0
ویژه نامه ها

ارکان و مزاج های چهارگانه بدن

در علوم سنتی، اساس آفرینش و مادة المواد تشکیل دهنده ی عالم را چهار عنصرِ آتش، هوا، آب و خاک می دانستند.هر کدام از این چهار عنصر دارای مزاج یا طبع مخصوصی هستند؛ گرمی همواره بالا قرار می گیرد، بنابراین دو عنصر هوا و آتش که در بالا قرار دارند، گرم هستند و دو عنصر آب و خاک در پایین جو قرار دارند؛ چون سرد و سنگین هستند. برای اینکه از وضعیت مزاجی خود و عزیزانتان آگاه شوید، با ما همراه باشید
ارکان و مزاج های چهارگانه بدن
هر آن چه که در عالم ماده است، دارای یک مزاج است.
 
چکیده :در علوم سنتی، اساس آفرینش و مادة المواد تشکیل دهنده ی عالم را چهار عنصرِ آتش، هوا، آب و خاک می دانستند. [1] همه ی مواد موجود در عالم از این چهار عنصر تشکیل شده و تجزیه ی مواد، بازگشت به این چهار عنصر است. مثلاً یک گیاه برای رشد به آب و هوا و گرمای خورشید (آتش) و خاک نیاز دارد و وقتی هم می سوزد و یا در طبیعت پوسیده می شود، به این چهار عنصر بر می گردد. یعنی آتش و دود (هوا) و بخار (آب) تولید می کند و مقداری خاکستر (خاک) بر جای می گذارد.

تعداد کلمات:1660 /تخمین زمان مطالعه:9 دقیقه

ارکان و مزاج های چهارگانه بدن

این عناصر در طبیعت مرکب اند و به صورت عنصری در طبیعت یافت نمی شوند؛ یعنی ما در طبیعت آب خالص نداریم، خاک عنصری و خالص نداریم، بلکه هر چه هست، ترکیبی از این چهارتاست. [2] هر کدام از این چهار عنصر دارای مزاج یا طبع مخصوصی هستند؛ گرمی همواره بالا قرار می گیرد، بنابراین دو عنصر هوا و آتش که در بالا قرار دارند، گرم هستند و دو عنصر آب و خاک در پایین جو قرار دارند؛ چون سرد و سنگین هستند. طبع هر کدام از چهار عنصر یاد شده چنین است:
عنصر طبع
آتش گرم و خشک
هوا گرم و تر
آب سرد و تر
خاک سرد و خشک
هر کدام از این عناصر خاصیت و کارکردی در اشیا و اجسام دارند. خاک باعث پایداری و حفظ شکل اشیا می شود و آب، باعث انعطاف پذیری و هوا، باعث لطافت و سبکی و ایجاد فاصله بین ذرات اجسام و آتش، باعث سبکی و لطافت بیشتر در شیء می شود. مثلاً در الماس، خاک عنصری زیاد است و آب، عنصری کمی دارد؛ چون انعطاف پذیر نیست. یا مثلاً در چوب، چون هوای عنصری زیاد است، باعث سبکی می شود و در سطح آب قرار می گیرد.


مزاج های چهارگانه [3]

هر آن چه که در عالم ماده است، دارای یک مزاج است. هر جسم ترکیبی است از چهار عنصر یاد شده که با توجه به غلبه ی هر عنصر، مزاج جسم به سمت آن عنصر متمایل می شود. مثلاً در آویشن، به دلیل غلبه ی آتش، طبع آن گرم و خشک است و به دلیل غلبه ی آب در کاهو، طبع آن تر می شود. در مجموع، همه ی حیوانات، گیاهان و فصل ها، آب و هوا و مکان ها و تک تک اعضای بدن و کل بدن انسان، مزاج های خاص خود را دارند. [4]
مزاج ها به «سرد/ گرم» و «تر/ خشک» تقسیم می شوند.


معنای سردی و گرمی در طب سنتی [5]

سردی و گرمی مورد نظر در علوم قدیم، سردی و گرمی ذاتی اشیاست؛ هر چند به سردی و گرمی ظاهری هم اطلاق می شود. مثلاً وقتی گفته می شود که دارچین گرم است، منظور این است که وقتی دارچین خورده می شود، پس از تصرف بدن در آن، گرمای بدن بالا رفته، علائم گرمی مانند خارش، سوزش، التهاب و... ظاهر می شود. یا مثلاً وقتی گفته می شود ماست یا دوغ سرد است، یعنی پس از ورود به بدن و تأثیر و تأثر بدن در آن، سردی به بدن عارض می شود و علائم سردی (خواب و کسالت، ضعف و سستی و کندذهنی) آشکار می شود.
حال در این مثال ها فرقی نمی کند که دارچین داغ شده باشد یا نشده باشد. ماست اگر هم فرضاً داغ شود و سپس مصرف شود، پس از هضم کبدی، سردی به بدن عارض می کند. مثلاً آب سرد است، آب جوش هم سرد است؛ هر چند در ابتدا مقداری گرمای معده را بالا می برد. [6]
گفته شد که همه چیز در عالم، مزاج دارد. مثلاً مزاج زنجبیل، گرم و خشک است و برای بیماری هایی که ریشه در سردی دارند، تجویز می شود. کاهو و کتان سرد؛ طلا و پشم، گرم هستند. هل و آویشن خشک هستند و خرفه و هندوانه تر هستند.


حرارت غریزی و رطوبت اصلی [7]

هر انسان هنگام تولد یک مزاج ذاتی (مزاج اصلی یا جبلی یا مادرزادی) از پدر و مادر می گیرد. مزاج پدر و مادر و شیوه ی زندگی آن ها قبل از انعقاد نطفه، نوع تغذیه و نیز دوران بارداری و شیردهی نوع مزاج ذاتی را از لحاظ گرمی و سردی تعیین می کند.
طفل در حین ولادت، دارای یک حرارت غریزی و رطوبت اصلی است که این دو لازمه ی زندگی اند. حرارت غریزی برای تداوم حیات و رطوبت اصلی برای رشد است. [8] نکته ای که در بحث حرارت غریزی و رطوبت اصلی وجود دارد، این است که روغن عمر (رطوبت اصلی) در هر حال باید مصرف شود و به شعله (گرمی غریزی) تبدیل شود؛ بنابراین در طول زندگی، رطوبت بدن برای گرمی مصرف می شود و چراغ عمر رو به خاموشی می گراید. اگر چراغ، چراغ سالمی باشد و تنظیم شده کار کند ـ یعنی دود نداشته باشد ـ باعث می شود روغن دیرتر مصرف شود و شعله هم سبز بسوزد. در مورد بدن هم همین طور است؛ اگر بدن تدبیر شود و سالم باشد، گرمی و رطوبت آن دیرتر نابود می شود و عمر افزایش می یابد.
نابودی حرارت غریزی و رطوبت اصلی، باعث حدوث امراض و ضعف و کاهش عمر می شود. با افزایش سن، این دو رو به نقصان می گذارند تا این که با نابود شدن رطوبت یا حرارت غریزی، عمر انسان پایان می پذیرد.
عواملی که باعث نابودی حرارت غریزی و رطوبت اصلی می شوند از این قرارند؛ خوردن آب یخ، مواد مخدر، پرخوری، غم و اندوه، ورزش در حال گرسنگی، سرمای شدید، جماع زیاد و رعایت نکردن همه ی اصول حفظ سلامتی.

 مزاج 4 فصل

مزاج سنین عمر [9]

همان طور که گفتیم، طفل با گرمی غریزی و رطوبت اصلی به دنیا می آید؛ بنابراین مزاج سن کودکی گرم و تر است. در سیر رشد طفل، گرمی غریزی در رطوبت تصرف کرده، باعث رشد و نمو می شود. در سن جوانی بدن میل به خشکی پیدا می کند و به همین دلیل، مزاج جوان، گرم تر از طفل است. چون در کودکی، تری مزاج طفل باعث کاهش گرمی می شود، اما در جوانی، تری کاهش می یابد و غلبه ی خشکی بر مزاج، باعث می شود که گرمی اثر خود را بیشتر بروز دهد. 
در طول حیات به مرور گرمی کم می شود و سردی جایگزین آن می شود. در سن میان سالی مزاج به سمت سردی و خشکی پیش می رود و در سن پیری، به خاطر از بین رفتن رطوبت اصلی و غلبه ی زیاده از حد خشکی بر بدن، رطوبت غریبه بر بدن عارض می شود؛ به خاطر غلبه ی رطوبت، گرمی کاهش می یابد و در نهایت، باعث خاموشی و سردی کامل بدن می شود؛ به این فرایند، مرگ طبیعی گفته می شود.
دوره سنی بازه زمانی مزاج سن
مرحله رشد از تولد تا 30 سالگی گرم و تر
سن جوانی 40 ـ 30 گرم و خشک
میان سالی 40 ـ 60 سرد و خشک
پیری 60 سالگی به بالا سرد و تر
 

مزاج جنس مذکر و مؤنث

جنس مذکر و مؤنث هم مزاج دارند. طبق نظر حکما، مزاج جنس مذکر گرم تر و خشک تر از جنس مؤنث است. مثلاً شیر نر، گرم تر است نسبت به شیر ماده.


مزاج فصول سال

فهمیدن مزاج فصول سال بسیار سهل و ساده است. به آب و هوای فصل بهار توجه کنید؛ باران بهاری نشان دهنده ی رطوبت هواست. در فصل بهار، سرما رخت بسته و هوا رو به گرمی می رود؛ بنابراین مزاج فصل بهار، گرم و تر است. تابستان چگونه است؟ گرمای هوا به خوبی احساس می شود و معمولاً در این فصل، نه تنها باران چندانی نمی بارد که حتی ابرهای کمی هم در آسمان مشاهده می شود؛ بنابراین مزاج فصل تابستان، گرم و خشک است. فصل پاییز با خشک شدن طبیعت و ریزش برگ درختان شناخته می شود و این، نشانه ی خشکی هواست، در مورد سرمای پاییز و زمستان هم که بحثی نیست. سرمای زمستان هم با رطوبت برف همراه است؛ بنابراین مزاج فصول چهارگانه را هم می توان در قالب جدول زیر ارائه داد:
فصل طبع
بهار گرم و تر
تابستان گرم و خشک
پاییز سرد و خشک
زمستان سرد و تر
 

اخلاط چهارگانه [10]

وقتی واژه ی «خلط» آورده می شود، معمولاً عوام به اشتباه یاد عفونت حاصل از بیماری ها می افتند! در ادبیات طب سنتی، خلط همان خون موجود در رگ های بدن است که ترکیبی از صفرا، سودا، دم و بلغم است. معمولاً خلط را این گونه تعریف می کنند: «جسم روان، سیال و مرطوبی است که در نتیجه ی فعل و انفعال بر روی غذا در کبد ایجاد شده، غذا پس از هضم به آن تبدیل می شود». اگر خون را در لوله ی آزمایش بریزیم، این چهار خلط با رنگ ویژه در آن مشخص است.
هر خلط دارای یک مزاج است که در جدول زیر آورده شده است:
امزجه اربعه اخلاط اربعه
گرم و خشک صفرا
گرم و تر دم
سرد و تر بلغم
سرد و خشک سودا


پی نوشت:
[1] طب سنتی ایران، ص 24.
[2] خاک و آب و هوا و آتش موجود در طبیعت، ترکیبی از خاک و هوا و آتش و آب عنصری هستند که با هم ترکیب شده اند و سنگ ها و گیاهان و حیوانات را به وجود آورده اند. طبق قول برخی از حکما این عناصر اساساً به صورت عنصری یافت نمی شود، ولی برخی می گویند شاید در مرکز زمین، خاک عنصری یافت شود.
[3] خلاصة الحکمه، ج 1، ص 40.
[4] همان، ص 44.
[5] بحث تفصیلی مزاج و تطبیق آن با طب مدرن در پاورقی های ذخیره ی خوارزمشاهی، ج 1، ص 56 ـ 92 آمده است.
[6] مفاهیم مزاج، ص 20.
[7] خلاصة الحکمه، ج 2، ص 798 ـ 799.
[8] حرارت غریزی و رطوبت اصلی همانند مفاهیم گرمی و سردی از مفاهیم بنیادین طب سنتی می باشد. همان طور که برای ساخت یک میز هم به چوب نیاز داریم و هم به نجار (فاعل) برای رشد بدن و ساخته شدن تک تک اعضا هم به ماده که همان رطوبت غریزی است نیاز داریم و هم به حرارت که همان فاعل است.
[9] ذخیره ی خوارزمشاهی، ج 1، ص 15.
[10] طب سنتی ایران، ص 29.

منبع : برگرفته از کتاب زندگی سالم؛ نویسنده: امیر حسین شهگلی
 

در این زمینه حتما بخوانید:
* مزاج های انواع اشیا
* چگونگی اصلاح مزاج

ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: سیدروح الله حسین پور
موارد بیشتر برای شما
همتی: دولت به دنبال گران کردن ارز برای تامین کسری بودجه نیست/ قیمت ارز را پایین خواهیم آورد
همتی: دولت به دنبال گران کردن ارز برای تامین کسری بودجه نیست/ قیمت ارز را پایین خواهیم آورد

همتی: دولت به دنبال گران کردن ارز برای تامین کسری بودجه نیست/ قیمت ارز را پایین خواهیم آورد

برایان هوک رفت، الیوت آبرامز می‌آید + واکنش ها
برایان هوک رفت، الیوت آبرامز می‌آید + واکنش ها

برایان هوک رفت، الیوت آبرامز می‌آید + واکنش ها

عید غدیر خم؛ عهد معهود و میثاق مأخوذ
عید غدیر خم؛ عهد معهود و میثاق مأخوذ

عید غدیر خم؛ عهد معهود و میثاق مأخوذ

کرونا در ایران| شناسایی ۲۴۵۰ ابتلای جدید به کرونا/ تعدادجان باختگان به ۱۸ هزار و ۱۳۲ نفر رسید
کرونا در ایران| شناسایی ۲۴۵۰ ابتلای جدید به کرونا/ تعدادجان باختگان به ۱۸ هزار و ۱۳۲ نفر رسید

کرونا در ایران| شناسایی ۲۴۵۰ ابتلای جدید به کرونا/ تعدادجان باختگان به ۱۸ هزار و ۱۳۲ نفر رسید

راهکارهایی برای تقویت و رشد هوش هیجانی در کودکان
راهکارهایی برای تقویت و رشد هوش هیجانی در کودکان

راهکارهایی برای تقویت و رشد هوش هیجانی در کودکان

استرس و اضطراب پدر وتاثیرش روی جنین
استرس و اضطراب پدر وتاثیرش روی جنین

استرس و اضطراب پدر وتاثیرش روی جنین

عید غدیر و پنج فاکتور شیعه انقلابی
عید غدیر و پنج فاکتور شیعه انقلابی

عید غدیر و پنج فاکتور شیعه انقلابی

نقش همه گیری کوید 19 در افزایش اتوماسیون
نقش همه گیری کوید 19 در افزایش اتوماسیون

نقش همه گیری کوید 19 در افزایش اتوماسیون

سال۹۹ در جدال با کرونا برای خبرنگاران ماندگار شد/ خبرنگاران بیمه کرونایی می شوند
سال۹۹ در جدال با کرونا برای خبرنگاران ماندگار شد/ خبرنگاران بیمه کرونایی می شوند

سال۹۹ در جدال با کرونا برای خبرنگاران ماندگار شد/ خبرنگاران بیمه کرونایی می شوند

بررسی روابط دوستی دختر و پسر
بررسی روابط دوستی دختر و پسر

بررسی روابط دوستی دختر و پسر

علت گریه نوزاد و  موثرترین راه های متوقف کردن ان
علت گریه نوزاد و موثرترین راه های متوقف کردن ان

علت گریه نوزاد و موثرترین راه های متوقف کردن ان

کرونا در جهان| تعداد مبتلایان از مرز ۱۹ میلیون عبور کرد/ شدت گرفتن بحران کرونا در آمریکا
کرونا در جهان| تعداد مبتلایان از مرز ۱۹ میلیون عبور کرد/ شدت گرفتن بحران کرونا در آمریکا

کرونا در جهان| تعداد مبتلایان از مرز ۱۹ میلیون عبور کرد/ شدت گرفتن بحران کرونا در آمریکا

عوامل بروز استرس در کودکان را بشناسیم
عوامل بروز استرس در کودکان را بشناسیم

عوامل بروز استرس در کودکان را بشناسیم

خبر خوب وزیر آموزش و پرورش درباره بورس و فرهنگیان
خبر خوب وزیر آموزش و پرورش درباره بورس و فرهنگیان

خبر خوب وزیر آموزش و پرورش درباره بورس و فرهنگیان

روحانی: روز های سختی را می‌گذرانیم اما امید و اعتماد داریم/ ارائه اینترنت رایگان به خبرنگاران
روحانی: روز های سختی را می‌گذرانیم اما امید و اعتماد داریم/ ارائه اینترنت رایگان به خبرنگاران

روحانی: روز های سختی را می‌گذرانیم اما امید و اعتماد داریم/ ارائه اینترنت رایگان به خبرنگاران

مدیریت غم و شادی از نگاه امام کاظم علیه السلام
مدیریت غم و شادی از نگاه امام کاظم علیه السلام

مدیریت غم و شادی از نگاه امام کاظم علیه السلام

چرا باید به بهداشت روانی نوجوان اهمیت داد
چرا باید به بهداشت روانی نوجوان اهمیت داد

چرا باید به بهداشت روانی نوجوان اهمیت داد

تاثیرات استرس و فشارهای روانی روی مغز و بدن
تاثیرات استرس و فشارهای روانی روی مغز و بدن

تاثیرات استرس و فشارهای روانی روی مغز و بدن

معضل ماده مخدری به نام گل
معضل ماده مخدری به نام گل

معضل ماده مخدری به نام گل

دانشگاه صنعتی‌امیرکبیر؛ قدیمی‌ترین دانشگاه صنعتی کشور
دانشگاه صنعتی‌امیرکبیر؛ قدیمی‌ترین دانشگاه صنعتی کشور

دانشگاه صنعتی‌امیرکبیر؛ قدیمی‌ترین دانشگاه صنعتی کشور

اسماعیلی: جسد قاضی منصوری به خاک سپرده شد/ ۱.۲ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازگشت
اسماعیلی: جسد قاضی منصوری به خاک سپرده شد/ ۱.۲ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازگشت

اسماعیلی: جسد قاضی منصوری به خاک سپرده شد/ ۱.۲ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازگشت