0
ویژه نامه ها

پرسش :

چگونه خود شناسى موجب خداشناسى مى‏شود؟


پاسخ :
در احاديث آمده است: من عرف نفسه فقد عرف ربه.
در قرآن كريم نيز جمله‏اى آمده كه دقيقا همين مفاد را از منظرى ديگر مطرح مى‏كند: ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم. )حشر 59 / 19. و مانند كسانى نباشسيد كه خدا را فراموش كردند. پس )خدا هم( خودشان را از ياد خودشان برد. .
يعنى شناخت خود و خدا لازم و ملزوم يكديگرند. اگر يكى را بشناسى ديگرى را شناخته‏اى و اگر به يكى بى‏توجهى كنى، از ديگرى نيز غافل مانده‏اى. در آيات ديگرى نيز به اين معنا اشاره شده كه شناخت خود مى‏تواند آيه و نشانه‏اى براى شناخت خدا باشد؛ مثلا قرآن كريم مى‏فرمايد: و فى الارض آيات للموقنين، و فى انفسكم افلا تبصرون. )ذاريات 51 / 20 - 21. و در زمين براى اهل يقين نشانه‏هايى است و نيز در خودتان؛ آيا نمى‏بينيد؟. .
يا مى‏فرمايد: سنريهم آياتنا فى الآفاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه الحق. )فصلت 41 / 53. به زودى آيات خود را در آفاق و در وجود خودشان به آنان نشان خواهيم داد تا بر ايشان معلوم شود كه خدا حق است. .
اين دو دسته آيات نشان مى‏دهد كه خودشناسى حداقل از دو حيث مى‏تواند در خداشناسى مؤثر باشد: اول اين گونه اگر كسى حقيقت خود را درست درك كند، سريعا به وجود خدا منتقل مى‏شود. و دوم اين كه شناخت انسان و اوصاف او يك راهى براى شناخت خدا فرا روى انسان قرار مى‏دهد كه براى درك اوصاف خدا بهترين دريچه است. اكنون به شرح اين دو گونه تأثير خودشناسى در خداشناسى مى‏پردازيم.
در مورد رويكرد اول، يك نگاه دقيق فلسفى وجود دارد، و يك نگاه ساده‏تر كه بيش‏تر خداگرايى را در انسان نشان مى‏دهد تا خداشناسى را. فهم نگاه اول البته خالى از پيچيدگى‏هاى فلسفى نيست و لذا آن را براى همه‏ى دانش‏آموزان توصيه نمى‏كنيم. خلاصه نگاه فلسفى اين است كه اولا بر اساس اصالت وجود، حقيقت هر چيزى را وجود او تشكيل مى‏دهد، نه ماهيتش. ثانيا هر كس در مورد خود بينديشد، درك مى‏كند كه وجودش، وجود محض نيست، زيرا عدم در موردش صدق مى‏كرده است )با تسامح مى‏توان مطلب را چنين توضيح داد كه مثلا زمانى بوده كه او وجود نداشته است(. پس وجود او وجود آميخته با عدم است نه وجود محض؛ و باز به لحاظ فلسفى اثبات مى‏شود كه چنين وجودى، وجود رابط است )يعنى تمام هويتش، ربط و وابستگى است، نه اينكه وجودى دارد و وابستگى هم دارد( و اين همان مفهوم امكان فقرى است كه در حكمت متعاليه اثبات شده و مفهومى بسيار عميق‏تر از امكان ماهوى است.
خلاصه اين كه هر كسى درك مى‏كند كه اصل وجودش، مستقل نيست، بلكه وابسته است و اين وابستگى دلالت مى‏كند بر وجود موجودى كه ما به او وابسته‏ايم و او خودش مستقل است. پس در عالم، وجودى هست كه غنى بالذات است و ما در تمامى ابعاد هويتمان )كه همان وجودمان است( در مقابل او عين فقر و نيازيم: يا ايها الناس انتم الفقراء الى الله و الله هو الغنى الحميد. )فاطر 35 / 15. اى مردم، شما در مقابل خدا فقير و نيازمنديد و خداست كه غنى و حميد است. .
با اين بيان اگر كسى حقيقت خود را درست درك كند، در مى‏يابد كه چيزى جز فقر نيست و فقير و نيازمند به خدايى است كه غنى محض است و در تمامى لحظات و آنات، وابستگى وجودى خود را به خدا درك خواهد كرد. لذا خودشناسى همان خداشناسى است و به تعبير آيه‏ى قبل، اگر كسى خدا را فراموش كند، خودش را فراموش كرده و خودش را اشتباه گرفته و در مورد خودش زيان كرده است:
و ما ظلمهم الله و لكن كانوا انفسهم يظلمون. )آل عمران 3 / 71 و نحل 16 / 33. و خدا به آنان ظلم نكرد بلكه خودشان به خودشان ستم كردند. .
قل هل ننبئكم بالاخسرين أعمالا، الذين ظل سعيهم فى الحيوة الدنيا و هم يحسبون أنهم يحسنون صنعا )كهف 18 / 103. بگو آيا شما را آگاه كنم از كسانى كه بيش از همه زيان كرده‏اند؟ آنان كه سعيشان در زندگى دنيا گم )تباه( شد و خودشان مى‏پندارند كه بهترين كارها را مى‏كنند. .
بيان ساده‏تر همين رويكرد اول كه بيش‏تر نشان مى‏دهد ما فطرتا خداگرا هستيم، اين است كه هر كسى دائما دنبال بهتر شدن است. اگر از كسى كه دنبال پول، ثروت، شهوت يا هر چيز ديگرى است، سؤال شود: »چرا دنبال اين امور هستى؟« خواهد گفت »چون اين‏ها براى من بهتر است.« حال، اگر به كسى كه دنبال يكى از اين‏هاست، بقيه‏ى چيزهايى كه به نظرش خوب است نيز داده شود همه‏ى آن‏ها را طلب خواهد كرد. پس هر انسانى در درون خودش درك مى‏كند كه همه‏ى خوبى‏ها )لااقل آنچه كه خودش خوب مى‏داند( را نه به طور محدود بلكه تا بى‏نهايت طلب مى‏كند. اين، يعنى هر كس طالب كمال مطلق است و ما مى‏دانيم كه كمال مطلق همان خداست؛ پس هر كسى اگر در وجود خود خوب بينديشد، درك مى‏كند كه ذاتا دنبال خداست، اگرچه مصداق‏ها را اشتباه گرفته باشد. )براى تفصيل اين بيان از فطرت خداگرايى، ر.ك: امام خمينى، شرح چهل حديث، ص 273. پس مراجعه‏ى عميق به خود انسان را متوجه خدا مى‏كند.
اما در مورد رويكرد دوم بايد گفت، انسان قابليت اين را دارد كه خليفه‏ى خدا در زمين شود و وقتى كسى به حقيقت به اين مقام رسيد و خليفه شد، مظهر صفات او مى‏شود. پس براى درك صفات خدا، مى‏توان به مظهر او نگريست و از طريق او راهى براى خداشناسى باز كرد. اين كار به چند صورت ميسر است: يكى اين كه انسان به اوصاف خود بنگرد و اوصاف كمالى را از اوصاف نقصى جدا كند و در خود اوصاف كمال نيز ابعاد نقص آلود را حذف كند تا بتواند به مفهوم صفات كمالى محض در مورد خدا راه يابد. براى مثال، وقتى ما در خود مى‏نگريم، از برخى چيزها آگاهيم و به برخى چيزها جاهل؛ اولى صفت كمال است و دومى صفت نقص، پس دومى در خدا راهى ندارد. در همان علم خود هم كه بيش‏تر دقت كنيم مى‏بينيم اين علم ما از اول نبوده و بعد از زمانى ايجاد شده است. اين علم ما محدود به زمان و مكان است، امكان خطا در آن وجود دارد و...، كه همه‏ى اين‏ها نقص است. پس اين‏ها را از خدا سلب مى‏كنيم و بدين ترتيب به مفهومى از علم محض مى‏رسيم كه آن را به خدا نسبت مى‏دهيم.
راه بسيار مؤثر ديگر در اين رويكرد اين است كه برخى مفاهيم را با مراجعه به خود درك كنيم. براى مثال، مفهوم خالقيت. اگر ما با تمثيل بنا و بنا حركت كنيم، با اشكالات متعددى مواجه خواهيم شد، مانند اين كه ساختمان بعد از ساخته شدن ديگر نيازى به سازنده‏اش ندارد. اما اگر براى فهم مفهوم خالقيت به سراغ خودمان برويم و براى مثال رابطه‏ى خودمان با تصورات ذهنى‏مان را در نظر بگيريم، به مفهوم دقيق‏ترى از خالقيت مى‏رسيم، ما خالق تصورات ذهنى خودمان هستيم و مى‏بينيم كه آن‏ها كاملا وابسته به ما هستند، هر وقت بخواهيم آن‏ها پديد مى‏آيند و همين كه توجه خود را از آن‏ها بر گردانيم نابود مى‏شوند. قرآن كريم هم از اين روش براى درك برخى مسائل در مورد خدا استفاده كرده است. مثلا براى اين كه مفهوم و ضرورت توحيد و يكتاپرستى براى انسان بهتر معلوم شود و بفهمد كه مخلوق خدا نمى‏تواند شريك او در اداره‏ى جهان باشد، مى‏فرمايد: ضرب لكم مثلا من انفسكم هل لكم من ما ملكت أيمانكم من شركاء فى ما رزقناكم فأنتم فيه سواء تخافونهم كخيفتكم أنفسكم كذلك نفصل الآيات لقوم يعقلون. )روم 30 / 28. )خداوند( براى شما از خودتان مثلى زده است: آيا در آنچه به شما روزى داده‏ايم، شريكانى از بردگانتان داريد كه در آن )مال با هم( مساوى هستيد و همان طور كه شما از يكديگر )از بقيه‏ى شركايتان( بيم داريد )كه مبادا سهم شما را به شما ندهند( از آن‏ها هم بيم داريد؟ اين گونه آيات را براى اهل انديشه و فكر تفصيل و توضيح مى‏دهيم. .
در اين تمثيل بيان مى‏كند كسى كه بنده‏ى شماست، اختياراتى مانند شما و در عرض اختيارات شما ندارد تا افراد ديگر در برخوردهايشان با شما، حساب مستقلى هم براى او باز كنند. پس تصور مشركان هم كه فكر مى‏كردند »برخى موجودات )الهه‏ها( را خدا آفريده است، ولى حساب مستقلى بايد براى آن‏ها باز كرد و دستگاهى در عرض دستگاه الهى دارند« تصور غلطى بوده است.
به هر حال، موارد قبل پاره‏اى از راه‏هاى حركت از خودشناسى به سمت خداشناسى بود و نه لزوما تمام راه‏ها، و ممكن است خود شما با تفكر و تأمل بيش‏تر، راه‏هاى ديگرى نيز در اين زمينه بيابيد.
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
نشانه‌هایی از خرابکاری صهیونیست‌ها داریم
نشانه‌هایی از خرابکاری صهیونیست‌ها داریم

نشانه‌هایی از خرابکاری صهیونیست‌ها داریم

اسرائیل در وحشت انتقام!
اسرائیل در وحشت انتقام!

اسرائیل در وحشت انتقام!

کرونا اتفاقی نبود!!!
کرونا اتفاقی نبود!!!

کرونا اتفاقی نبود!!!

پارک صنعتی اسپانیا در آتش سوخت!
پارک صنعتی اسپانیا در آتش سوخت!

پارک صنعتی اسپانیا در آتش سوخت!

چراغ قوه ای که اسلحه می شود!
چراغ قوه ای که اسلحه می شود!

چراغ قوه ای که اسلحه می شود!

ویروس اسرائیل را از بین می بریم!!!
ویروس اسرائیل را از بین می بریم!!!

ویروس اسرائیل را از بین می بریم!!!

استوری فرازی از دعای روز اول ماه رمضان
استوری فرازی از دعای روز اول ماه رمضان

استوری فرازی از دعای روز اول ماه رمضان

استوری | رمضان ماه رسیدن به خدا
استوری | رمضان ماه رسیدن به خدا

استوری | رمضان ماه رسیدن به خدا

از مذاکره وین نترسید!!!
از مذاکره وین نترسید!!!

از مذاکره وین نترسید!!!

استوری | دوباره بازم ماه عشق اومد
استوری | دوباره بازم ماه عشق اومد

استوری | دوباره بازم ماه عشق اومد

عروس بن سلمان کیست؟!
عروس بن سلمان کیست؟!

عروس بن سلمان کیست؟!

استوری سحرهای ماه رمضان
استوری سحرهای ماه رمضان

استوری سحرهای ماه رمضان

استوری | انتخابات و آبروی بین المللی ایران
استوری | انتخابات و آبروی بین المللی ایران

استوری | انتخابات و آبروی بین المللی ایران

حکمت | ما رو دست خالی برنگردون / استاد توکلی
حکمت | ما رو دست خالی برنگردون / استاد توکلی

حکمت | ما رو دست خالی برنگردون / استاد توکلی

فهم صحیح از روزه داری ماه رمضان/ شهید مطهری
فهم صحیح از روزه داری ماه رمضان/ شهید مطهری

فهم صحیح از روزه داری ماه رمضان/ شهید مطهری

توصیه های کلیدی برای ماه مبارک رمضان/ آیت الله میرباقری
توصیه های کلیدی برای ماه مبارک رمضان/ آیت الله میرباقری

توصیه های کلیدی برای ماه مبارک رمضان/ آیت الله میرباقری

امامزاده کمال الدین - اختر
امامزاده کمال الدین - اختر

امامزاده کمال الدین - اختر

اصل ماه رمضان به سحرهاشه/ آیت الله مجتهدی تهرانی
اصل ماه رمضان به سحرهاشه/ آیت الله مجتهدی تهرانی

اصل ماه رمضان به سحرهاشه/ آیت الله مجتهدی تهرانی

آشپزی| طرز تهیه فوکاسیای روغن زیتون
آشپزی| طرز تهیه فوکاسیای روغن زیتون

آشپزی| طرز تهیه فوکاسیای روغن زیتون

انیمیشن آرمن/ قسمت دوم: فرار
انیمیشن آرمن/ قسمت دوم: فرار

انیمیشن آرمن/ قسمت دوم: فرار

آشپزی| طرز تهیه کتلت ترد
آشپزی| طرز تهیه کتلت ترد

آشپزی| طرز تهیه کتلت ترد