0
ویژه نامه ها

پرسش :

فنا و مقام فنا را توضيح دهيد.


پاسخ :
"فنا" در لغت به معناى نيستى و نابودى است. نقطۀ مقابل بقا كه به معناى ماندن و باقی بودن است. اين لغت در قرآن به كار نرفته است، گر چه برخى از مشتقات آن استعمال شده؛ مانند: "كُلُّ مَنْ عليها فان و يَبقى وجه ربك...". خداوند در اين آيه، فنا (فان) را مقابل بقا (يَبقى) قرار داده است؛ يعنى فقط خداوند از مقولۀ "بود" و بقا است و ساير موجودات به "فنا" متصف گشته‏اند.
اما معناى اصطلاحى "فنا" با واژۀ لغوى آن يكى نيست. در اصطلاح يعنى خود را نديدن و نيافتن. البته نه به معناى از خود بي گانگى، بلكه انسان در ساحت پروردگار خود را هيچ نمى‏بيند و فقط به خدا مى‏انديشد.
تعريف فنا از نگاه عارفان:
ابو سعيد خراّز در تعریف فنا می گوید: فنا، فناى بنده باشد از رؤيت بندگى و بقا، بقاى بنده باشد با شاهد الاهی. [1]
قشيرى معتقد است: هر كى سلطان حقيقت بر وى غالب گرفت تا از اغيار هيچ چيز نبيند نه عين و نه اثر، او را گويند از خلق فانى شد و به حق باقى گشت.
ميرسيد شريف جرجانى نیز می گوید: سقوط اوصاف مذمومه را فنا گويند، چنان كه وجود اوصاف محدوده را بقا نامند.[2]
مقام "فنا":
در عرفان دو اصطلاح وجود دارد: 1. مقام 2. حال.
"مقام"؛ يعنى به منزل و مرتبه‏اى گويند كه عارف، پس از سال‏ها رنج و تهذيب و مرارت با اختیار خود بدان دست يافته است. بنابراين، زوال يا تغيير آن عادتاً يا غالباً تحقق‏ناپذير است. به عبارتى، رنج تدريجى و سلوك هموارۀ عارف، در مسير زهد و از خودگريزى، او را لايق مقام خاص كرده است و چون اين مراحل و منازل با صعوبت طى شده، به سهولت از ميان نخواهد رفت.
اما "حال" ، بر عكس مقام است. نوعى كيفيت و دگرگونى است كه با طی مقامات بدون اختیار بر قلب عارف، حادث مى‏شود. همان گونه که ممكن است به صورت دفعى به وجود آيد، به صورت دفعى نيز زايل مى‏شود. پس "حال"، كيفيت ثابتى نيست و دايم در تغيير و تحول است.[3]
در مقام فنا، انسان، خود و بندگى خود، تمايلات و تمنيات و جهان اطراف خود را در قبال حضرت حق، هيچ نمى‏پندارد و فقط به خدا نظر مى‏اندوزد.
در اين صورت، فنا، آن معناى لغوى را كه نشانۀ نوعى نقص است، ندارد. بلكه از مراتب عالى كمال است. همين است كه عرفا مى‏گويند: نتيجۀ فنا، بقا و پايندگى در محضر حق است. به تعبير سعدى:
بلندى از آن يافت كو پست شد
در نيستى كوفت تا هست شد
به اين فنا، در اصطلاح عرفا، "فناء فى اللَّه" مى‏گويند.
نحوۀ تحصیل مقام فنا
از آن جا كه بين انسان و خدا، جز گناه و خودبينى چيزى حايل نيست، تعلق به غير خدا حجاب محسوب مى‏شود و اين حجاب‏هاى ظلمانى مانع از رسيدن به موطن حق مى‏شود. حال اگر هيچ گناه و حجاب و تعلقى نباشد و اصل توجه انسان به هستىِ خود، رخت بر بندد، آن گاه شهود حق به طور محدود، ممكن گشته و پس از آن، مقام فنا حاصل مى‏شود.
البته در اين مسير، مقامات و منزل گاه ‏هاى فراوانى وجود دارد كه از حوصلۀ بحث خارج بوده و به دليل اختصار از ذكر آنها خوددارى مى‏كنيم. اما مقصود از ديدار خدا كه با عناوينى از قبيل، شهود، بقا و... از آن ياد مى‏شود، ديدن با چشم نيست؛ زيرا به تعبير آيۀ شريفه: "لا تدركه الابصار"،[4] مراد راه‏هاى فكرى هم نيست؛ زيرا راه فكرى را شهود و لقا و... نمى‏گويند؛ بلكه به فرمودۀ قرآن كريم، دست شستن از هر چه غير خدا است. انجام اعمال صالحه و شرك نورزيدن به حضرت احديت است كه اگر كسى بخواهد خدا را مشاهده كرده و به مقام فنا برسد؛ يعنى حق را بدون واسطه مشاهده كند، بايد از خود و ديگران چشم بپوشد.
"فمن كان يرجوا لقاء ربّه فليعمل عملاً صالحاً و لايشرك بعبادة ربه احداً".[5]
حضرت موسى (ع) نيز وقتى در داستان رؤیت خداوند، بي هوش مى‏شود، پس از به هوش آمدن عرض می کند: خدايا تو را بدون فنا و قطع هرگونه علاقه نمى‏توان ديد.[6]
اما مطلبى كه در اين جا حايز اهميت است، اين كه گفته شد برخى از ارباب معرفت و سلوك، بدون واسطه خداى متعال را مى‏بينند، به چه معنا است؟ به طور كلى مقصود از اين واسطه‏ها چيست؟
در توضيح اين معنا، بهتر است عبارات گهربار امام راحل (ره) را در كتاب شريف اربعين حديث، مد نظر قرار دهيم. آن جا كه مى‏فرمايند: پس از تقواى تام تمام و اعراض كلى قلب از جميع عوالم و قدم بر فرق انيّت و انانيت گذاشتن و توجه تام و اقبال كلى به حق و اسماء و صفات آن ذات مقدس و مستغرق عشق و حب ذات مقدس شدن و ارتياضات قلبيه كشيدن، يك صفاى قلبى براى سالك پيدا شود كه مورد تجليات اسمائيه و صفاتيه گردد،... و بين روح مقدس سالك و حق، حجابى جز اسما و صفات حق تعالى نيست. براى بعضى ارباب سلوك ممكن است حجاب‏هاى نورى و اسما و صفاتى نيز خرق گشته و خود را متعلق به ذات مقدس ببيند و در اين مشاهده، احاطۀ قيومى حق و فناى ذاتى خود را شهود كند.[7]
به اين مضمون، دعاى شريف مناجات شعبانيه، به والاترين شكل اشاره نموده است:
"الاهی هَب لي كَمال إلانقطاع اليك... حتى تخرق ابصارُ القلوب حُحب النور...".[8]
آرى ممكن است انسان به جايى برسد كه بين او و معبودش چيزى جز نور اسما و صفات حق تعالى حايل و فاصل نباشد. نيز ممكن است به جايى برسد كه حتى اين حجاب‏هاى نورانى نيز خرق گردد. سالك، از اين حجاب‏ها نيز عبور مى‏كند و محو كلى مى‏شود. آن وقت هر چه مى‏بيند. تماماً حق است. و هر چه مى‏شنود عين حق است. گويى با چشم حق مى‏بيند، با گوش حق مى‏شنود و به لسان حق نطق مى‏كند و از خير حق نابينا مى‏گردد. اين است منتهاى فناى فى اللَّه. اضمحلال مطلق و تلاشى تام.
با تمام توضيحات و تعبيراتى كه در مقام فنا و لقاى خدا گفته شد، بايد بدانيم: "اكتناه ذات" براى هميشه محال است؛ يعنى پى بردن به كنه ذات بارى تعالى جز براى حضرت احديت براى احدى ممكن و ميسور نيست و بحث فنا، منافات با اين قضيه ندارد.
پی نوشتها:
[1] لفظ فنا را اولين بار، ابوسعيد خراز جزء اصطلاحات عرفانى قرارداد.
[2] خرمشاهى، بهاءالدين، حافظ نامه، انتشارات سروش، ص 975.
[3] به گفتۀسعدی:
زمصرش بوی پیراهن شنیدی
ولی در چاه کنعانش ندیدی
بگفت احوال ما برق جهان است
گهی پیدا و دگر دم نهان است
[4] انعام، 103.
[5] كهف، 110.
[6] جوادى آملى، عبداللَّه، تفسير موضوعى قرآن كريم، ج 7، ص 255 به بعد.
[7] امام خمينى، اربعين حديث، ص 454.
[8] بحارالأنوار، ج 91، ص 98؛ مفاتیح الجنان مناجات شعبانیه.

منبع: http://farsi.islamquest.net

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
بقعه شاه عباس غیب - خروک
بقعه شاه عباس غیب - خروک

بقعه شاه عباس غیب - خروک

بقعة صفا انگیز - کبگان
بقعة صفا انگیز - کبگان

بقعة صفا انگیز - کبگان

هزینه واکسیناسیون چقدر است؟
هزینه واکسیناسیون چقدر است؟

هزینه واکسیناسیون چقدر است؟

انفجار مهیب در مرکز فلسطین اشغالی
انفجار مهیب در مرکز فلسطین اشغالی

انفجار مهیب در مرکز فلسطین اشغالی

بند ۹ استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی
بند ۹ استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

بند ۹ استغفار هفتادبندی امیرالمومنین (ع)/ میثم مطیعی

غریب کوچه‌ها شدن با من، غریب کربلا شدن با تو (زمزمه)/ مطیعی
غریب کوچه‌ها شدن با من، غریب کربلا شدن با تو (زمزمه)/ مطیعی

غریب کوچه‌ها شدن با من، غریب کربلا شدن با تو (زمزمه)/ مطیعی

تلاوت آیه 112 سوره انبیاء و ابتدای سوره حج/ استاد نعینع
تلاوت آیه 112 سوره انبیاء و ابتدای سوره حج/ استاد نعینع

تلاوت آیه 112 سوره انبیاء و ابتدای سوره حج/ استاد نعینع

تلاوت آیه 185 سوره بقره/ امین پویا
تلاوت آیه 185 سوره بقره/ امین پویا

تلاوت آیه 185 سوره بقره/ امین پویا

شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن.../ محمد اللیثی
شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن.../ محمد اللیثی

شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن.../ محمد اللیثی

نظری کن که سر به راه شوم (مناجات با خدا)/ میثم مطیعی
نظری کن که سر به راه شوم (مناجات با خدا)/ میثم مطیعی

نظری کن که سر به راه شوم (مناجات با خدا)/ میثم مطیعی

انصاف حیرت انگیز امیرالمؤمنین(ع)/ استاد حامد کاشانی
انصاف حیرت انگیز امیرالمؤمنین(ع)/ استاد حامد کاشانی

انصاف حیرت انگیز امیرالمؤمنین(ع)/ استاد حامد کاشانی

مناجات خوانی حاج مهدی رسولی
مناجات خوانی حاج مهدی رسولی

مناجات خوانی حاج مهدی رسولی

استوری | مناجات با خدا
استوری | مناجات با خدا

استوری | مناجات با خدا

چروکیدگی و نازکی برگها در گیاه سانسوریا
چروکیدگی و نازکی برگها در گیاه سانسوریا

چروکیدگی و نازکی برگها در گیاه سانسوریا

انسان های صالح چگونه میمیرند!
انسان های صالح چگونه میمیرند!

انسان های صالح چگونه میمیرند!

شهید حسین بادپا با بیان حاج قاسم
شهید حسین بادپا با بیان حاج قاسم

شهید حسین بادپا با بیان حاج قاسم

پاسخ به حادثه نطنز به روایت تحلیلگر مشهور عرب!
پاسخ به حادثه نطنز به روایت تحلیلگر مشهور عرب!

پاسخ به حادثه نطنز به روایت تحلیلگر مشهور عرب!

حکمت | جانم آزاد مهرم حلال! / استاد حسینی قمی
حکمت | جانم آزاد مهرم حلال! / استاد حسینی قمی

حکمت | جانم آزاد مهرم حلال! / استاد حسینی قمی

مزد روزه‌داری واقعی
مزد روزه‌داری واقعی

مزد روزه‌داری واقعی

گل یونس دلفی در لیگ کرواسی!
گل یونس دلفی در لیگ کرواسی!

گل یونس دلفی در لیگ کرواسی!

ماه میهمانی خدا
ماه میهمانی خدا

ماه میهمانی خدا