يکشنبه، 19 مهر 1405
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما

چرا نظارت همگانی ضرورت دارد؟ تبیین عقلی، فطری و اجتماعی اصرار اسلام بر «امر به معروف و نهی از منکر»

پرسش :

علت تأکید مکرر و پافشاری آموزه‌های اسلامی و دغدغه‌مندان دینی بر اقامه همیشگی «امر به معروف و نهی از منکر» چیست و چرا نباید نسبت به رفتارهای پیرامون در جامعه بی‌تفاوت ماند؟


پاسخ :

مقدمه: سیستم ایمنی حیات اجتماعی در هندسه شریعت اسلامی

در جوامع بشری، هیچ ساختاری بدون وجود سازوکار خودپالایشی و نظارت درونی قادر به بقا نیست. همان‌گونه که بدن انسان برای مقابله با ریزجانداران آسیب‌رسان و حفظ تندرستی به یک سیستم دفاعی و ایمنی کارآمد نیاز دارد، پیکره جامعه نیز بدون احساس مسئولیت جمعی و واکنش سنجیده در برابر ناهنجاری‌ها، به سرعت دچار فرسایش اخلاقی و تباهی ساختاری خواهد شد.

برخی با نگاهی سطحی، پافشاری دین بر فریضه «امر به معروف و نهی از منکر» را مداخله در حریم شخصی می‌انگارند؛ حال آنکه این واجب، والاترین تبلور همبستگی انسانی، ضامن قانون‌گرایی و پاسدار حقوق عموم مردم است. واکاوی دقیق منابع وحیانی و براهین عقلانی نشان می‌دهد که اصرار اسلام بر این اصل بنیادین، از یک پشتوانه عمیق تکوینی، اجتماعی و تمدنی سرچشمه می‌گیرد.

اصرار بر نظارت همگانی و فراخواندن دیگران به سوی درستی‌ها و بازداشتن از کژی‌ها، پیش از آنکه یک دستور حقوقی صرف باشد، ریشه در تاروپود آفرینش و ساختار سرشتی انسان‌ها دارد. وجدان پاک آدمی و قطب‌نمای درونی هر انسانی، به‌صورت خودکار در برابر پلیدی‌ها و زشتی‌ها واکنش منفی نشان داده و در پیشگاه نیکی‌ها و راستی‌ها سر تعظیم فرود می‌آورد۱.

جالب اینجاست که حسّ هشداردهی در برابر خطر و ناخرسندی از انحراف، حقیقتی است که در لایه‌های گسترده‌تری از جهان خلقت و حتی در میان موجودات دیگر نیز دیده می‌شود. قرآن کریم گزارش می‌دهد:
«همین که مورچه ای دید حضرت سلیمان با لشکرش در حرکتند، فریاد زد و به سایر مورچگان گفت: به لانه های خود بروید تا پایمال آنان نشوید»۲.

و در صحنه‌ای دیگر نقل می‌کند:
«و همین که هدهد در پرواز خود از فضای کشور سبا متوجه انحراف مردم شد و دریافت که مردم خورشید پرستند، نزد حضرت سلیمان آمد و با ناله خود،از این انحراف شکایت کرد.۳»۴.

بدین ترتیب، مسئولیت‌پذیری و واکنش نسبت به پیرامون، پدیده‌ای هم‌راستا با نظام تکوین و نهاده‌شده در سرشت و غرایز هستی است.
 

۱. رسالت دوگانه: پیشگیری از بحران و درمان آسیب‌ها

امر به معروف و نهی از منکر نقشی چندبعدی در ساختار زیست فردی و اجتماعی ایفا می‌کند؛ این فریضه از یک‌سو جایگاه «پیشگیری و واکسیناسیون» را دارد و سلامت معنوی و روانی جامعه را تضمین می‌کند و از سوی دیگر، کارکرد «درمان و مهار بحران» را ایفا کرده و جلوی گسترش تومورهای فساد و تباهی را می‌گیرد.

از پیامدهای شگرف این فرهنگ آن است که فرد تذکردهنده برای حفظ مقبولیت کلامش، ابتدا خود را به فضایل آراسته و از پلیدی‌ها پیراسته می‌سازد؛ و در سوی دیگر، فرد خطاکار با مواجهه با نارضایتی جمعی و ناهمسویی افکار عمومی، هزینه اجتماعی گناه را بالا دیده و برای بازیابی احترام و موقعیت انسانی خود، در صدد جبران و بازگشت به مسیر هنجارها برمی‌آید.
 

۲. نیرومندترین ضمانت اجرای قانون

هر جامعه متمدنی ناگزیر از وضع قانون است؛ اما صِرف نگارش و ابلاغ مواد قانونی، بدون پیش‌بینی ضمانت‌های اجرایی کارآمد، گرهی از نابسامانی‌ها باز نمی‌کند۵. ضمانت‌های پایبندی به قانون در دو ساحت تجلی می‌یابند:

* ضمانت درونی: ریشه در ایمان به دادار هستی و باور قلبی به محکمه عدل قیامت دارد؛ انسانی که جهان را محضر پروردگار می‌بیند و خود را پاسخ‌گوی اعمالش می‌شمارد، خودبه‌خود قانون‌مدار می‌گردد.

* ضمانت بیرونی: از آنجا که همه آحاد بشر به درجات عالی تقوای درونی دست نیافته‌اند، وجود اهرم‌های بیرونی ضروری است. نخستین و گسترده‌ترین لایه این ضمانت، «نظارت عمومی مردم» و در مراحل پسین، سازوکارهای انضباطی، قضایی و انتظامی است۶.

امروزه در پیشرفته‌ترین مطالعات جرم‌شناسی و جامعه‌شناسی شهری جهان نیز تدابیر گوناگونی برای کنترل تخلفات با تکیه بر حساسیت‌های محلی و مشارکت شهروندان طراحی شده که شباهت‌های بنیادینی با ساختار نظارت همگانی در اسلام دارد۷. بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر اساسی‌ترین رکن برای تضمین اجرای صحیح و بی‌نقص قوانین در جامعه است۸.
 

۳. برپایی و حراست از چتر امنیت پایدار

برخی از موهبت‌ها در حیات اجتماعی مانند اکسیژن برای تداوم زندگی حیاتی‌اند؛ امنیت جامع از همین سنخ است. پیامبر گرامی اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در این‌باره فرمودند:
«نِعْمَتَانِ مَجْهُولَتَانِ الْأَمْنُ وَ الْعَافِیَةُ۹؛ دو نعمت پوشیده و ناشناخته است، امنیت و عافیت».

اهمیت این دو نعمت حیاتی غالباً پس از زوال و فقدان آن‌ها درک می‌شود. در دانش جامعه‌شناسی، استقرار امنیت پایدار و پیشگیری از رفتارهای مجرمانه در گرو فعال بودن یک شبکه کنترل اجتماعی فراگیر و هوشمند است؛ و این همان کارکرد بنیادینی است که امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی ایفا می‌کند۱۰. از این رو در روایات پیشوایان دین، گسترش امنیت راه‌های ارتباطی و بسترهای زیست عمومی از نتایج مستقیم این فریضه شمرده شده است:
«بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ۱۱؛ به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، واجبات و وظایف برپا می شود و راه ها ایمن می گردد».
 

۴. ستون فقرات و ضامن استمرار شریعت

حق‌تعالی با سپردن پرچم امر به معروف و نهی از منکر به یکایک اعضای پیکره امت، نظارت بر حاکمیت احکام الهی را عمومی ساخت تا همگان چشمان مراقب جامعه را ناظر بر اعمال خویش ببینند و حرمت قوانین شریعت پاس داشته شود. در میان تمام واجبات دینی، هیچ رکنی همانند این دو فریضه به عنوان عامل بقا و زیربنای استواری دین معرفی نشده است:
«قِوَامُ الشَّرِیعَةِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ۱۲؛ برپایی شریعت و دین، امر به معروف و نهی از منکر است».

سیدالشهداء حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در کلامی ماندگار، تقدم رتبه‌ای این تکلیف را چنین تبیین می‌فرمایند:
«فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیَتْ وَ أُقِیمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا هَیِّنُهَا وَ صَعْبُهَا۱۳؛ خداوند از امر به معروف و نهی از منکر به عنوان تکلیف واجب از خود آغاز کرد، زیرا می دانست اگر امر به معروف و نهی از منکر انجام شود، همه دستورات دینی از آسان و دشوارش، برپا می شود».

تجربه تاریخی مسلمانان در اعصار گذشته نیز برهانی روشن بر این حقیقت است؛ هر زمان غیرت دینی و مسئولیت متقابل در جامعه موج می‌زد، ارزش‌های الهی بالنده می‌شد و هرگاه روح بی‌تفاوتی حاکم می‌گشت، حتی بنیادین‌ترین عبادات نظیر نماز، روزه، حج و زکات فروغ و پویایی خود را از دست می‌دادند۱۴.
 

۵. تأمین مصالح عامه و مهار عناصر ناصالح

فلسفه غایی این فریضه در ساختار مدنی، صیانت از منافع کلان جامعه است؛ بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) در خطبه روشنگرانه فدکیه فرمودند:
«جعل الله… الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ۱۵؛ خداوند امر به معروف را به خاطر صلاح توده مردم قرار داده است».

همچنین امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه‌السلام) مهار نادانان و پیشگیری از سقوط جامعه در ورطه استبداد را از کارکردهای اصلی آن شمرده و فرموده‌اند:
«فَرَضَ اللَّهُ … الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاء۱۶؛ خداوند امر به معروف را به خاطر مصلحت توده مردم، و نهی از منکر را برای بازداشتن بی خردان، تشریع و واجب کرد».

و در وصیتی تکان‌دهنده، نسبت به تسلط ستمگران در صورت ترک این وظیفه هشدار دادند:
«لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ (أَشْرَارُکُمْ ) شِرَارُکُمْ۱۷؛ امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که تبهکاران بر شما چیره می گردند».
 

۶. اعتراف اندیشمندان غربی به خلاء نظارت همگانی

مایکل کوک، اسلام‌شناس برجسته و استاد دانشگاه پرینستون آمریکا، در پاییز ۱۹۸۸ با خواندن خبری تکان‌دهنده در جراید مواجه شد: در ایستگاه قطار شیکاگو، زنی در برابر چشمان جمعی کثیر مورد تعدی قرار می‌گیرد و با وجود استمدادهای پیاپی او، حاضران با خونسردی و بی‌تفاوتی تمام تنها تماشاگر ماجرا می‌مانند و فرد متجاوز به راحتی می‌گریزد. پس از رسیدن قطار نیز همگی بی‌اعتنا به مسیر خود ادامه می‌دهند.

کوک با تحلیل این رخداد به این نتیجه رسید که وجدان بشری حکم می‌کند انسان‌ها همنوعان خویش را از ستم و تباهی بازدارند؛ اما جهان غرب فاقد نام، اصطلاح و آموزه‌ای مدون برای این وظیفه حیاتی است. او در پژوهش‌های اسلام‌شناسانه خود دریافت که این خلاء عمیق تمدنی، در اندیشه اسلامی با درخششی بی‌نظیر تحت عنوان «امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان یک فریضه سازنده تشریع شده است۱۸.
 

نتیجه‌گیری:

اصرار بر فریضه مهم امر به معروف و نهی از منکر، ناشی از درک پیوستگی سرنوشت آحاد یک ملت است. این وظیفه، پیش از آنکه امری تجویزی باشد، پاسخی به ندای پاک فطرت، تضمین‌کننده اجرای عدالت و قانون، زیربنای امنیت مدنی، و نگهبان کیان شریعت در برابر گردباد ناهنجاری‌هاست.

چنان‌که از متون وحیانی و حتی نگاه اندیشمندان غیرمسلمان برمی‌آید، ترویج بی‌تفاوتی اجتماعی راه را برای حاکمیت اشرار و زوال آزادی و کرامت انسانی هموار می‌کند. بنابراین، اقامه آگاهانه و دلسوزانه این اصل، بسترساز جامعه‌ای پویا، ایمن و شکوفا است که در آن هیچ قانونی روی کاغذ نمی‌ماند و هیچ فریادی برای عدالت بی‌یاور رها نمی‌شود.
 

سخن پایانی:

بی‌تفاوتی، طاعون خاموش جوامع بشری است؛ آنجا که چشم‌ها به دیدن ستم عادت می‌کنند و زبان‌ها در برابر کژی‌ها به خاموشی می‌گرایند، انسانیت در پای منافع فردی قربانی می‌شود. 

امر به معروف و نهی از منکر، مشعل پرفروغ غیرت، شفقت و مسئولیت است؛ صلایی جاودانه تا هیچ انسانی در گرداب تباهی تنها نماند و نهال عدالت و فضیلت در خاک جامعه برای همیشه بارور بماند.

پی‌نوشت‌ها:
۱. حسین احمدی، تعریف معروف و منکر و اهمیت آن، قم، انتشارات صبح امید یاران، ۱۳۸۹ش، اول، ص۲۱.
۲. «حَتّى اذا اتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ یا ایُّها النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُم لایَحْطِمَنَّکُم سُلَیمانُ و جُنُودُه و هُم لایَشْعُرونَ»، (نمل/ ۱۸).
۳. «وَجَدْتُها و قَومَها یَسجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللّه …»، (نمل/ ۲۴).
۴. محسن قرائتی، ده درس پیرامون امر به معروف و نهی از منکر، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش، دوم، ص۱۶.
۵. مبانی عقلانی امر به معروف و نهی از منکر، محمد سروش، حکومت اسلامی، بیست و چهار، ص۴۲-۶۲.
۶. نظارت عمومی، امر به معروف و نهی از منکر از عوامل پیشرفت، محمد رضا مصطفی پور، پاسدار اسلام، آذر ۱۳۸۵، شماره ۳۰۰.
۷. هرناندو گومز بواندیا، جرایم شهری گرایش ها و روش های مقابله با آنها، ترجمه دکتر فاطمه گیوه چیان، ص۳۰ به بعد. در این کتاب بر اساس تحقیقی که از چندین شهر (از جمله بوگوتا در کلمبیا، لاگوس در نیجریه، توکیو در ژاپن، ورشو در لهستان) صورت گرفته، تدابیر تأدیبی دولتی، اجتماعی و محلی، از راه های مقابله با جرم ذکر شدهاند که این تدابیر شباهت زیادی به امر به معروف دارند. (دکتر عبدالحسین رضایی راد، امر به معروف در ترازوی تاریخ، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش، دوم، ص۳۲).
۸. دکتر عبدالحسین رضایی راد، امر به معروف در ترازوی تاریخ، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش، دوم، ص۳۱.
۹. روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة)، ج ۲، ۴۷۲.
۱۰. امنیت اجتماعی و نقش امر به معروف و نهی از منکر، عاطفه قرشی، روزنامه کیهان، شماره ۱۹۰۶۶، ص۶ (معارف).
۱۱. الکافی (ط: الإسلامیة)، ج ۵، ص۵۶.
۱۲. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۳۳۲ حدیث ۷۶۳۹.
۱۳. تحف العقول، النص، ۲۳۷.
۱۴. محمد سروش، امر به معروف و نهی از منکر، انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش، دوم، ص۲۳.
۱۵. من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ۵۶۸.
۱۶. نهج البلاغه، ص۵۱۲.
۱۷. نهج البلاغه.
۱۸. ر.ک: مایکل کوک، امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، احمد نمایی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، ۱۳۸۶ ش، چهارم، جلد ۱.
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
تازه های پرسش و پاسخ
موارد بیشتر برای شما
اظهارات قالیباف درباره شرایط توافق با آمریکا
play_arrow
اظهارات قالیباف درباره شرایط توافق با آمریکا
نفتکش‌ها در تنگه هرمز طعمه مین شدند
play_arrow
نفتکش‌ها در تنگه هرمز طعمه مین شدند
یادش بخیر حسینیه... چه برو بیایی بود فاطمیه...
play_arrow
یادش بخیر حسینیه... چه برو بیایی بود فاطمیه...
لحظاتی منتشر نشده از دیدارهای صمیمانه خانواده‌های شهدا با رهبر شهید
play_arrow
لحظاتی منتشر نشده از دیدارهای صمیمانه خانواده‌های شهدا با رهبر شهید
پرتاب موشک تنها لحظاتی بعد از هدف قرار گرفتن یک پرتابگر دیگر
play_arrow
پرتاب موشک تنها لحظاتی بعد از هدف قرار گرفتن یک پرتابگر دیگر
بلینکن: جنگ با ایران ذخایر مهمات آمریکا را به‌شدت کاهش داده است + فیلم
play_arrow
بلینکن: جنگ با ایران ذخایر مهمات آمریکا را به‌شدت کاهش داده است + فیلم
ناتوانی کنگره آمریکا در تامین بودجه مورد نیاز بخش کنترل تردد هوایی + فیلم
play_arrow
ناتوانی کنگره آمریکا در تامین بودجه مورد نیاز بخش کنترل تردد هوایی + فیلم
لحظه انهدام پهپاد MQ1 در آسمان جزیرۀ قشم + فیلم
play_arrow
لحظه انهدام پهپاد MQ1 در آسمان جزیرۀ قشم + فیلم
گزارشگر دیدار ستارگان ایران و لبنان: پهپادهای اسرائیلی بالای ورزشگاه در حال پرواز هستند + فیلم
play_arrow
گزارشگر دیدار ستارگان ایران و لبنان: پهپادهای اسرائیلی بالای ورزشگاه در حال پرواز هستند + فیلم
استوری 25 آبان؛ سالروز حماسه و ایثار مردم اصفهان
play_arrow
استوری 25 آبان؛ سالروز حماسه و ایثار مردم اصفهان
حکمت‌های الهی بیماری؛ از کفارهٔ گناهان تا تازیانهٔ تربیتی
حکمت‌های الهی بیماری؛ از کفارهٔ گناهان تا تازیانهٔ تربیتی
خلاصه بازی ایران ۲ - فلسطین ۰
play_arrow
خلاصه بازی ایران ۲ - فلسطین ۰
روایت مهندس حاجی اسفندیاری از دو دهه همراهی با پدر موشکی
play_arrow
روایت مهندس حاجی اسفندیاری از دو دهه همراهی با پدر موشکی
انفجار مهیب کشتی متخلف حمل گاز مایع درر تنگه هرمز
play_arrow
انفجار مهیب کشتی متخلف حمل گاز مایع درر تنگه هرمز
جمله ماندگار سیدحسن نصرالله به شهید محمود باقری
play_arrow
جمله ماندگار سیدحسن نصرالله به شهید محمود باقری