
بنابراين « قصر مشيد » را درست به عکس آنچه گفته شده، بايد « کاخ ويران » ، « کاخ سرنگون » ، « کاخ تاراج گشته » معنا کرد. و اين مفهومي است کاملاً مناسب و هماهنگ با عبارات آيه و فضاي کلي آن. ( چه بسيار [ مردم آباديهايي که نابودشان ساختيم، زيرا که ستمگر بودند. و کومه هايشان را زير و رو کرديم. و چه بسيار چاه هاي خشکيده، و چه بسيار کاخهاي به تاراج رفته يا سرنگون شده. ] چنان که مي بينيد ديگر جايي براي توجيه و توضيح اضافي در آيه بجا نمي ماند.
اما يک نکته ي ديگر، و آن اينکه در کتب تفسير و حديث درباره ي « بئر معطل و قصر مشيد » احاديثي هم از معصوم نقل شده است. گفته شده که بئر معطل دانشمنداني هستند که از دانش آنها بهره گرفته نمي شود. [ مجمع البيان، ذيل آيه. ]
روايتي از موسي بن جعفر ( عَلَيهِ السَّلام ) و روايتي از امام صادق ( عَلَيهِ السَّلام ) نقل شده است که فرموده اند:
البئر المعطله الامام الصامت و القصر المشيد الامام الناطق. [ تفسيرهاي برهان، ج3 ص 30 و تفسير نمونه ج 14 ص 126. و... ]
در تبيين اين روايات مثلاً گفته شده است که: « ... چاه معطل امام خاموش و قصر محکم سربرافراشته امام ناطق است... هنگاميکه امام در مسند حکومت قرار گيرد، همچون قصر رفيع محکمي است که از دور و نزديک ديده ها را بخود جلب مي کند، و پناهگاهي براي همگان است. اما هنگامي که از مسند حکومت دورگردد، و مردم اطراف او را خالي کرده نااهلان به جاي او بنشينند، به چاه آبي مي ماند، که به دست فراموشي سپرده شود. - تفسير نمونه ج14 ص 126 »
که با توجه به مفهوم ارائه شده براي « مشيد » بايد گفت که معنا و مفهوم روايت اين است که امام صامت متروک مي ماند، و کسي از دانش او بهره نمي گيرد. و امام ناطق مورد تهاجم و تجاوز قرار مي گيرد، و خلق در پي نابودي وي برمي آيند. در هر صورت، اين گوينده سر آن ندارد، که « اينست و جز اين نيست بگويد » و سخن خود را کلام آخر پندارد. آنچه گفته شد، تنها طرح پيشنهادي است دست کم مناسب، مستدل و خردپذير همراه با اين اميد که اين سخن از نقد اهل نظر برخوردار گردد. باشد که به مدد اين کوششها اندکي از تاريکيهاي ذهن ما کاسته شود.
منابع :
1- مجمع البيان في تفسير القرآن، الطبرسي، دار احياء التراث العربي، بيروت 1379 هـ
2- معجم مفردات الفاظ القرآن، الراغب الاصفهاني، المکتبه المرتضويه، بي م، 1972 م.
3- تفسير مفردات قرآن، تصحيح عزيزالله جويني، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1359 ش.
4- تفسير نسفي، ابوحفص نجم الدين عمر نسفي، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1353 ش.
5- تفسير قرآن مجيد، نسخه دانشگاه کمبريج، تصحيح جلال متيني، بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1349 ش.
6- ترجمه تفسير طبري، به تصحيح حبيب يغمايي، چاپ دوم، انتشارات توس، تهران، 1356 ش.
7- قرآن کريم با ترجمه نوبت اول از کشف الاسرار ميبدي، ابن سينا، تهران، بي ت.
8- قرآن کريم با ترجمه فارسي از روي تفسير ابوالفتوح رازي، جاويدان، تهران، بي ت.
9- قرآن مجيد، ترجمه الهي قمشه اي، جاويدان، تهران، بي ت.
10- تفسير نمونه، زير نظر ناصر مکارم شيرازي دارالکتب الاسلاميه، قم، 1362 ش.
11- فرهنگ جامع، احمد سياح، کتابفروشي اسلام، تهران، 1343.
12- المنجد و...

منبع مقاله :
ادبستان / شماره هفدهم



 

 

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
از جایگاه مجلس صیانت کنید
از جایگاه مجلس صیانت کنید

از جایگاه مجلس صیانت کنید

دستور پخت عدس پلو با گوشت چرخ کرده
دستور پخت عدس پلو با گوشت چرخ کرده

دستور پخت عدس پلو با گوشت چرخ کرده

دستور پخت عدس پلو با مرغ
دستور پخت عدس پلو با مرغ

دستور پخت عدس پلو با مرغ

دستور پخت پلو لوبیا چشم بلبلی
دستور پخت پلو لوبیا چشم بلبلی

دستور پخت پلو لوبیا چشم بلبلی

دستور پخت رشته پلو با مرغ ریش ریش
دستور پخت رشته پلو با مرغ ریش ریش

دستور پخت رشته پلو با مرغ ریش ریش

فناوری سه بعدی، اسکن سه بعدی، و چاپ سه بعدی در خدمت دیرینه شناسی
فناوری سه بعدی، اسکن سه بعدی، و چاپ سه بعدی در خدمت دیرینه شناسی

فناوری سه بعدی، اسکن سه بعدی، و چاپ سه بعدی در خدمت دیرینه شناسی

دستور پخت رشته پلو با گوشت چرخ کرده
دستور پخت رشته پلو با گوشت چرخ کرده

دستور پخت رشته پلو با گوشت چرخ کرده

دستور پخت رشته پلو مشهدی
دستور پخت رشته پلو مشهدی

دستور پخت رشته پلو مشهدی

از علت تا درمان کک و مک
از علت تا درمان کک و مک

از علت تا درمان کک و مک

المپیک ۲۰۲۰ توکیو| روز نهم: کاروان ورزشی ایران باز هم در کسب مدال ناکام ماند/ ایران در رده چهلم
المپیک ۲۰۲۰ توکیو| روز نهم: کاروان ورزشی ایران باز هم در کسب مدال ناکام ماند/ ایران در رده چهلم

المپیک ۲۰۲۰ توکیو| روز نهم: کاروان ورزشی ایران باز هم در کسب مدال ناکام ماند/ ایران در رده چهلم

دستور پخت رشته پلو با عدس
دستور پخت رشته پلو با عدس

دستور پخت رشته پلو با عدس

آلبینیسم چیست و چگونه درمان میشود؟
آلبینیسم چیست و چگونه درمان میشود؟

آلبینیسم چیست و چگونه درمان میشود؟

دستور پخت رشته پلو خالی
دستور پخت رشته پلو خالی

دستور پخت رشته پلو خالی

دستور پخت رشته پلو با خرما
دستور پخت رشته پلو با خرما

دستور پخت رشته پلو با خرما

حکمت | گناه من بر جامعه اثر داره؟ / استاد کاشانی (نسخه اینستاگرام)
حکمت | گناه من بر جامعه اثر داره؟ / استاد کاشانی (نسخه اینستاگرام)

حکمت | گناه من بر جامعه اثر داره؟ / استاد کاشانی (نسخه اینستاگرام)

حکمت | عهدشکنان؛ بدترینِ انسان‌ها / استاد توکلی (نسخه اینستاگرام)
حکمت | عهدشکنان؛ بدترینِ انسان‌ها / استاد توکلی (نسخه اینستاگرام)

حکمت | عهدشکنان؛ بدترینِ انسان‌ها / استاد توکلی (نسخه اینستاگرام)

دستور پخت کنگر پلو
دستور پخت کنگر پلو

دستور پخت کنگر پلو

از علت تا درمان سلولیت پستان
از علت تا درمان سلولیت پستان

از علت تا درمان سلولیت پستان

دستور پخت آلبالو پلو
دستور پخت آلبالو پلو

دستور پخت آلبالو پلو

هرآنچه که باید راجع به موی سینه در زنان بدانیم
هرآنچه که باید راجع به موی سینه در زنان بدانیم

هرآنچه که باید راجع به موی سینه در زنان بدانیم

دستور پخت زرشک پلو با مرغ
دستور پخت زرشک پلو با مرغ

دستور پخت زرشک پلو با مرغ