ت امام معصوم اشخاص حقوقى به عنوان مرجع و پناهگاه مردم معرفى شده‏اند، تا عموم مردم براى كسب معارف به آنها مراجعه كنند و از ضلالت و حيرت رهايى يابند، از زمان رسول خدا(ص)، و همزمان با تبيين موضوع مهدويت و ظهور مصلح كل در كلمات ايشان، رواياتى را مى‏يابيم كه نهادهاى جانشين براى امامان امت را، معرفى كرده‏اند. يكى از رواياتى كه تكليف مردم را در غياب امامان معصوم روشن مى‏كند، حديثى از پيامبر اكرم(ص) به روايت‏حضرت صديقه طاهره(س) است كه موضوع مقاله حاضر مى‏باشد.
براى دستيابى به ارزش و اعتبار حقيقت روايت نقل شده از فاطمه زهرا(س) ذكر اين نكته لازم است كه يكى از ابعاد شخصيت آن بزرگوار دانش بيكران او است. خطبه فدكيه آن حضرت، مى‏تواند نمونه‏اى مناسب براى اثبات اين ادعا باشد. همچنين از ميان القاب زيادى كه براى حضرت نام برده‏اند به لقب «محدثه‏» برمى‏خوريم كه آن حضرت را به عنوان محدث روايات از پدر خويش حضرت رسول صلى الله عليه و آله معرفى مى‏كند و نشان مى‏دهد خانه فاطمه(س) مركز رفت و آمد مشتاقان علم و معرفت‏براى درك حقايق دينى بوده است و يا اگر آن را به معناى دريافت كننده سخن فرشتگان «محدث‏» بخوانيم باز جايگاه علمى فاطمه را نشان مى‏دهد. (3)
گفت: مادرى ناتوان دارم كه در نمازش با مشكلى مواجه شده است. مرا فرستاده تا پاسخ سؤالش را دريافت كنم. آنگاه سؤال را طرح و پاسخ را شنيد. بار دوم پرسش ديگر طرح كرد و پاسخ شنيد تا ده بار سؤال طرح كرد و پاسخ شنيد. او كه ديگر از كثرت پرسش خود شرمگين شده بود، از آن حضرت پوزش خواست. حضرت زهرا(س) در پاسخ فرمود: «هر چه خواهى، بپرس زيرا ارزش پاداشى كه در مقابل پاسخ به اين پرسش ما از خزانه غيب الهى دريافت مى‏كنيم، افزون‏تر از اين است كه از زمين تا عرش الهى پر از لؤلؤ و مرواريد شود به من بدهند.»
آنگاه با اشاره به پناهگاه و مرجع رسيدگى به امور عموم مردم در غياب امامان معصوم عليهم السلام ، به نقل روايتى از پدر بزرگوارش پرداخت و فرمود: كه رسول خدا(ص) فرمود: به عالمان پيرو ما آنگاه كه در قيامت محشور مى‏شوند، بر اساس حجم علومشان و بر اساس تلاشى كه در راه ارشاد بندگان خدا متحمل شده‏اند، خلعت‏هاى كرامت الهى پوشانده مى‏شود كه ممكن است‏به برخى از آنها به اندازه يك ميليون حله نور افكنده شود. پس از اين پاداش، خداى سبحان در صحنه قيامت، عالمان رهرو ما را اينچنين مورد خطاب قرار مى‏دهد: «اى كفيلان و سرپرستان ايتام آل محمد(ص)! اى كسانى كه شان و منزلت‏يتيمان آل محمد(ص) را بالا برديد! آن هنگام كه از پدرانشان كه امامان ايشان بوده‏اند، دور ماندند، اكنون در مقابل شما آن شاگردان و يتيمان حضور دارند، به همان اندازه كه از علوم خود در دنيا آنها را بهره‏مند كرديد، اكنون بر آنها خلعت‏بپوشيد آنگاه بيشتر از آن خلعت‏ها كه بر شاگردان خويش افكنده‏اند، خداى سبحان فرمان مى‏دهد كه تا به اين عالمان بپوشانند.»
سپس حضرت فاطمه به آن بانو فرمود: يك رشته از آن جامه‏ها يك ميليون بار با ارزشتر چيزى است كه خورشيد بر آن طلوع مى‏كند; زيرا نور خورشيد وقتى بر چيزى بتابد، همراه با كدورت است، اما نور آن خلعت‏ها خالص است. (4)

كدام عالم؟
1 - منظور از عالمان شيعه كه نقش كفيل و مسئوليت‏سرپرستى امت و يتيمان آل رسول را بر دوش دارند، چه كسانى است؟ آيا اين مسئوليت، و كفالت اختصاص به گروهى خاص دارد؟
پاسخ: با شواهدى چند مى‏توان گفت; در اين روايت، عالمان خاصى مورد نظرند:
الف) اولين قرينه، فراز نخست روايت است كه به مسايل نماز اختصاص دارد و سؤال كننده براى يافتن پاسخ درباره معارف الهى به خانه فاطمه(س) مراجعه كرده است.
ب) فرازى از روايت كه به ارشاد بندگان خدا و هدايت آنها اشاره دارد.
روشن است كه بحث از هدايت و ارشاد به مناسبت‏حكم و موضوع، باء;ء معارف دينى در ارتباط است; زيرا دين مستقيما براى هدايت انسان نازل شده است و نقش آن در زندگى بشر تبيين صراط مستقيمى است كه انسان بايد براى رسيدن به حيات طيبه و نيل به سعادت دنيوى و اخروى بپيمايد. و دانش و معرفت دينى است كه اين مسير را براى بشر روشن مى‏كند.
ج) روايات فراوانى كه نقش عالمان دينى را در جامعه بيان مى‏كند و درحكم مفسر و مبين روايت مورد بحث‏اند. در اين روايات به عناوينى در شان و منزلت عالمان دينى مثل; كفالت ايتام آل محمد(ص)، وارثان انبياء و امانتداران رسولان تصريح شده است كه البته در تمامى آنها سخن از دانش و معرفت دينى است كه شاگردان معصومان عليهم السلام آنها را از اهل بيت دريافت كرده‏اند.
نمونه‏اى از اين احاديث را به نقل از امام رضا عليه السلام مى‏خوانيم:
عبدالسلام بن صالح هروى مى‏گويد: از امام رضا عليه السلام شنيدم كه فرمود: «خدا رحمت كند بنده‏اى را كه امر ما را زنده مى‏كند.» پرسيدم: امر شما را چگونه زنده مى‏كند؟ پاسخ داد. علوم ما را مى‏آموزد و به مردم آموزش مى‏دهد. (5)
بر اساس اين روايت در عصر غيبت و عصرى كه انسانها دسترسى به امامان دين ندارند، محل رسيدگى به امور مردم عالمان دينى هستند كه از مكتب امامان دين، دين ناب را فرا گرفته‏اند و وظيفه دارند در ميان مردم به گسترش آن بپردازند.
آنگاه كه منظور از عالمان پيرو اهل بيت عليهم السلام گروه خاص عالمان دين و منظور از موضوع مورد بحث معرفت دينى شد، اين پرسش به نظر مى‏رسد كه عالمان دين و كفيلهاى مردم مسلمان چه كسانى هستند و چه شرايطى دارند؟
پاسخ: كفيل بايد به مراقبت افراد تحت تكفل خويش بپردازد، و همواره مصلحت آنان را در نظر آورد و با عملكرد مشفقانه خويش فقدان پدر را براى يتيم جبران كند.
عالمان مكتب اهل‏بيت عليهم السلام كه براى احياء مذهب و گسترش علوم اهل‏بيت‏به عنوان كفيلان ايشان معرفى شده‏اند، طبعا وظايف و مسئوليت‏هاى ويژه‏اى دارند كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم:

1 - رسيدن به حيات طيبه
كسانى كه پرچم پاسدارى از اسلام ناب را بر عهده دارند، بايد در قدم اول خود به حيات طيه رسيده باشند.

2 - شناخت مخاطب و تعميق يافته‏هاى دينى
بايد در تعميق كيفى و گسترش كمى دانش و معرفت‏خويش همت گمارند. علوم اهل‏بيت عليهم السلام ، زمان و موقعيت و وظيفه خود و جامعه و مردم را به خوبى بشناسند تا بتوانند به آموزش علوم و معارف الهى براى عموم به ويژه جوانان بپردازند.

3 - با مردم بودن
آنان بايد خود را از توده‏هاى مردم و مردم را از خود بدانند، از هيچ تلاشى در راه ارشاد و خدمت‏به آنها مضايقه نكنند و همراه مردم به خصوص جوانان و كسانى كه تشنگى بيشترى در كسب معارف زلال مكتب اهل‏بيت عليهم السلام مى‏كنند، باشند.

4 - تواضع در برابر مردم
از مهمترين شرايط كفالت‏براى عالمان مكتب اهل بيت تواضع در مقابل توده‏هاست. امام صادق(ع) فرمود: « وتواضعوا لمن تعلمونه العلم.» آنان بايد بدون هيچ درخواستى به آموزش و پاسخگويى به شبهات اقدام كنند و شعار « ان اجرى الا على الله‏» كه شعار پيامبران الهى است را آويزه گ